Nederlandsch-Indisch plakaatboek, 1602-1811

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves bef ore it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

• Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.

• Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

• Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

• Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

at|http : //books . google . com/

Over dit boek

Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online beschikbaar willen maken.

Dit boek is zo oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteur srechttermijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn.

Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u.

Richtlijnen voor gebruik

Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken.

Verder vragen we u het volgende:

• Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet-commerciële doeleinden.

• Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn.

• Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet.

• Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng.

Informatie over Zoeken naar boeken met Google

Het doel van Google is om alle informatie wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken

op het web via http: //books .google . com

r

NEDERLANDSCH-INDISCH

PLAKAATBOEK,

1602—1811,

DOOR

Mr. J. A. VAN DER CHIJS.

TWEEDE DEEL.

164i3.f4lÖ7^;

• ••, • •

Uitgegeven door het Bataviaasch Genootschap van Kunsten

en Wetenschappen nnet nnedewerking van de

Nederlandsch-Indische Regering.

BATAVIA LANDSDRUKKERIJ.

'sHAGE M. NIJHOFF.

THK NFW YOF^K

399J 30

^ - L

6 September. Ampliatie en alteratie van het plakaat van 4 December 1622 betreffende de schutterij te Batavia.

Eerstelyck dat degene, die om eenige redenen, uytgesondert sieckte , van de ordonnarie wacht ge€xcuseert worden , t sy Comp' dienaren ofte andere, echter gehouden sullen blyven, soo wanneer met de clock, trommel of anders teken van alarm, brant ofte ander ongemack gedaen wort, int geweer te comen ende hun voor H stadhuys te laten vinden, mitsgaders te onder- werpen sodanige ordre, als de schutteren gegeven sal worden, op verbeurte van 10 realen ^j|acMi^'ofty&'^ nae gelegentheyt van saecken. ' ....'.!.. . ' /', * '* •

Gelyck deselve oock schuldicI^'^ilI^ff'^Sves^n jaerlycx, nae 't veranderen van de weth, op ^tantbonsereEh.ende beëedigen der officieren van de schutteryej-védp^tkatdhuy^Ve compareren ende nevens andere schutteren op te trecken, op verbeurte van 25 realen van achten, gelyck de schutteren gehouden syn.

Ende sullen de schutteren, als andere, die gehouden syn op ie trecken, niet vermogen de compagnie te verlaten ofte achter aff te druypen, voor dat het vaendel t'huys gebracht sy, ins- gelycx op pene voors.

In 'toptrecken sullen de schutteren geen scherp op hunne musquets ofle roers mogen hebben, op verbeurte van 20 rea- len van achten.

Gelyck mede, opdat malcander niet en comen te verseren, als wanneer aenleggen om te schieten, hun roers ofte mus- cpiets altyt om hoge, boven *t hooft van Hgelit, dat voor hun marcheert, sullen moeten houden, op 3 realen boete.

DEEL II. t

2 1642. A. VAN DIEMEN.

Wanneer bij nacht met den trommel, clock ofte anders teken van alarm, brant, tumult ofte ander ongemack gedaen wort, sullen de ingesetenen van Batavia, 't sy in de wacht ge- houden syn ofte niet, schuldich wesen een brandende kaerse ofte licht over hun deuren uyt te hangen ofte setten, soo lange sulcK duyrt, op ses realen van achten, by degene te verbeuren, die daerinne nalatich sullen bevonden werden.

Wanneer iemant, onder de burgerlycke wacht bescheyden, buyten de stadt nae Bantam ofte andere nabygelegen plaetse wil vertrecken, sal sulcx den crygsraet ofte capiteyn te kennen geven ende soo langh een ander in syn plaetse huyren, opde ordonnarie boete, soo menighmael het geduyrende syn absentie syn wacht wesen sal.

Die voor den crygsraet geroepen wort, sal gehouden syn te compareren, op verbeurte van Y* voor de eerste, een halve voor de twede ende een reael van achten voor de derde reys.

23 October. Voorschrift nopens rekeningen^ tot wier 6e- talipg^^d^'nmgtiMM: Vfüfi :Jleeren Bewindhebberen noodig imi.'.- ' •••

De Indische Afegerm^''wefd^ «doorgaens gimportuneert ende «gequelt van/iïcyerluyfé^ ^nde Gomp dienaren, met inlantse «vrouwen gelrouwt,* bra "betalinge van reecq*, die alhier [Ba- •tavia], sonder de generaele Gomp. te cort te doen, niet wel

betaelt connen werden, ten sy alvoorens daertoe te hebben «bescheydt ende ordre van onse Heeren Principalen."

Zij gelastte daarom alwie zoodanige rekening bezat, »tus- «schen dit ende 'tvertreck der retourschepen nae 't vaderlant" die rekening mede te deelen aan den extra-ordinair Raad van Indiê, J. Schouten, om op de »rolle van authorisatie" gebragt te worden.

Voortaan zoude de Regering «geenige soodanige reecq^ als •met ordre ende bescheydt, als boven, hier te lande betaelen «ofte te goet doen, alsoo de generaele Comp. te veel daerby »te cort soude connen geschieden."

1642. A. VAN DI£MEN. %

10 November. Uitschrijving van een dank- en bede-dag wegens de verovering van Formosa.

2 December. Reglement voor de Latijnsche school te Batavia.

OuH) iif usüM Latiivab scolae Batayicak institutus.

Primarius ludi magister ree- toris titulo omabitur: ceteri, si quos adjungi necesse fuerit, praeeeptores appellabuntur.

Ludi magistri cavebunt, ne iis horis, quas lectionibus de- stinavimos, a scbolis absint ne- que vd serius adveniant, vel ante extremam boram disce- danl, nisi fortasse gravior necessitas iueiderit, de qua praeceptor tenebitur Rectorem certiorem facere vel alioquin absentiae veniam rogare.

Delicta scholastica (cuiusmo- di sunt irreverentia erga prae- cq)tores, absentia a lectionibus, pigritia, petulantia» etc.) puni- ent magistri vel virga vel fe- nila, vel alia leviore mulcta: si quod vero delictum enorme et quod graviorem poenam mereatur, commissum fuerit, nihil inconsultatis scholarchis

Ordrk voor de Lattnsb schole

DEB STADT BaTAVU.

De voomeme Mr. der schoole sal met den tytul van Rector verciert, maar d'andere (soo eenige mogen noodigh syn) preceptores geheten werden.

De schoolmrs. sullen sich wachten, dat op de schooltyden van de schole niet aff en syn, noch te laet op d'schole comen, óicH ie: vc^lt ^ verlaten, 'tèjd ^ ware^ ' nli$scméi> eenige sónïÊei^ngè no^tkaeckelyckheyt jverhinderde^ ihwelcken gevalle Ben^pi^^^ptpr ^1 gehouden wesen syn hindemisse den Rec- tor aen te bieden endeverlofl van absentie te versoecken.

Gemeene school-delicten (als syn oneerbiedigheyt nevens d'Mrs., afblyven van de lessen, luyheyt, derlelheyt, enz.) sul- len de Mrs met plack off roede off andere mindere boete straf- fen, maer soo daer eenige groote en swaerder straffe verdienende ongeschickheyt begaen werde, sullen buyten wetep en raedt

4

1642. A. VAN OiEMEN.

(qui mense Januario quoiannis duo eligentur) in pueros ani- madvertent.

Libri, neque alii, neque plu- res in schola terentur, quam Latinae linguae rudimenta , Grammatica Latina Vossii, No- menclator Junii, colloquia Cor- deri, Terentius, Epistolae Cice- ronis familiares, Fabulae Aesopi, Pthelorica Vossii, Orationes Se- lects, Catechismus Heydelber- gensis in Latinum traductus, Testamentum Bezae, dictionari- um Teutonicumettetraglosson.

Linguae rudimenta, nomen-^ clatora, \ne^^laV. '^diiumdiicê^^, et rhetoricas; teaiïe noft êxejp-' pla clarissimè, ulnpfifii^ yero quae sunt moi^ua^^ pueci :ipe-'. moriae suaevffdè]tlQr!*^p£^darl bunt: colloquia Corderi, fabulas Aesopi, Terentium, Epistolas Ciceronis, Orationes denique se- lectas vel rector vel praeceptor sic vemacule interpretabitur, ut imprimis ad arlificium gram- maticae rhetoricaeque atten- datur et ad ipsum pro disci- pulorum progressu perspicue ostendatur. Hic vero etiam pueris nihil non memoria edis- , cendum, et post instituto exa- mine reddenduni. Dictionaria

der scholarchen (die jaerlycx in Januario twee gestelt sullen werden; tegens den kinderen niet procederen.

Men sal in de schoole geen andere noch meerder boecken gebruycken als d'Rudimenta Latinae linguae en de granuua- tica Vossii, Nomenclator Junii, Colloquia Corderi, Fabulae Ae- sopi, Terentius, Epistolae Ci- ceronis familiares, Retorica Vos- sii, Orationes selectae, d'La- tijnsche Catechismus van Hey- delbergh, Testamentum Bezae, dictionarium Teutonicum et Te- traglosson.

De Rudimenta Linguae, d'no- menclator Junii, d'gramatische en retorische regels, oock de klaerste exempels, voornement- lyck die morael syn en tot de zeden behooren, sullen de kin- deren in hare memorie getrou- welyck inscherpen. Epistolas Ciceronis, orationes selectas sal d'rector off praeceptor alsoo ver- duytschen, dat op de konst der grammatica en retorica geleth en deselve na der discipulen ca- paciteyt klaerlyck aengewesen werde. Hier is oock niet, dat niet en sy van buiten te leeren en dae r nae op ondersoeck des mees-\ ters t*antwoorden. EyndelyckJ sullen d'diclionaria gebruyckt \

1642. A. VAN OIEMEN.

adhibebuntur in usum triplicis versionis^ videlicet de Latino in vernaculum, de vernaculo in Latinum et denique de Latino in Latinum, quod extremum fit Yoeibus et phrasibus mutatis.

In quot oixlines scholadivi- denda sit, eum pro multitudine et progressu discipulorum va- riari bic aliquid saepenecesse sil, scbolarcharum judiciorelin- quitur.

Lectionibus in schoia discen- dis recitandisque impendetur omne illud tempus, quod est ante meridiem a media septima ad octavam^ a nona ad undeci- mam, post meridiem a secunda ad qiiartam. Preces vero matu- tinae et vespertinae more in patria usitato in scbola recita- buntur.

Diebus Mercurii etSabbathi IM)st meridiem a studiis vacatio erit: recitata ante meridiem praeter exercitium quotidianum iectione aliqua cateehetica, ex- hibitx) etiam rectori antequam exeatur ad ludepdum aut obam- bolandum nitidioris scripturae exemplo, quo pueri et pietatem imbibant a primis annis et si- mul in scribendi arte profici- ant: diebus vero Sabbathi re-

werden in driederley vertalingb, uyt 'tduits in latyn, uyt H la- tyn in Hduits ende uytlatyn in latyn, welck laest geschiet door verandering van viroorden en manieren van spreecken.

In boe veele en boedanige ordeningen bet scbool tot allen tyden te verdeelen staet (we- sende sulcx een saecke nae d'veelheyt ende voortgangb der discipulen veranderingb onder- virorpen) wert den oordeele der scbolarcben overgelaten.

Tot bet leeren enopseggen der lessen in de scbolesal be- steedt w^erden al den tyt, die daer is voormiddacb van balff sevenen tot acbten ende van negenen lot elven, naemiddacb van tweeen tot vieren. De ocb- tent en avond gebeden sullen op de vaderlantse wyse in de scbolen gedaen veerden.

Op Woensdaegbs en Sater- daegbs naemiddacb sal men van scbooloeffeningen vaceren, midts dat voormiddacb, bebal- ven de dagelyxse oeffeningb, een catecbetiscbe lesse opgeseyt, oock (eer men uytgae om te speelen off wandelen) den rector een net ende suyver scbrift ge- tboont werde, opdat de kinde- ren oock van jongb op leeren den Heere kennen en vreesen.

1642. A. VAN DIEMEN.

petitis lectionibos totius sep- timanae.

Post festa solemnia Pascae, Pentecostes et Nativitatis, con- cessa insuper unius diei vaca- tione, ad lectiones alacriter re- vertendum.

Non alia lingua scholastici inter se utenlurquamLatina: nisi quod novitiis, quaindiu in rudimentis haerent, usus Bel- gici neque alterius sermonis concedi debeat.

Quinque floreni reclori pen- dentur in singulos menses ab iis, qui cum societatis non sint alumni, in hac schola se docen- dos tradunt.

Dominicis ceterisque fest's diebus omnis pubes scholastica, quo ante et post meridiem con- oiones audiat, custode rectore et praeeeptore in templum ur- bis ducetur: inde finita con- cione in scholam reducetur, ibi- que quid quisque observaverit et quem fructum concione per- ceperit, instituto examineper- quiretur.

Bis quotannis, nempe in Ja-

en met eenen in dekonstvan schry ven geoeffent werden, mits eyndelyck op Saterdagh repe- titie geschiede van de lessen der geheeler weecke.

Nae d'hooghtyden van Paes- schen, Pinxteren en Kerstyt sal men een geheelen dach va- ceren en daer nae tot d'lessen met te meerder wackerheyt virederkeeren.

Onder d'schoolkinderen sal geen andere taele als d'Latynse gebruyckt werden, uytgeno- men dat men den nieuwelingen in d'eerste beginselen der taele verserende, het gebruyck der Nederduytsche spraecke moet toestaen ende anders geene.

Die gene, die buyten last der Gomp. haer indeLatynse schole vnllen laten onderwysen, sullen tot school geit maendelycx aen den rector betalen vyfF guldens.

Op Sondach ende andere hey- lige dagen sullen d'schoolkin- deren voor ende namiddagh door den rector offpraeceptorinde predicatie geleyd en van daer na gedane predicatie terstont wederom nae het school ge- bracht werden, alwaer men wat yder in de kercke waergeno- men ende geleert heeft, sal on- dersoecken.

Tweemael des jaers, in Ja-

1642. A. VAN DIEMEN.

Doaiio et Jalio, rector coram schdarchis totam scholam exa- minabit: eoque examine perac- to, ei praemiis in eos, qui maxi- mQs progressus fecerint, col- latis, pomeridiaiia vaeatio erit oGto (tierum.

SiDgalis mensibus ad mini- mum semel aut bis, quid in schola geratur, a scholarchis inspicietur.

nuary en July sal d'reclor in bywesen der scholarchen de gehede schoole examineren , welck examen geschiet enprae- mien aan den genen» die meest sullen gevoordert hebben, uyt- gereyckt synde, soo staet te volgen een achtemoens vacantie van acht dagen.

De visite der schoole sal ten minstens ééns a tv^eemaelter maendt by den scholarchen wor- den waergenomen.

9 December. Uitschrijving van een bede-dag wegens de naar Amban en de Molukken vertrekkende vloot.

? Instructie op het houden der scheepsboeken.

Een ongedagteekend afschrift dezer instructie is in eene ver- zameling van plakaten aangeti*offen , nopens welke instructie in de resolutién van de Hooge Regering niet meer voorkomt, dan dat op 2 Julij 1642 is besloten het concept te stellen in handen van vier deskundigen >om 't selve t'examineren, sooder »noch yets bevonden wert aen te manqueren, daerby ofte aff

te doen ende 't selve met hare onderteyckening te confirme- r&k.*' De juiste datum van de uitvaardiging van dit stuk is alzoo onbekend.

Het luidt, als volgt:

Eerstelyck, sullen de coopluyden ofite boeckhouders van de schepen, uyt het vaderland komende, gehouden wesen, soo haest in see geraeckt sullen syn, het volk, op de monster rolle bekent, door de monsteringe te laeten passeeren, de absente te annoteren ende derselver naemen de heeren meesters per de lootsluyden oflle andere gelegentheid toesenden, om op ge- sogt ende gestrafflt te werden nae behooren.

8 1642. A. VAN DIEMEN-

De coopluyden ofte boeckhouders sullen op de schepen twee journalen ende grootboecken moeten houden, net ende sonder kladden ofte foute geschreven, met behoorlycke alphabeth daerby.

Ende opdat de alphabeths niet te soeck mogen geraecken, sullen deselve niet los ofte apart, gelyck voor desen, gehouden, maer voor in de grootboecken geregistreert, ende altyt wel ge- leth worden, dat onder yder letter plaets genoeg open blyve, omme de naemen, die van andere schepen mogten overkomen, daer by te voegen, gelyck oock om deselve redenen mits desen geordonneert wert, dat alle testamenten, codicillen, inventaris- sen, resolutien, sententien, informatien ende wat meer dier gelyck onderwegen geschreven wordt, voortaeu mede pertinent agter in het verkeerde eynde van het grootboeck ingeschreven sullen worden.

De persoonen, die twee maenden gagie op de hand ont- vangen hebben, sullen daer over op haer reeckening gedebi- teert ende de Compagnie in een post ende met eenen regel gecrediteert werden, sonder de kisten, bultsacken als andere verstreckte goederen, gelyck eenige doen, daer onder te be- grypen, maer sullen alle deselve yder een aparte reeckening geven ende aen de heeren meesters worden gedebiteert, ende dan de persoonen, die deselve genieten, weder aen kisten, bult- sacken ende soo voorts schuldig gemaeckt.

De Compagnies dienaeren, die met eenige schulden aen par- ticulieren in het vaderlant belast staen, sullen daer voor op haere reeckening aen de Comp. gedebiteert worden met speci- ficatie, dat het vaderlandse schuld sy, uytdruckinge van des crediteurs naeme, ende waer woonachtigh sy, sonder dat soo- daenige crediteurs ofte ymand anders, op het schip niet vae- rende^ eenige reeckeninge op de boecken sal worden verleent, uytgesondert de schepen van de Canier van Hoorn ende Enck- huysen, op dewelcke, dese aengaende, geuseer t sal worden, gelyck van de heeren aldaer gesubscribeert werd.

Soo sullen mede in margine ofte in den debeth, binnen de per memorie geannoteert worden soo veel maenden ga-

1642. A. VAN DIEMEN. 9

gie, als dese ofte gene aen syn huysvrouw, kinderen, ouders ofte andere loegestaen heeft, waermede dan de monster rolle de heeren meesters genoeg gedaen sy.

Belangende de contanten, die tot verversinge op de reyse te koopen mede gegeven worden, deselve sullen iu volgende wyse worden ingeschreven.

Eersteiyck, sal men realen van achten debiteeren aen de Compagnie voor soodanighen somme, als den coopman olie schipper by de heeren meesters sy ter hand gestelt; ende wan- neer daer yets tot verversinge ofte andere noodlyckheden werd uytgegeven, sal het schip daer voor aen realen van achten gedebiteert werden, met behoorlycke specificatie waer voor ende waer aen, endé voorts de Compagnie voor het restant, dat alhier arriverende aen den directeur van India sullen over* leverai.

De goederen, die de heeren meesters om aen het voick op de reyse uyt te deylen mede geven, als gemaeckte kleeren, heaibden, kousen, schoenen ende soo voorts, sullen gelyck van de kisten ende bultsacken geseyt is, mede yder een aparte reeckeninge hebben, uytgesondert veters, gaeren, knoopen, schaeren, ringen ende dier gelycke kleenigheden, die onder den naeme van kleyne koopmanschappen maer een post sullen hebben, ende deselve al te saemen onder een hoofit aen de Compagnie schuldig gemaeckt, mitsgaeders die van deselve ietwes genieten, daer voor op hunne reeckeninge aen soodanige goederen belast worden , sonder dat de boeckhouders een gene- raele reeckeninge van kleederen ofte coopmanschappen, daer- inne abuysen ende oock wel fraude gecommitteert plagh te worden, sullen vermogen te houden.

Wanneer ymand op de reyse sieck wert ende syn testa- n;<;ai begeert te maecken, sal den oppercoopman, ondercoop- man ofte boeckhouder, die daertoe op de reyse geauthoriseert syn, denselven voor hem doen verschynen ofte selve voor syne koye gaen, bescheydentlyck in presentie van twee looffwaer- dige getuygen affvragen, ofte van meeninge sy van syne mid- delen te disponeeren, aen vnen deselve gedenckt te maecken.

10 1642. A. VAN DIEMEN.

ofte oock kinderen, kintskinderen ofte ouders in het leven heefl, hem in sulcken cas vermanende, dat de ouders naer regten gehouden syn in haere uytterste wille haere kindenen erffgenaemen te institueeren ende weder de kinderen haere ouders, te weten, soo wanneer selfs geen kinderen hebben, ende dat ten minsten voor haere Hgitime portie, synde een derde ofte, ingevalle meer kinderen naerlaten als vier, een geregte helft van haere nae te laeten middelen.

Ende alsoo dickmael bevonden sy, dat eenige luyden, onder gemeenschap van goederen getrouwt, hun abuserende van den geheelen boedel disponeerende , ende haere vrouwen een ge- deelte daer uyt maecken, daer dan groote questie tusschen deselve ende de erffgenaemen uyt onstaen, soo sullen oock de voorschreven kooplieden ofte boeckhouders, in het maecken van uytterste wille, de testateuren, die getrouwt syn, indach- tigen , dat niet verder konnen disponeeren, als over de eene helfflt van den gemeenen boedel, ende dat de andere helffle de vrouwen regts wegen eygen toekomt, ten veaere sulcx by huwelyxse voorwaerden uytbedongen waere.

Des testateurs meyninge begrepen hebbende, sal den coop- man ofte boeckhouder deselve met korte, bondige woorden in syn testament boek ende niet op een cartabel ofte los papier, dat ligt verlooren kan worden, stellen met pertinente specifi- catie van des testateurs name, toename, qualiteyt, geboorte plaets, wanneer ende met wat schip in India gekomen sy.

Ende alsoo de testamenten wat naauw luysteren ende, dese ofte gene solemniteyten geobtiniteert ofte vergeten synde, ligt komen krachteloos te blyven, sullen de coopluyden ofte boeck- houders altyt gedencken, achter in deselve te insereren, dat de testateuren begeren, ingevalle haei*e dispositie geen tes- tament mogte verstrecken, aengenomen mogt worden voor codicil, dat soodanige precisiteyten van regten niet onder- worpen is.

Van gelycke, soo wanneer yemand disponeert over syne naer te latene gagie, sullen niet vergeten de Heeren Bewinthebberen ter camer, daer deselve te betaelen sal wesen, tot executeurs

1642. A. VAN DIEMEN. U

Yan dien te nomineeren, op de verbeurte van vyff en twintig voor de eerste, vijfilig voor de tweede ende hondert realen van achten, mitsgaders arbitrale correctie daer en boven, voor de derde reyse.

Des testateurs uytierste wille soodanig, gelyck voorschreven, met soo korte woorden als doenelyck geminuteert synde, sal den geenen, voor wien deselve gepasseert werd. nevens den testateur, soo het geschieden kan, ende ten minsten twee goede geteygen , daer toe expres geroepen, syn gewoonelycke signa- luure ende handteekeninge daer onder setten.

Wanneer yemand binnen scheeps boord komt te overlyden, sallen de coopluyden ofte boeckhouders gehouden wesen daete* lyck, soo het geschieden kan, desselvs naergelaetene goederen in de cajuyt ofte andere bequaeme plaetse te doen brengen ende ten overslaen ten minsten van twee getuygen, daer toe geroepen, pertinent van stuck tot stuck te inventariseren, ende solcx nevens de getuygen onderteykenen.

Maer soo gebeurde, dat by verlegen weer als ander groot ittconvenient des overledens goederen niet terstond geinventa- riseert konden worden, sal den coopman ofte boeckhouder ten minsten opschrijven, ten overslaen als voren, de goederen, die in de kisten niet gebergt konnen werden, ende de kisten insgelycx ter presentie van twee getuygen getrouwelyck ver- segelen, omme ter gelegener tyd ten overstaen van de gene, die by het versegelen geweest syn ende het singnet in haere bewaeringe gehad hebben, weder geopent ende den inventaris gemaeckt te worden, als boven geseyt is.

Ende op dat hierinne te min fraude geschiede ende geen bedencken sy, dat die van de cajuit door de daegelycxse fami- liariteyt de saecken mogten eens wesen, sullen deselve tot het inventariseeren der goederen ofte versegelen der kisten niet geadhibeert, maer altyt twee getuygen van buyten geroepen worden, alles op poene, dat die bevonden sal worden de voor- schreven ordre niet poiuctuelyck naergekomen, maer geen be- hoorlycken inventaris gemaeckt, de goederen ofle kisten sonder getuygen naer hem genomen ofte geopent te hebben, gehou*

12 1642. A. VAN DIEMEN.

den sal wesen te verantwoorden, niet alleen alle het geene den overleden ten tyde syns verscheydens, maer daer en boven alle het geene binnen een jaer voor dato bewesen sal worden by sich gehad te hebben ende niet en blykt, waer het elders bevaeren sy, boven soodanige straffe van deportement, confis- catie van middelen ofte anders, als nae gelegenthey t van saec- ken bevonden sal worden te meriteeren.

De goederen, gelyck voorschreven, behoorlyck geinventariseert synde, sal den coopman ende boeckhouder deselve by de eerste gelegenlheyt in het openbaer ende aen de meestbiedende voor de mast vercoopen; ende op dat men gerust mag wesen, dat het deselve ende geen andere syn, als den overleden naege- laeten heeft, sullen daer over geroepen worden ende present moeten syn de getuygen, die den inventaris geteeckent hebben, waer van dan mede acte gemaeckt ende by den boeckhouder ende presente getuygen onderteeckent, onder den inventaris geregistreert sal worden.

Welck alles, gelyck voorschreven, gedaen synde, sullen de boeckhouders de gene, die iets gemeynt hebben, alle onder een hoofft aen den overleden schuldig maecken ende sulcx densel- ven met eeuen regel ofte in eene somme op syn credit goed doen , als by het voorgestelde joumael achter tot exempel aen- gewesen werd, ende sal alsdan de E. Comp. aen den overleden en voor syne verdiende maentgelden, gereeckent van den dagh, dat in zee geworpen ofte syn jongste reeckeninge geslooten is, gedebiteert ende aldaer nae den credit jegens den debeth opgestelt synde, ingevalle den credit meer als den debeth te monteeren komt, den overleden aen de Comp. voor het meer- dere schuldig gemaeckt ende de reeckeninge daer mede gesloo- ten worden; maer by aldien den overleden meer in syn debeth mogte hebben, als sp verdiende maendgelden ende verkochte goederen bedraegen, sal de Comp. aen denselvcn worden ge- debiteert, voor soo veel op syne reeckeninge te kort komt, wel verstaende, dat dese als alle posten eerst in het joumael in het lange ende breede geëxtendeert ende daeruyt in het grootboeck soo kort als doenelyck overgedraegen sullen wor-

1642. A. VAN DIEMEN. 13

deo, alsoo niet eene parlhye in het groolboeck komen magh, die in hei journael niet eerst ingeschreven sy.

Maer wanneer in een vioote van meerder schepen yemand komt te overlyden , meer goederen naerlaetende, als hy het gemeene volck van dat schip ten oirboir gemeynt konnen wer- den, sal den coopman ofte boeckhouder deselve niet voor de mast brengen, als by gelegen tyt, dat die van de andere sche- pen, daer van te vooren verwittigt synde, konnen aen boort komen ende haer proffyt doen ; ende als in soodanigeu cas by die van andere scheepen iets gemeynt werd, sal het schip, daer d^elve opvaeren, aen den overleden gedebiteert worden, voor soo veel monteert het geene het gemeene volck van gemelte schip uyt desselvs naegelaeten middelen gekocht ende genoten hebben, mits alvooren van den boeckhouder van het schip, daer deselve bescheyden syn, acte gevordert ende aen den inventaris van des overledens middelen geannexeert werde, dat het ge- meynde behoorlyck geboeckt sy.

Ende sal het geene voorschreven soodanig geobserveert wer- den, ten waere by den scheeps- ofte vlootsraed om considera- üen geraetsamer geacht werde, soodanige goederen onverkocht te laeten ende op Batavia ofte andere plaetse te brengen, het- welck sal mogen geschieden, mits dat wel bewaert ende on- vermindert blyven, tot verantwoordinge van den boeckhouder ende scheeps overheyd.

Gelyck oock de boeckhouders onverkocht sullen mogen lae- ten, het geene den overleden by uytterste wille uyt syn pre- sente goederen aen yemand weg gemaeckt heefft, ende soo het kleynigheden syn, deselve met advys van den scheeps- ofte vlootsraed aen de legatarissen laeten volgen, mits stellende behoorlycke cautie de restituendo, indien sulcx naemaels van Doode mogte werden bevonden, waarvan mede acte gemaeckt ende nevens de recipisse van den legataris onder den inven- taris van de borgen geteeckent sal worden.

Ende op dat men weten magh, waer de overledenen de Comp. van tyd tot tyd dienst gedaen hebben, sullen de boeck- houders de saldos van haere geslootene reeckeningen in den

14 1642. A. VAN DIEMEN.

credit insereeren ende binnen de linie uyttrecken, met uyt- drucking, waer deselve verdient syn; in welcker voegen ins- gelycx pro memorie binnen den linie gestelt sal voorden, het geene den overleden aen anderen, ofte andere aen hem, by uytterste wille gemaeckt sullen hebben, te weten, het eerste in den debeth ende het ander in den credit van desselvs reec- keninge in het grootboeck.

Als het gebeurt, dat die van het eene schip aen het andere eenige noodlyckheden om aen het volck uyt te deelen by ge* seth ende vefêtreckt worden, sal het schip, dat deselve geniet, daer voor aen soodanige goederen worden schuldig gemaeckt, als by het voorbeelt hier achter aengewesen werd.

Als yemand over eenige fauten binnen scheepsboort in de ysers geseten heeft, sal den boeckhouder denselven voor den tyd, dat geen dienst heeft gedaen, volgens den articulbrieff aen de Comp. ende aen den provoost voor het sluytgeld onder een hooflft debiteren ; van gelycken, wanneer yemand gecondem- neert werd in een amende ofte geldboete, voor het bedraegen van dien ende in confirmite van de sententie.

Wanneer yemand over eenig begaen delict van syn gagie ofte qualiteyt gedeporteert off wel contra geadvanceert off ver- betert werd, daervan sal by den boeckhouder in de reecke- ninge mentie gemaeckt worden, in der wyse als by het for- mulier daer van hier achter onder N^ voorgestelt sy,

maer en sullen de boeckhouders niet vermogen op de reec- keninge te stellen, het geen den een den ander verstreckt heeSt off schuldig is, ten waere yemand een ander lesen, schryven, reeckenen, de zeevaert, landmeterye, het constabels ambt ofte eenige diergelycke nul te wetenschap geleert ende daer voor eenig loon bedongen hadde, doch echter niet, als met kennisse ende toestaen van de vloots- ofte scheeps overheyd.

Op de scheepen, uyt het vaderland komende, sullen de coop- luyden ofte boeckhouders, soo wanneer het zuydland beginnen te genaecken, de reeckeninge op voordeel ende, soo veel geschie* den kan, schicken klaer te maecken, laetende eenelyck open-

lè4É. A. VAN DIEMEN. ïg

slaen de datums, daegea, maenden eade sommen gelts, om als in de Straete Sunda anekergrond beseylt wesen ende ten naaten by gissinge gemaeckt sal konnen werden, jegens wat tyd, 5 a 6 daegen onbegrepen, op Batavia's rheede suUen arri- yeren, gevult, uytgetrocken ende geslooten te worden, sonder dat haer aen 4 a 5 daegen behoeven te binden, alsoo daer weynig aengelegen sy, off de reeckeningeeenige daegen vroeger ofte laeter geslooten worden, ende het de heeren majores vast even veel is, op wat schip ofte plaetse haer dienaers de gagie werd goed gedaen.

Ende q>dat de reeckeninge correct mogen wesen, suilende boeckhouders deselve niet teykenen ofte uytgeven, alleer aen- dacbteiycken jegens het grootboeck geconfronteert, de accoorde bevonden, ende de carta van het grootboeck daer op ge- stelt sy.

Tot verligtinge in het opsoecken der reeckeninge, soo hier als ter respective cameren in het vaderland, sullen de boeck- houders volgens ordre van de Heeren Bewinthebberen, met de jongste brieven overgeschreven, altyt in het hoofft van yders reeckening uytdrucken, wanneer en met wat schip in het land gekomen syn.

Vooral sullen niet vergeten, in het sluyten der reeckeninge

specificatie aen te wysen, waer den persoon voorts bevaert,

Of hetselve schip continueert ofte op een ander ofte aen land

overgaet, met uytdruckinge, waer ende op wat schip, op poene,

dat soo wie dit poinct, soo facil ende ligt om achtervolgen

^de om welckers non-observance onse heeren en meesters

niet alleen met groote fastidien ende onlusten geinvadeert,

maer oock met veele calomuien ende blamen van de luyden,

dis in het vaderland van haere vrienden, hier te lande swer-

^ende ofte overleden, by obmissie van dien geen behoorlyck

bescheyt konnen geven, onschuldig gelastert ende gedenigeert

worden, bevonden sal worden niet naergekomen te syn, son-

. der eenige conniventie als onbequaem van syne qualiteyt en

' gagie gedeporteert ende syne verdiende maendgelden gemulc-

' teert sal worden.

16 1642. A. VAN DIEMEN.

Ende sullen dienvolgmde de boeckhouders verdacht wesen, wanneer, gelyck voorschreven, de reeckeninge op voordeel ge- reet maecken, in deselve altyd soo veel plaetse open te hou- den, als daertoe van noode sy.

Ende opdat de boecken jegens dat de schepen op Batavia aenlanden, Uaer mogen wesen, daer sonderling aengelegen sy, sullen de coopluyden ofte boeckhouders voor eerst uytgetroc- ken hebben, hetgene yder op de reyse genoten heeft, ende v^aer in de boecken voor belast staet, ondertusschen dat de adsistenten de reeckeuingen uyt het grootboeck trecken, de maendgelden in het journael inschryven ende daemae in het grootboeck yders credit formeeren, altyd open laetende de daegen, maenden, sommen gelds ende op wat schip ofte plaetse overgaen om naderhand gevult te worden, uytwysende de for- muliers hier achtervolgt.

Maer off het gebeurde, dat yemand in het sluy ten der boec- ken quaeme te overlyden, sullen de boeckhouders des niet te min desselvs reeckeninge op syn sterffdag sluyten ende daer by stellen, dat syne goederen naerderhand verkocht ende hem op de nieuwe boecken gedaen sullen worden ; de gagie gelyck voorschreven in het journael geregistreert ende credit in het grootboeck geformeert synde, sullen de boeckhouders de saldos beginnen in het journael in te schryven, gelyck de maend- gelden gedaen hebben, te weten, alle, die by slot van reecke- ninge yets te goede hebben, daervoor aen de Comp. in een hooQt debiterende ende die te quaet hebben, daer voor per de Comp. mede onder een hoofft crediterende.

Wanneer Batavia beginnen te genaecken, sullen de boeck- houders de reeckeninge der maendgelden op een roUe ofte blad papier met de carta van het grootboeck stellen, gelyck mede de saldos ende, andermael gecollationeert ende de accoorde bevonden synde , preuve nemen, off daer mede de boecken in balance blyven, hetwelck synde, de openstaende plaetsen, soo in het journael als grootboeck vullen ende de reeckeninge van het volck sluyten, als wanneer niet overig blyffl, als de coop- manschappen, het schip, reaelen van achten, ende de Coni-

\

i

1642. A. VAN ÖIEMEN. 17

pagnie, die op naervolgende wyse onder een hooSl geslooten sullen worden, te weten de Compagnie sal gedebiteert worden, by exempel aen hembden, cousen, schoenen, al soodanige an- dere reeckeninge van coopmanschappen, als openstaen ende lot dalo onverkocht gebleven synde, aen den oppercoopman des Casteels overgelevert moeten worden; van gelycke sal de Compagnie gedebiteert worden aen realen van achten, voor soo veel by slot van reeckeninge bevonden wort te resteeren ende aen den cassier getelt moet werden ; ende sal eyndelyck de scheeps reeckeninge van de Compagnie gecrediteert worden, waer mede dan alle partbyen, selvs oock de reeckeninge van de Compagnie effen staen.

Ende op dat dit alles te beter achtervolght magh worden, sullen de coopluyden ofte boeckhouders schuldig wesen t'^un- Der aenkomste op Batavia, nevens de missiven, haere boecken dubbelt ende behoorlyck geslooten aen land te brengen ende den Gouvemeur-Generael te presenteeren, mits dat, deselve ver- toont hebbende, weder met hem nae boort nemen om, als het voick overgaet, op yders credit aen te wysen, op wat schip ofte plaetse bevaeren. ♦

Waer nae den boeckhouder metter tyd weder nieuwe boec- ken sal beginnen te formeeren ende in deselve al, die op het schip blyven continueeren, weder nieuwe reeckeninge geven, gelyck sulcx in de oude mede moet bekent staen, als boven aengewesen is.

Ende worden de reeckeninge in de nieuwe boecken inge- schreven op volgende wyse; men stelt in den debeth van 't grootboeck de naeme, qualiteyt, op wat tyd ende met wat ^hip den persoon in het land gekomen sy, als by exempel: Abraham Harmensz van Amsterdam, oppercoopman, in het land gekomen met het schip Amsterdam A^. 1642, debeth; ende in den credit aldus: Abraham Harmensz, oppercoopman, credit 1642 ady 21 Juny is syn jongste reeckeninge op het schip Zeelandia geslooten, het saldo monteert f 315,- , wind per raaend f 70, — . Op welcke wyse alle, die op de schepen vaeren, bekent ge-

18 1642. A. VAN Dl£lt£N.

maeckt moeten worden^ het sy dan met reeckeninge overko- men ofte sonder.

Als eenig schip nae een ander plaetse versonden wort, sal den coopman ofte boeckhouder de reeckeninge van scheeps- oncosten hem, nevens kleeden ende contanten om aen het volck uyt te deelen, mede gegeven, ten vollen in het journael nevens de voorschreven kleeden ende contanten, yder op syn particu- liere reeckeninge, onder een hoofit debiteeren ende het comp- toir generael met eenen regel in credit goed doen, het comp- toir generael ende niet de Compagnie, gelyck op deuytreyse geprecipieert is, alsoo hier te lande de heeren meesters op de scheepsboecken niet vorder belast worden, als voor de ver- diende maendgelden ende het geene yemand by slot op syn reeckeninge te kort komt, werdende weder gecrediteert voor de saldos ende het geene yemand by slot op syn voorige reec- keninge te ([uaet gebleven sy, mitsgaders voor de condemnatie, op de reyse gevallen, maer voor de coopmanschappen, contan- ten ende mondkosten, provisiën, scheepsbehoefften, etc, in India genoten, op wat plaetsen ofte comptoiren sulcx oock mochte wesen, sal bet comptoir generael gecrediteert ende deselve elck apart voor het syne onder een hoofit gedebiteert worden, met annotatie in het hoofit van de post in het journael, op wat comptoir ofte plaetse deselve ten behoeve van het schip ofte volck verstreckt syn, debiterende het schip voordeprovi- siên, on- ende mondkosten ende scheepsbehoefften, met speci- ficatie binnen de linie van het journael, gelyck het by de reeckeninge van oncosten blykt, soomede de contanten, baftas, bollatins, salempoeris, mouris, zylkleeden, zyde knoopen, etc, yder op syn aparte reeckeninge by stuck ende prys, invoegen ende manieren, soo in het inschryven, uytdeelen als sluyten der boecken, als hier achter by voorbeelt aengewesen werd, met dien onderscheyden alleen, dat op de uytreysen alle par- thyen met de Gomp. ende hier te lande met het comptoir generael geslooten werden.

De boeckhouders, die voor Batavia te rheede leggen ofte voor het vertreck der schepen naQ het vaderland daar nog ge-

164ê A. AAN DIEMEN. ld

dencken aen te landen, sullen haere boecken, by aldien deselve jegens primo December acht maenden ontstaen te wesen, in October ende NoTember sluyten ende dubbelt stel ter soldye compfcnr leveren, maer als yemand ouder boecken als een jaer onder hem heefft, sal deselve, herwaerts komende, onder wegen klaer maecken ende sluyten, alwaer het oock saecke, dat in April ofte daer omtrent hier ter rheede stonden te arriveeren, opdat soodanige boecken niet andermael komen over te bly- ven, maer dat de weduwen, wesen, vrouwen ende kinderen 't haere goiieten ende van de heeren onse principalen be- hoorlyck bescheyd krygen m(^n, daermede sonderling aei^[e- legen is.

Ende op dat dit alles van yder een te ligter begrepen mag worden, is hier een kort formulier, soo van joumael, als grooiboeck by gevoegt, waerinne alle parthyen, in de boven- staeode articulen gementioneert , tot onderwijs der nieuwe- lingen van woord tot woord, gelyck geboeckt moeten wor- den, duydelyck voorgestelt ende als met den vinger aenge- wesen staen.

Gelyck dan oock, op dat dese ordonnantie te beth naerge- komen ende achtervolgt mag worden, alle oppercooplieden, cooplieden, ondercooplieden ende boeckhouders , ter scheep vaerende, mits desen gelast worden deselve nevens het formulier, hier achtergevoegt , behoorlyck gecoUationeert, altyd by hem aan boort te hebben, op verbeurte van drie maenden gagie, soo menigmael sonder deselve bevonden sullen worden.

Welcke penaliteyt oock gestatueert wort jegens de geene, die deselve in eenig poinct niet behoorlyck geobserveert ende naergekomen sullen hebben, boven de vergoedinge der schaeden ende interessen, die de Compagnie ofte yemand anders daer by sal komen te lyden, mitsgaders soodaenige verdere straffen van deportement, suspence, etc, als nae gelegentheyd van den moetwil ofte faute bevonden sal worden te behooren; ende sullen de voorschreven boeten gedistribueert worden, een derde voor die van het soldie comptoir ofte die de fauten uytgevon-

20 1643. A. VAN DIEMÊN.

den sal hebben, een derde voor den officier ende het reste- rende voor den Heer.

De in dit sluk bedoelde formulieren zijn niet aangetroffen.

51 Januarij. Verplaatsing van de hout-tuinen en zage- rijen te Batavia.

Ingevolge het plakaat van 18 Januarij 1627 (*) waren de hout-tuinen en hout-zagerljen binnen de sedert ommuurde stad aan de zuidzijde van de Tijgers-gracht gelegen.

Die plaats bleek nu minder geschikt te zijn, zoowel omdat men daarop huizen wilde bouwen, als omdat «vele vande burcli- » wallen deser stede, by de houtcoopers ende zagers g'occu- »peert, belemmert ende met het ophaelen van't hout schade- «loos ende ongesien gemaeckt werden.''

Met het doel daarvan geheel of gedeeltelijk hout-tuinen te laten maken, verkoght de Regering daarom aan den hoogsten inschrijver het Javaansche kwartier, gelegen aan de west-zijde van de stad, belendende ten W. en N. aan de stads-binnen- gracht, ten 0. aan het huis »van den generalen ontfangh" en ten Z. aan de Javaansche gracht.

Het doen verhuizen van de Javanen, die «eenigen tyt her- «waerts, 's nachts afgeslooten", aldaar woonden, oordeelde de Regering »nu soo sorgelyck niet, als wel voor desen, wanneer »de stadt noch onbemuyrt ende open lag."

Rinnen 6 maanden moesten zij, «die hun met sagen, coopen «ofte vercoopen van hout erneerden, haeren omraeslag ende «sageryen op d'aengetogen blocken transporteren."

Gedurende de 10 eerstvolgende jaren zoude nergens anders «balcken, plancken, sparren, kleyn ofte groot hout om tesae- «gen ende te vercoopen opgehaelt ende gestapelt" mogen wor-

{'} Deel I,.bladz. 208 vlg.

1643. A. VAN DIEMEN. 21

den dan »ter suicker plaetse, als de cooper [van het Javaansche kwartier] sal goetvinden deseive t'ordineren/'

Op eigen grond mogt men sparren of brandhout blijven stapelen.

De kooper mogt van de huurders maandelijks niet meer huur vorderen dan Va reaal of 24 stuivers »van de roede •breete ende H halve block diepte."

De Javanen zouden er nog »een rondt jaer" mogen blijven wonen, mits betalende 7% i^^ 'P^i gelycke roede/'

De huurders waren verpligt voor eigen' rekening den grond te betimmeren. Mogten zij hieromtrent in een accoord met •Jen kooper wenschen te treden, dan was de laatste bevoegd tot het heffen van huishuur, »als hem goetduncken ende by ons «bevonden sal werden redelyck te syn."

De kooper was wijders bevoegd:

a. »van de hoecken, die best ter neringe staen, sooveelte •vorderen, als met den huerder sal connen accordeeren" ;

b. »meergemelte blocken van binnen soodanig te graven, beslooten, beplanten en bebouwen, als te raede wert.''

Het perceel werd door de Regering verkocht voor 2018 realen van achten >ende 2 stuyvers op yder roede breete; 'item bovendien nog voor de armen deser stede 38 realen, alle »contant te betaelen.''

Zoodra de Cassier van de Compagnie en de Diaconie voldaan waren, zoude een «behoorlycke erff- ende transport-brieff" gepasseerd worden.

S Febmarij. Regeling van de inkomende regten, te bdalen door de tweede^ uit China Ier reede Batavia aanko- mende jonk.

De eerst aankomende jonk was »thol vry.'* Met de tweede werd overeengekomen, dat deze 800 realen van achten zoude betalen »om de visite ende 't nauw ondersoecken teontgaen.**

Bij terugkeer naar China kreeg de tweede jonk eene »ver- *eeringe" van 80 realen van achten.

22 1643. A. VAN DIEMEN.

3 Blaart. Regeling der inkomsten van den Secretaris der Weeskamer.

De Secretaris genoot l^o van uitgezette kapitalen, welk hoog salaris (vooral bij uitzettingen op korten tijd) veel geld in de kas der Weeskamer deed blijven tot groot nadeel voor de eigenaren (weezen).

De Regering schafte daarom deze bron van inkomsten voor den Secretaris af en bepaalde, dat zijne inkomsten voortaan zouden zijn: 1^ een tractement (hier » pensioen" genaamd) van S00i*ealen

van achten 'sjaars, in plaats van zijn vroeger tractement

ad 120 realen; 2® eene vereering van 50 realen van achten voor een nieuwen

mantel, » als tot noch toe gebruyckelyck is geweest''; 3® Vé P^^-' •eeus ende niet meer", voor het boeken vanden

interest, >so wanneer deselve over de zes maenden blyfft

•loepen ende anders niet." De verhooging van het tractement van den Secretaris met 80 realen 'sjaars moest, »by provisie ende tot dat daerinan- »ders sal wesen gedisponeert", gevonden worden uit de renten van kapitalen, onder de Weeskamer berustende, nagelaten »by •luyden, daer geen seeckere erffgenamen van te voorschyn »oomen."

Met die renten werden ook andere » lasten ende ongelden" van de Kamer voldaan.

3 Jnnij. Regeling van in- en uitgaande regten voor zekere goederen, bij aanbreng of uitvoer met Chinesche jonken.

Voor goederen, niet vermeld op de lijst van belastbare goe- deren, werd bij in- of uitvoer met Chinesche jonken zoo wat gemarchandeerd, »nae gelegentheyt ende becomen informatie »haerer costelycke ofte slechte laedingen."

Die onzekerheid wenschten de Chinesche anachoda's te doen ophouden, waarom de Regering, »nae verscheyde cavillatien

1643. A. VAN DIEMEN. 25

van eysschen ende bieden met de gem. nachoda's, g'assisteert mel twee vande voornaemste Ghineesen deser stede*', be- paalde:

Eerstelyck, dat om geen last te breecken ende de visitatie te verhoeden, metten anderen voor d'aengetogen onvertholde coopmanschappen (te meer verseeckert syn tegenwoordigb daer van weynigh vervoeren) over baer vyff joncken [t. w. de toen- maals ter reede Batavia aangekomen jonken] niet meer uyt- maecken ende aen den Ontfanger generael betaelen sullen als de somma van vier hondert reaelen van acbten^ 'twelck 80 reaelen yder jonck comt te wesen.

Ten tvreeden, dat d'alhier resideerende ende verblyvende Ghineesen voor het uytgaen van het silver, 'twelck met ge- roerde joncken aen baer vrunden ende bekenden in China sen- den (waer van het bedraegen qualyck te weeten is) boven 't ordinaire hooftgeldt van l^s een quart reael van achten ter maent meer sullen opbrengen, synde t'samen 1^4 reael 'sniaents, ende dat acht maenden achter een, beginnende primo July eode eyndigende ultimo February aenstaende; ende

Ten derden, dat de joncken, die hier voortaen uyt China oomen te verschynen, *i sy veel ofte vreynigh, groot ofte cleyn, ryck ofte slecht gelaeden, sonder onderscheyt ofte eenige con- sideratie te draegen, bevorens haere goederen lossen ofte in- voeren, aen den generaelen Ontfanger betaelen sullen yder jonck vyff hondert ende vyffligh reaelen van achten, ende daer mede van alle visitatie ende quellingen bevryt blyven, uytgesondert, dat boven dien, volgens het contract, voor desen met gemelte nachodas gemaeckt, voor het invoeren van de Ghineese bierpotjens ende tabacq nog moeten betaelen hondert gelycke reaelen.

Uit dit stuk blijkt , dat de Ghinesche jonken toenmaals van Batavia naar China overvoerden peper, sandelhout, poetjoek, Bomeosche kampher, barnsteen, vogelnestjes »ende andere

kleenicheden.''

Voor Tayoeansche jonken werd te gelijker tijd bepaald, dat wegens invoer-regten van eene wangkang, groot of klein,

24 1643. A. VAN DIEMEN.

»ryck ofte slecht" geladen, zoude betaald worden eene som van 300 realen van achten, te storten »bevorens uyt Tayoean •vertrecken"; en wegens uitvoer-regten lO^/o (waarvan?)

27 Jnnij. Last om ^binnen dese maent July" gevolg te geven aan het bepaalde bij plakaat van 6 Januarij 1643 nopens hout-tuinen, enz.

Dit stuk is uitgevaardigd door den Magistraat >ende gerechte »deser stede op het instantelyck versoeck vande respective 'Coopers'' van de bewuste stukken grond.

Alle hout-zagers en hout-verkoopers, »'t sy binnen ofte buy- »ten deser stede poorte residerende", moesten vóór ultimo Julij 1643 verhuizen, op straffe, dat het hout door den offi- cier, •sine figura judicii, geconfisqueert, wegh genomen ende •verbeurt verclaert" zoude worden.

•Bij reiteratie" zouden de weerspannigen veroordeeld wor- den i>in een amende tot discretie van den Raed."

»0m aenwysinge ter plaetse gedaen te werden" moest men zich tot den BaiUuw wenden.

27 Junij. Last tot het aangeven zijner slaven aan den Secretaris, A. van der Keer^ vóór ultimo Jw/y 1643 en tot het aanvragen van een behoorlijk transport bij het verkoopen van slaven. — Verbod tegen het ver- panden, enz. van slaven.

Dit stuk, afkomstig van den Magistraat »ende gerechte •deser stede", gold voor alle vrije ingezetenen van Batavia, niemand uitgezonderd.

Het plakaat van 4 Mei 1622 (") werd » door velen dagely ex •g'infringeert." Onder den dekmantel van verpanding, leening, »als andersints" verkochten Christenen hunne slaven en slavin- nen aan Mooren en heidenen. Ook konden velen »geenschrif-

(*) Deell, bladz. 96, vlg.

si

1843. A, VAN DIEMEN. {5

•tclycke acte van possessie ofte l)ecomen transport haerer lyff- •cygenen" vertoonen.

Om hierop orde te stellen werd nu gelast »op de secretarie »deser stede": a. »le notificeren de quantiteyt haerer slaeven ende slavin-

»nen, by naem ende loenaem"; ft. »over te leveren hunne brieven, transporten ende be-

scheyden, daer van hebbende''; op straffe van verbeurdverklaring der slaven, »die bevonden «sullen werden verswegen ende niet aengebracht te syn."

Voortaan zoude elke verpanding en leening van slaven en ilavinnen beschouwd worden »voor exces ende pure oppositie." Eigenaren van slaven waren verpligt: a. «t'exhiberen gerechtige acte, tot teycken van behoorlycke

•possessie haerer slaeven"; 6. »daer van by vercoop schriftelyck transport te laeten •passeren"; op straffe van:

1® verbeurdverklaring, ipso jure, van de «verpande, ver- » leende ende getransporteerde lyffeygenen", alsmede »van de beloofde ende uytgestreckte penningen wegen ■de coop, panding, als leening"; 2® arbitrale correctie.

2 Julij. Instructie voor den bibliothecaris van debiblio- theehy toebehoorende aan den Kerkeraad te Batavia.

De boeken, van tijd tot tijd uit Nederland «ten dienste van •de kerckea ende scholen" gezonden, waren *seer confuis, •neglect ende vuyl, sonder eenigh register daer heen liggende", len gevolge waarvan »veele derselver door stoff, vuylicheyt •ende ongediert quamen te vergaen ende onbruyckelyck te • geraocken, meest toecomende uyt oorsake tot noch toe noyt •yemant speciael den opsicht derselver bevoolen ofte eenige «ordre op de goede bewai'inge gestelt sy."

26 1643. A. VAN DIEMEN.

Om hierin te voorzien, stelde de Regering de volgende in- structie vast:

Eerstelyck, alsoo den Bibliothecaris gestelt wort tot behou- denisse der bibliotheecq , soo sal hy sorge draegen. dat de boecken, syn opsicht bevoolen, soo veel immers te verhoeden is, door geen ongediert ofte natticheyt beschadicht werden ofte door stoffe ofte vuyJicheyt coomen te vergaen.

Ende soo eenich boeck, sulcx waerdich synde, noodich hadde verbonden te worden, sal 'tselve den bant doen vernieuwen, opdat niet geheelyck coome te verslingeren ende verlooren te werden, ten waere misschien een ruym getal van boecken nieuwe banden van nooden hadden, in welcke gevalle sonder kerckenraets goetvinden den biblioteecaris geen groote costen maecken sal.

Voort, alsoo de catalogus deser boecken gemaeckt is naer de ordre, waer op de boecken nu onlanghs gestelt syn, soo dient insonderheyt geleth, dat gemelte ordre niet geturbeert, noch gebroocken werde.

Maer soo 'tgebruyck ende den tyt yets aenwees der ver- gaderinge van nooden te hebben, sal den biblioteecaris (sonder yet op syn eygen goetduncken te tenteeren) H selve den kerckenraedt aandienen, reserveerende alsoo den kérckenraedt aen haer selven off iet en wat en hoe inde ordre der biblioteeck te veranderen sy.

Ende opdat de boecken ende haere ordre te meerder moogen verseeckert syn, soo sal den biblioteecaris ende boven hem niemandt anders de sleutels der boeck cassen hebben in syn bewaeringe.

Sal oock daer op toesien, dat de cassen met boecken, uyttet vaederlandt herwaerts voor den kerckenraedt gesonden, hem ongeopent ende on vermindert met register daer by gewerden; ende soo misschien iet inde selve waere meer, den comptoiren als de kercken off schoole dienstigh, sal 't selve (sulcx gelast synde van die geene, die daer over te gelasten hebben) den oppercoopman van 'tcasteel ter handt stellen.

Alle aencoomende boecken sal hy getrouwlyck aenleeckenen

1643. A. VAN DIEMEN. 17

ende die waerdigh schynen voor de bibliotheecq bewaert te werden ofte ter beboorlycke plaetse, soo inde boeck cassen ais inde catalogus stellen ofte indien sulcx by gebreck van be- quame plaetse niet geschieden can, gelyck oock alle andere boecken alsoo wech leggen, dat t'allen tyden sonder veel soeckens connen gevonden vvrerden.

Tot vvrelcken eynde dienstigh vvr^en sal voor yder sorteeringe boeeken e^i brief ken, de sorteeringe aenwysende, te hangen eode de naemen der boecken, die niet opslaen en cunnen, op haere ruggen te teyckenen.

Ende vermits het somwylen gebeurt, dat door het overcoo- men verscheyde cassen tegens ende door versendens onge- legentheyt, de boecken een wyle tyts op den vloer moeten Myven staen, soo sullen deselve in sulcken gelegentheyt door den biblioteecaris met hulpe des oosters, ten minsten eenmael ter maent besien vrerden, opdat door vochticheyt ende by iaulte van luchten niet en coomen te bederven.

De bibhoteecaris sal de schoole deser stadt met boecken ende andere schooltuygh, oock den praedicanten, ouderUngen, diaconen ende cranckbesoeckers met schryffgereetschap ende andre cleynicheden , nae syne discretie versien.

Maer soo ruyme parthye van boecken ende andre gereet- schap, den kercken ofte schoole dienende, uyt andre quartieren geeyscht vnerde, sal, sonder kerckenraedts goetvinden, sich niet onderstaen 't selve derwaerts aff te senden.

Hy sal geen boecken uytleenen als aen de leeden des kerc- kenraedts, als cranckbesoeckers ende schoolmeesters deser stede; ende oft eenige kerckenraeden, praedicanten, cranckbesoeckers ofte schoolmeesters in andre quartieren eenighe boecken uyt de biblioteecq te leen begeerden, soo sullen haer deselve alleen op resolutie des kerckenraedts alhier gewerden.

Ende, v?ant alle die geene, die eenige boecken uyt de biblio- teecq geleent hebben, gehouden syn tot restitutie, soo sal den biblioteecaris vermogen tot allen tyden d'uytgeleende boecken wederomme te eysschen, 'twelck hy niet alleen te doen ver- macb, maer oock sal gehouden syn, wanneer de boecken te

28 1643. A. VAN DIEMEN.

lange uytblyven ende gevaer loopen van te dwaelen ende ver- looren te worden.

Soo yemandt boven gemelte persoonen hier ter stede eenich boeck ofte boecken uyt de biblioteecq te leen begeerden , sal hy deselve by den biblioteecaris eysschen, die nae gesiene naem ende numerus inde catalogus yder 't geen begeert, door den coster sal doen geworden.

Wat uytte biblioteecq uytgaet, sal by den biblioteecaris niet min als 't geen daer in compt aengeteeckent werden, 't sy het uytgaet om geconsumeert, tsy om ter leen gebruyckt te wer- den, alwaer oock de naemen der persoonen ende plaetsen te gedencken syn, op dat men weete, waer de boecken en ge- reetschappen der biblioteecq syn ende blyven.

De uytgeleende boecken thuys coomende, sullen de naemen der geenen, die geleent hebben, worden uytgetrocken.

Ende opdat men weten mach, wat boecken off gereetschap- pen uyt het vaderlandt by de H™ M" te versoecken ofte te schryven syn, soo sal den biblioteecaris eenmael in't jaerinde maendt November van den staet der bibliotheeq voor den kerc- kenraedt openinghe doen.

Gelyck oock eyndelingh syn chargie afgaende, de biblioteecq aen syne successeur sal transporteeren, gevende met eenen reeckenschap ende blyck vande veranderinge, by synen tyt inde biblioteecq voorgevallen.

24 Julij. Regeling der uren, waarop het Collegie van Schepenen vergaderde.

Bepaald werd »op ordinaris pitsjaerdaegen des morgens ten •seven ures praecys de kloeke te doen luyden, als wanneer »de Bode voorts 't gewoonelycke glas opsetten ende naer 't »verloopen van dien, 'tsy de heer praesident gecomparèert is »ofte niet, de besoigne, nevens 't oproepen van partyen aen- »vang nemen" zoude, »doch met sulcken verstande, dat 't Col- elegie altyts, conform d'instructie^ ten minsten vyff persoonen »sterck wesen sal."

1643. A. VAN OlEMEN. 29

Ook werd bepaald »de kloeke elff uuren uyt te scheyden ,

'lsy de rol afgeloopen is ofte niet, ten ware de nootwendic- •lieyt van dien anders was vereysschende, niits dat d'over- sehietende partyen den volgenden rechtdag by continuatie 'Sullen voorcomen."

Een lid van het GoUegie, die bij de opening der zitting niet tegenwoordig was, verbeurde eene boete van Yi i'eaal; geheel wegblijvende eene boete van ^2 reaal.

Voor den Secretaris bedroegen de boeten het dubbele bedrag.

•Tot vigilantie ende bevorderinge van d'instructie" werd de Bode gelast »boven d'ordinaris geleverde partyen rollen, telc- •kens een rol in de pitsjaer camer voor des heer presidents

zitplaets" te leggen.

Dit stuk is afkomstig van het GoUegie van Schepenen.

15 Augustus. Bepaling, dat de leden in den Raad van Indiê oni beurten, gedurende 14 dagen, de y^groote »taeffel deses Casleeh" zouden presideren.

De maatregel was een gevolg van de omstandigheid, dat »de moetwillighey t , als H onbehoorlyck leven der Assistenten •hoe langer hoe grooter wert", weshalve »een ontsachlyck •ooch" noodig was om onder die jongelieden de orde te her- stellen en te bewaren.

De maatregel was slechts tijdelijk, totdat weder »een be- •quaem persoon" gevonden kon worden.

40 November Belasting voor het uitdiepen van de Tijgers-, Amsterdamsche, Groene- en Leeuwinne-grachten te Ba- tavia en voor het maken van steenen kaden daar langs.

Deze grachten waren allengs zoo ondiep geworden, dat geen vaartuig meer daarin varen kon. Ook veroorzaakten »deuyt- •rysende quade dampen" allerlei ziekten.

De Regering wilde daarom die niet beschoeide grachten in orde laten brengen, maar zag tegen de kosten op.

30 1643. A. VAN DIËMËN.

Zij gelastte mitsdien het CoUegie van Schepenen ^hierover »met de voornaemsie burgers en eygenaers der gronden te «spreecken, haer genegentheyt tot gemelte goede werck te »hooren ende met eenen te overleggen, hoe ende in wat ma- nnieren men op't gevoechelyckste 'tbedraegen van Heen en 't » ander soude connen vinden, alsoo nae gemaeckte overslagh »dit uytgraeven ende schoeyen t'saemen ontrent 30,000 realen «sal coomen te costen."

Het resultaat van deze ruggespraak was, dat Schepenen voorstelden :

1® »de eygenaers van de gronden ende huysen op de burgh- » wallen, die de meeste verbeteringe daer by coomen te «genieten'', te laten betalen »een derde part van't gros »van het geene aengetoogen werck sal costen, gereeckent »a 15 realen yder roede breete, in drie payen, primo Januario •aenstaende d'eerste ende primo Januario 1646 de leste"; 2^ »die geene, die insgelycx haere gronden ende gebouwen inde «straeten ofte sloppen ontrent geroerde grachten hebben", te laten betalen »een vierde part, gecalculeert k 8 realen •per roede, in 4 payen van 6 maenden yder"; 3" >de gronden deser steede in't algemeen, soo wel aen de » west- als oost-zyde", te laten betalen » Ys gedeelte, maec-

kende ongeveer i realen per roede, in twee payen, yder »van een reael"; 4® »de huyrders der huysen ende gronden, soo wel Chinee- »sen, als Mardyckers, etc", te laten betalen »een seste- »part, comptant op te brengen"; 5^ »de jaerlycx verschynende , Chineese joncken, de vermoo- gende Chineesen alhier (die geen vaste goederen en hebben) •ende de rycke, naer Nederlant keerende burgers" iets te laten contribueren.

De Regering vereenigde zich met dit voorstel van Schepenen

en nam op zich »over de gemelte grachten te leggen denoo-

»dige bruggen, meede van steen ende calck, insgelycx oock

»de trappen, die daer benevens vereysschen."

Zij magtigde wijders het Gollegie van Schepenen »het geene

1643. A. VAN DIEMËN. Si

•een yder hier toe sal moeten contribueren te vorderen, be- •taelinge te doen, mitsgaeders van Heen en 't ander pertinente •reecq. te houden ende doen houden/'

Wegens de >excessive costen" outstODd •groote swaricheyl" onder de ingezetenen van Batavia, weshalve de Gouvemear-Generaal toeze^ing deed, dat «tot soolagiement van voorsz. costen" de belasting op den verkoop van onroerende goederen zoude ver- minderd worden. Zie 29 Mei 1645.

^ B^b^'. uitschrijving van een bede-dag voor de retour- vlooL

1 December. Last op den Secretaris van het Collegie van Schepenen om by storting van gelden in de kas persoonlijk tegehwoordig te zijn.

Deze last, afkomstig van Schepenen, is uitgevaardigd »om -sonderlinge redenen, soo uyt consideratie, als praeventie van

»aUe frauden ende misverstanden."

4 December. Last voor repatriérendcn met de gereed liggende retour-schepen om hunne actiën en pretensièn ten laste van de Compagnie op te geven aan den extra- ardinaris Raad van Indièy J. Schouten, en de i^vordere r^cammissarissen , by ons daertoe g' ordonneert.''

Wie zulks verzuimde, zoude «namaels geen actie ofte prae- 'teotie meer op de Comp. hebben ende daervan geheel ver- •steecken blyven."

De naam van dit stuk luidt: »acte van waerschouvdngeaen »de naer Hvaderlant vertreckende persoenen."

7 December. Kerk-ordening voor de Bataviasche gemeente (Reglement voor de predikanten, krankbezoekers, school- meesters, enz., alsmede op de middelen tot bekeering van heidenen).

52 1643. A. VAN DIEMEN.

VAN DE DIENSTEN.

1. De diensten syn vierderley, der dienaeren des Woorts, der doctoren, ouderlingen ende diaconen, tot dewelcke geene andere als bequame persoonen, Godtsaligh van leven , sullen gevordert werden.

2. Het en sal niemandt, hoewel hy een doctor, ouderlingh off diacon is, g*oorlooft syn in den dienst des Woorts ende de Sacramenten te treeden, sonder wettelyck daertoe beroepen te syn; ende wanneer yemandt daer tegens doet ende, meermalen vermaent synde, niet aff en staet, soo sal de kerckelycke ver- gaederinge, daer toe hier nae genomineert, oordeelen off men hem voor een scheunnaecker verclaeren ofte op eenige andere wyse straffen sal.

3. Dewyle de persoonen, die tot den dienst des Woorts beroepen werden, verscheyden syn, ofte soodanighe, dewelcke noyt te vooren in den dienst geweest syn, ofte die nu te vooren eenige gemeynte bedient hebben, soo sal oock inde l)e- roepinghe derselver verscheydelycken gehandelt werden.

4. De wettelycke beroepinghe der geener, die noyt te vooren in den dienst geweest en syn, bestaet insonderheyt in dese vier naervolgende stucken; vooreerst: in de verkiesinge, de- welcke nae voorgaende vasten ende bidden geschieden sal door den kerckenraadt , ten overstaen ende met approbatie vande Christelycke overicheyt deser stede: ten anderen uyt d'exami- natie ofte ondersoeckinge beyde der leere ende des levens, de- welcke staen sal by de praedicanten ende des kerckenraadts : ten derden inde toestemminge vande ledematen der gemeynte, wanneer de naem des dienaers, ten tyde van veerthien dagen publycquelyk inde kercke afgecundicht synde, geen hindemisse daer tegen compt: ten vierden ende ten laatsten inde opentlycke bevestinge voor de gemeynte inde kercke, dewelcke met be- hoorlycke stipulatie ende affvragingh, vermaningh, gebeth ende oplegginge der handen van den dienaer, die de bevestinge doet, ofte een ander (indien der meer tegenwoordigh syn) toegaen sal volgens het formulier, daervan synda.

5. A. VAN DIEMEN. 53

6. Inde wettelycke beroepinge dergeener, dewelcke te vooren noch eenige andere gemeynte bedient hebben (hetwelcke blycken sal by haer brieven van demissie), sal meerendeels naer de Yoorgaende maniere geprocedeert werden, alleen datmendese veranderinge daerin waememen ; vooreerst, dat behalven d'or- dinarie ondersoeckinge naer haer leven ende leere, oock neerstigh sal ondersocht werden, hoedanich datse haer selven inhaeren dienst ontrent haer gemeente hebben gecomporteert ende ge- queten; ten anderen, vermits sy voor haer eerste conflrmatie in den dienst eenmael haer behoorlycke examen hebben uyt- gestaen, sullen niet genootsaeckt wesen haer selven van nieuws soodaenigen examen t'onderwerpen , maer daervan exempt ende vrysyn: ten derden, sullen oock in haere publycke bevestinge voor de gemeynte niet de handen opgelegt, maer alleen tot een teecken der gemeenschap haer de rechtehand gegeven werden.

7. Sullen oock geen praedicanten, die eerst nieuwelycx uyt het vaderland tot ons overcomen tot den publycquen dienst des Woorts ofte der Sacramenten geadmitteert werden, voor ende al eer dat sy haere brieven van commissie des classes, van welcke sy gesonden werden, aen den kerckenraadt sullen hebben verthoont.

8. Men sal geen schoolmeesters, cranckbesoeckers , hand- wercxluyden ofte eenige- andere, die niet gestudeert hebben, tot het praedickampt toelaeten, tensy men verseeckert is van haere singuliere gaven, als godtsalicheyt, ootmoedicheyt, sedic- hcyt, goet verstand ende discretie, mitsgaeders gaven van wel- spreeckenheyt ; soo wanneer dan soodaenige persoon sich tot den dienst praesenteert, sal den kerckenraadt met advys vande hooge overicheyt, deselve eerst examineeren ende, nae datse deselve in het examen bevint, haer een tyt langh in het privé (ten minsten een halff jaer) laeten proponeeren ende dan voorts met haer handelen als oordeelen stichtelyck te wesen.

9. Dewyl een dienaer des Woorts, eens wettelyck (als boven geseyt) beroepen synde, syn leven langh aen den kerckendienst verbonden is, soo en sal hem niet g*oorlooft syn syn dienst

DEKL II. 3

$4 1Ó43. A. VAN DIÉMEN.

te verlaeten ende sich tot een anderen staet des levens te be- geven, tensy om groote ende gewichtige oorsaecken, daervan den kerckenraadt met goetvinden van de hooge overicheyt oordeelen sal.

9. Een yegelyck praedicant sal gehouden syn een jaer, voor dat den tyt syner verbintenisse g'expireert is, aan de hooge overicheyt ende kerckenraadt te kennen geven off hy van voor- nemen sy te vertrecken ofte niet, opdat in syn vertreck syne plaetse met een bequaem persoon mach versien werden; doch by aldien de gemeente alsdan niet en can hequaemelyck ver- sorcht werden, sal deselve praedicant gehouden wesen noch een jaer over syn verbonden tyt te verbiyven, maer indien hem nae dat jaer noch geen successeur gesonden wert, als dan sal hy ordentelyck mogen vertrecken.

10. Soo het geschiet, dat eenige dienaers door ouderdom, sieckte ofte andersints onbequaem werden tot d'oeffeninge haeres diénsts, soo sullen sy nochthans niet te min d'eere ende den naem eens dienaers behouden ende vande Bewinthebberen, die haer aengenomen hebben, nae haere discretie eerlyck ende haere nootdruft, gelyck als mede de weduwen ende weesen der dienaeren in't gemeen, versorcht werden.

11. Der dienaeren ampt is meede gebeeden ende bedie- ninghen des Woorts aen te houden, de Sacramenten uyt te reycken, op haere meedebroeders, ouderlingen ende diaconen, mitsgaeders de gantsche gemeynte goede acht te nemen ende ten laetsten met d'ouderlingen ende diaconen de kerckelyke discipline t'oeffenen ende te besorgen, dat alles eerlyck ende met ordre geschiede.

12. Onder de dienaeren des Woorts sal gelyckheyt gehou- den worden aengaende de lasten haeres dienst, mitsgaeders oock in andere dingen , hetwelck oock in d'ouderlingen ende diaconen t'onderhouden is.

VAN DE OUDERLINGEN ENDE DUCONEN.

13. Nevens de dienaeren des Woorts sal meede d'opsicht

14. A. VAN DIEMEN. $((

eode regeeringe der gemeynte d'oaderlingen ende diaconen betoolen syn, dewelcke jaerlycx inde maendt Januario met Toorgaende adyys, toestaen ende approbatie vande hooge overic- beyt Tan de praedicanten ende gemeynte vercooren ende, naer gewoone publicatie ende affcondigen van baere naemen, voor twee jaeren aengenoom^ ende volgens de formulieren, daer Tan synde, in baeren dienst openbaerlyck inde kercke suilra word^ bevesticht; ende soo mifipcbien hetsy door affsterven, vertrecken off andersints eenige veranderinge van ouderlingen mie diaconen sal moeten gedaen voorden, soo sal sulcx in manieren als vooren, oock buyten den ordinarie tyt geschieden moogen.

14. Doch opdat den kerckenraadt, misschien niet t'eeniger tyt door excessive getal van ouderlingen ende diaconen mochte beswaert ofte g'incomodeert werden, sullen ordinarie niet meer dan vier ouderlingen en vyff diaconen tot den kerckenraadt g'admitteert werden, waervan d'eene helfit, indien het moo- gelyck is, om alle occacien van discontentement en jalousie wech te nemen, uyt de burgeren vande gemeynte ende d'an- dere uyt de dienaers vande Gomp. sal genoomen werden.

15. Der ouderlingen ampt is (behalven 'tgeene boven ge- seyt) met de dienaeren des Woorts gemeen te syn, opsicht te hebben, dat de dienaeren des Woorts, mitsgaders haere andere medehulpers ende diaconen, haer ampt getrouwelyck bedienen ende de besoeckingen te doen, naer de gelegentheyt des tyts ende der plaetse, tot stichtinge der gemeynte, soo vóór als naer het avontmael can lyden, om bysonderlyck de litmaten der gemeynte te vertroosten ende t'onderwysen ende oock andere tot de Ghristelycke religie te vermaenen.

16. Sullen mede uyt de praedicanten ende ouderlingen by den kerckenraadt jaerlycx met den aenvangk vande maendt October twee gecommitteert werden, dewelcke onder de gemeynte de besoeckingen doen sullen, om te sien off haer de broeders de praedicanten in het besoecken van de gemeynte wel quyten, waervan sy aen den kerckenraadt sullen rapport doen.

17. Der diaconen is d^aelmoessen ende andere incompsten

//

5é 1Ö43. A. VAN DIËMËN.

der kercken ende armen goederen néèistelyck in te samelen ende deselve getrouwelyck ende vlytelyck nae den eysch der behoefftigen , beyde der ingesetenen ende vreemden, met ge- meen advys des kerckenraadts uyt te deylen, de benauwde besoecken ende vertroosten ende wel toesien, dat daelmoessen niet misbruyckt en werden, waervan sy reecq. doen sullen voor den kerckenraadt ende oock (soo yeraandt daer by syn wilde) voor de gemeynte, in welcke haere diensten sy hun vorders hebben te quyten, in maniere als volcht:

18. Aengaende 'tinsamelen van d'incompsten der kercke, sullen de diaconen praecys alle maenden deselve neerstelyok in- vorderen ende, by aldien yemandt weygerde satisfactie te doen, sullen deselve met voorgaende advys van den kerckenraadt, door publycque authoriteyt daertoe vermoogen te constringeren.

19. d'Ingesamelde penninghen sullen gedaen worden onder de hand van den boeckhouder ofte cassier van de groote

cassa; ende soo eenighe by den cassier van de cleene cassa verblyven, sal by daervan als van ontfangh aen den boeck- houder reecq. doen.

20. Soo wanneer een merckelycke somme comptant by den cassier van de groote cassa vergadert is, sal by deselve niet vermogen lange by sich te behouden, dan alleen soo veel, als ordinarie tot den maendelycxen uytgifl van noode is, maer soo het overige met advys van syne medehulpers inde geltkist brengen, waervan by, beneffens twee van d'outste diaconen, yder een versegelde sleutel hebben sal.

21. De diaconen sullen niet vermoogen eenige penningen van de diaconie, hetsy op intrest, deposito ofte andersints uyt te geven, dan alleen met voorgaende advys van den kercken- raadt, uy tgenoomen alleen tot aelmoessen, hetsy inde besoeckinge vanjden armen ofte andersints, in welcken gevalle sy, mits- gaeders de praedicanten ende ouderlingen, nae haere discretie, eiide naer dat de noodt der armen sal vereysschen, een quart, een^ halve reael, een reael ofte ten uyttersten twee, op een- maeff aen een persoon ofte huysgesin uyt te deylen, tot welcken eyndé ï oock yder diacon alle maenden van den cassier een pen-

22. A. VAN DIEMEN. 57

flingh sal moogen opnemen, om naer voorvallende gelegentheyt van den armen een aelmoese uyt te deylen, waervan hy maen- delycx aen den cassier voor den kerckenraadt sal reecq. doen. Indien yemandt by mancquement van gereet geit ende noch- tans den noodt der armen sulcx notoirlyck vereysschende, een ordonnantie geven sal, om terstondt by den cassier van de cleene cassa een aelmoesse te trecken, sal hetselve inde naeste Tergaederinghe te kennen gegeven worden ende sal den kerc- kenraadt (die alle maendelycxe subsidie sal ordonneeren) be- raetslagen of men de aelmoessen maendelycx sal continueren ofte niet.

S2. De diaconen sullen oock besorgen, dat die geene, de- welcke maendelycx uyt de middelen van de kercke gesalari- seert ofte onderhouden werden, niet lange uytgestelt, maer alle maenden praecys en prompt betaelt werden ende dewyle oock de diaconen niet altoos, vermits haer eygen occupatien, tot den dienst der kercken vaceeren connen, opdat oock deselve niet t'ongelegener. ty t, daegelycx g'inportuneert werden , soo sal men een seeckeren dach stellen, op welcke een yder syn gelden sal moghen ophaelen, hetwelcke wesen sal elcken eersten dadi vande maendt, opdat een yegelyck wete, waernae hem sclven te reguleeren.

23. Indien yemandt eenige penningen vande diaconen sal op intrest versoecken, die sal een off twee suffifante borgen stellen ofte eenich vast ofte onbelast pandt tot assurantie der- selver aende kercke hypothequeeren.

Ï4. In het besoecken der armen sal een yder vande dia- conen baer bysonder wyck hebben, in welcke hy ten minsten alle 14 daegen eens de besoeckinge doen sal ende insonder- heyt acht nemen op diegeene, die maendelycx vande kercke onderhouden werden, ende wel toesien, dat d'aelmoessen niet Terquist ofte misbruyckt en werden.

25. Alsoo de lasten vande diaconen meer syn, dat een yder deselve al te samen behoorlyck soude connen waernemen, soo sullen deselve onder haer verdeylt worden , alsoo dat d'eene opsicht hebbe over d'incompsten, een ander over de repartitie

58 164.3. A. VAN DIEMEN.

vande huysen, etc., een ander over het weeshuys, waervan sy een coutraboeck sullen houden, waerin het getal der armen ende weeskinderen, gelyck alsmeede dergeener, die inde Latynse schoole woonen, haer naemen ende ouderdom, mitsgaeders den tydt, dat sy daerin comen ende uytgaen sullen, aenteyckenen ende verneemen, wie dat onder deselve gedoopt ofte ongedoopt syn, ende sal een yder alle maenden van syne opsicht aen den kerckenraadt verclaeringhe doen.

26. Eyndelyck sullen de diaconen ordinaris alle maenden den voor de gedeputeerde des kerckenraadts particulier ende alle jaeren inde maent Januario voor den gantschen kercken- raadt, ter praesentie vande gecommitteerde vande hooge overic- heyt, aengaende d'administratie vande kerckelycke middelen, generaele reecq. doen.

VAN DE TSAEMENCOMPSTEN.

27. Dewyle in alle welgestelde gemeynten ende kercken- raadt vereyscht wert een tsaemencompste, bestaende uyt prae- dicant ofte praedicanten, ouderlingen ende diaconen, welckers ampt (als boven gemelt) is tot den welstant ende stichtinghe der gemeynte. te vigileeren ende door haere tesaemencompste ende communicatie van advys ende goeden raadt deselve te regeren, soo sal den kerckenraadt alhier ordonnary alleweec- ken eens te saemen comen, 't welck geschieden sal des Maen- daghs nae de middagh, beginnende praecys naer 'tuytwesen van het uyrglas van twee uyren, ende sal elcke vergaede- ringe niet langer als twee uyren gecontinueert werden, tensy de nootsaeckelyckheyt anders sal vereysschen.

28. In den kerckenraadt en sullen geen andere, als kerc- kelycke saecken ende dat op kerckelycke v^se verhandelt werden , ende soo misschien eenige saecken swaerder sullen wesen, dan dat deselve by den kerckenraadt affgehandelt moch- ten werden, sullen deselve met kennisse vande hooge overic- heyt aende kercken in Nederland, daer Gameren van de Oost- Indische Comp. syn, overgesonden werden omme deselve met

29. A. VAN DiEMEN. 39

haere synoden te communiceeren ende de kercke alhier met hateace advys ende resolutie te dienen.

29. In alle soodaenige vergaederingen ofte saemencomp- sten sal een vande praedicanten praesis ende, benevens hem, een ander praedicant scriba syn ende sullen dese ampten van de praedicanten met beurten yder een geheele maent bedient werden.

30. Het ampt van den praesis is, de vergaederinge saemen te roqiien, d'actie met 't gebeth (volgens de formulieren daer- van synde) te beginnen ende te besluyten, voor te stellen ende te yerclaeren hetgeene te verhandelen is ende inde han- delinge wel toe te sien, dat een yder syn beurt boude in't spreecken, den knibbelacbtigen, die te haestig syn in't spreec- ken, te bevelen te swygen, ende over deselve, geen gehoor gevende, de behoorlycke censure te laeten gaen, ende eyndelyck, d'advysen gecolligeert hebbende, nae pluraliteyt van stenunen (waerin bem, soo wanneer door syne enckelde stemme d'ad- vysen steecken, souden twee competeeren) uytspraecke over de saecke te doen, 't welck gedaen synde, sal daer naer onder anderen een yder vande kerckelycke vefgaederinge (ende eerst den politicq. commissaris) affvraegen off hy yets tot bevorde- ringe van den gemeynen welstant vande kercke offandersints hedl voor te stellen, waerin hy den raadt, advys ofte huipe des kerckenraadts van nooden heeft.

31. Sal wyders den praesis, indien inde vergaederinge eenige saecken voorgevallen syn, waerin den kerckenraadt het advys ofte huIpe van de hooge overicheyt van noode heeft, vergesel- schapt met den ouderUngh, welckers maendelycke beurte het wesen sal, ofte vereysch van saecken, met noch een ander praedicant ende des noodts synde, met een diacon (in saecken haeren dienst betreffende) terstondt nae de vergaederinge ofte by mancquement van^goede gelegentheyt, des anderen daegs met d'Ed. Heer Generael communiceeren ende expeditie be- comen hebbende met d'eerste gelegentheyt aen den kercken- raadt daervan rapport doen.

5Ï. Sal mede den praesis de kerckelycke brieven, die van

40 1643. A. VAN DI£MEN.

andere gemeynten herwaerts aende kercken gesonden werden^ soo haest als hy daervan kennisse hebben sal, neerstelyck in- vorderen, ende soo misschien deselve yemandt anders vanden kerckenraadt, als den praesis ter handt comen, sullen terstond! aen hem overgelevert ende met d'eerste gelegentheyt in den kerckenraadt gepraesenteert worden, dewelcke gelesen synde, sal den praesis oi*dre stellen, dat deselve in het brieffboeck gecopieert ende voorts inde secretarie bewaert worden, omme deselve te syner tyt (des noodts synde) te beantwoorden.

33. Den praesis sal mede by tyts den scriba tot hei beantwoorden ende schryven vande kerckelycke brieven, com- missien, attestatien, etc., volgens resolutie des kerckenraadts vermanen, ende deselve inde vergaederinge voorgelesen ende g'approbeert synde, met den scriba ende den ouderlingh, welcker maendelycxe beurte het wesen sal, onderteyckenen ende met de kerckelycke signature segelen ende sluyten, ende wyders sorge draegen, dat deselve behoorlyck bestelt worden.

34. Eyndelyck sal oock den president met den ouderlingh, welckers maendelycxe beurte het wesen sal, ten minsten eens 'smaents inde weesschoole de visite doen.

35. Het ampt van den scriba is voor eerst, al hetgeen in den kerckenraadt wert verhandelt, neerstelyck op te schryven, daemae 'tgeene hy opgeschreven heeft, voor het scheyden vande vergaederinge (uyt de cladde) voor te lesen, ende ten derden nae approbatie des kerckenraadts, hetselve in het reso- lutie boeck in te schryven ende, aldus geschreven synde, wederomme met de naeste vergaederinge in den kerckenraadt voor te lesen; eyndelyck alle ordonnantien, commissien ende attestatien te schryven ende deselve, naer voorgaende appro- batie des kerckenraadts, t'saemen met den praesis ende ouder- lingb, welckers maendelycxe beurte het wesen sal, t'onder- teyckenen ende aen den praesis, om van hem geslooten, gesegelt ende bestelt te worden, over te leveren.

36. Sal mede den scriba, de naemen van alle de praedi- canten ende cranckbesoeckers , dewelcke ofte uyt het vader-

37. A. VAN DIEMEN. 41

land ofte van eeoige andere plaetsen tot ons overcomen ofte oock elders van ons verlrecken, met aenwysinge van tyt ende plaetse, in een boeck registreeren ; ende soo yemandt dersel- ver comen t'overlyden, soo haest als hy daervan kennisse be- comen sal, Hselve mede aen teyckenen; oversulcx en sal niemandt in't particulier voor eenige cranckbesoeckers, om hem olie op een ander sdiip te transporteren ofte elders eenigen tocht te doen, vermoogen ordonnantie versoecken, dan alleen met gemeyn advys van den kerckenraadt.

57. Dewyle de kerckelycke boecken veel syn, als naement- lyck het register vande ledematen vande gemeynte, het doop- boeck, het trouwboeck ende register vande praedicanten ende cranckbesoeckers 9 het graffboeck, de brieffboecken ende het ordonnarie resolutieboeck , ende dat oversulcx in een maendt meer can te doen vallen, als van yemandt alleen behoorlyck soiide eonnen v^aergenomen veerden, soo sullen niet alleen de voorn, boecken ende lasten onder de praedicanten verdeylt, maer sal oock, beneffens den ordinarie maendelycxen scriba, een ander uyt de praedicanten tot extraordinary scriba ge- stelt werden, dewelcke alleen de kerckelycke brieven, hetsy berwaerts comende ofte van hier gaende schryven, beant- woorden ende inH copieboeck (hem alleene toebetrouwt) sal copiêren, dewelcke oock met den ordinarien maendelycxen scriba niet alle maenden sal verantwoordt worden, maer voOr altoos, ofte soo lange als den kerckenraadt sal goet vinden, eontinaeeren.

58. Eyndelycken, alsoo niemandt en vermach de secreten des kerckenraadts te divulgeeren, soo en sal niemandt (omme alle abuysen voor te comen), nochte den ordinary, nochte den extraordinary scriba, het resolutieboeck , brieffboeck ofte eenige andere brieven ofte schriften, tot de secretarie vande kerck behoorende, dan alleen het trouwboeck ofte doopboeck buyten de consistorie, het sy naer haer eygen huysen ofte elders met haer te nemen, maer sullen alle brieven, reso- luticn, acten, etc, geschreven ende bewaert worden inde consistorie.

4S 1643. A. VAN DIEMEN.

VAN DE LEERE DER SACRAMENTEN ENDE ANDERE CEREMONIËN.

39. De dienaeren des WoorU, cranckbesoeckers ende school- meesters sullen de Mydenisse des geloofs der Nederlandsche gereformeerde kercke ende den Christelycken cathechismus van Heydelbergh, mitsgaeders oock de Canones van het Synode Na- tionael van Dordrecht des jaers 1619, als sy tot haeren dienst beroepen werden, onderteyckenen ende sullen die geene, die sulcx weygeren te doen, de facto by den kerckenraadt met kennisse ende believen van de hooge overicheyt van haeren dienst, tensy tot datse haer daerinne geheellyck sullen ver- claert hebben, opgeschort ende, indien sy obstinatelyck in weygeringe blyven, van haeren dienst geheellyck affgestelt werden.

40. Aengaende de publycque gebeden, dewelcke soo voor als nae de praedicatie inde gemeynte gedaen werden, sullen de dienaeren des Woorts, tot bevorderinge van de meeste aendacht ende stichtinge der toehoorders voor de praedicatie, d'ordinarie formulieren vande liturgie der Nederlantsche kercke distinctelyck ende met goede aendacht de gemeynte voorbidden, ende nae de praedicatie haere gebeden conformeeren naer de gelegentheyt vande materie, inde praedicatie verhandelt.

*41. Aengaende de publycque dienst des Woorts sullen alle de praedicanten gehouden wesen dés Sondachs nae de middagh de somma der Christelycke leere inde catechismo, die tegen- woordich inde Nederlandsche kercke aeugenomen is, vervat, grondelyck uytleggen, alsoo dat deselve jaerlycx mag geeyn- dicht werden, volgens d'affdeelinge der cathecismo selfis daer over gemaeckt, ende sullen wyders, gelyck alsmede in haer text praedicatie voor den middagh acht nemen, dat sy soodaenighe leeringen de gemeynte voor draegen ende inscharpen, die van deselve best verstaen ende tot de meeste stichtinge sullen mogen dienen, ende haer wachten van alle soodaenighe dis- putatien ende vraegen, dewelcke (mnoodich ofte sonder eenige leeringe ende stichtinge syn, ende bysonderlycken inde materie

1643. A. VAN D1EMEN. 43

vande praedestinatie ende andere hooge misterien, alsoo haer woorden matigen, dat teedre gemoederen geen occagie van aenstoot ofte van absurde consequentien gegeven worden.

4S. Sollen oock de praedicanten een gesette ordre ende bearte houden om off des Sondachs ofte des Donderdaeghs in hei fort de kercke ofte het sieckenhuys voor ofte naennid- dagfa haeren dienst waer te nemen, welcke ordre niet en sal getorbeert, noch verandert worden, dan ingevalle van veran- deringh van het getal der praedicanten ofte dat yemandt door sieckte ofte eenighe andere gewichtige oorsaecken verhindert wort, syn beurte waer te nemen ofte eenige andere gelegent- heyt sulcx nootsaeckelyck sal vereysschen, in wekken gevalle de veranderinge van niemandt inH particulier, maer met cammunicatie van den praesis, onderlinge bewilliginge der praedicanten ofte oock met gemeyn advys des kerckenraadts gesdiiedra sal.

43. Eyndelyck sal een yder der praedicanten in't besoec- ken vande ledemaeten der gemeynte syn bysondre ende vaste wyck hebben, omme in deselve, behalve d'ordinarie visiten voor het Avondtmael, daegelycx familiarelyck te verkeeren, ende ten minsten alle vèerthien daegen eenige vande lede- maeten ofte andere, in deselve woonachtich, te besoecken.

44. Het verhoudt Godts sal aende kinderen der Christenen met den doop, soo haest als men de bedieninge desselven heb- ben can, versegelt werden ende dat niet anders als inde open- haerè versaemelingen, wanneer Godes Woordt gepredickt wort, hetsy des Sondachs naer ofte Donderdaegh voor de middagh, doch om den swackén daerin geen occagie van aenstoot te geven ende niet misschien den doop elders te gaen soecken, soo sal men oock ter hooger nood (doch immers soo weynicb als het mogelyck is) den doop extraordinairlycken bedienen mogen, nochtans alsoo dat hetselve niet sonder praedicatie ofte een corte vermaninge uyt Godes Woort en geschiede ende dat men diegene, die haer kinderen buyten tyts in het praediken versoecken gedoopt te mogen werden, vermaene haer selven te waditen van superstitie ende bygelove ende haer broeder

44 1643. A. VAN DIEMEN.

aengaende de Sacramenten onderwysen, ende sal oock den doop van niemandt anders, hetsy proponenten ofte cranckbe- soeckers, als alleen van de praedicanten bedient worden.

45. De dienaeren sullen baer best doen ende daertoe ar- beyden, dat de vaeder syn kindt ten doop presenteeren; ende dewyle men alhier, beneffens den vaeder, oock getuygen by den doop neempt (welck gebruyck, in hem selven vry synde, niet lichtelyck te veranderen is), sal niemandt anders daertoe geadmitteert werden, dan die de suyvere leere der gerefor- meerde kercke toegedaen ende vroom van wandel is.

46. De jonge kinderen der Heydenen, dewelcke ofte ver- mits haer jonckheyt ofte d'onervaerentheyt inde taele vande Christenen familien ingelyfft werden, en sullen nochtans niet gedoopt werden, voor ende aleer sy tot soodaenighen ouderdom gecomen syn, datse nae haer begrip inde fondamenten vande Ghristelycke religie connen ende oock metterdaet daerinne onder- wesen worden, ende dat oock de getuygen, die over haer ten doop staen, belooven daertoe haer debvoir te sullen doen, dat deselve voerders inde Ghristelycke religie onderwesen ende, soo veel als in haer is, niet en sullen toelaeten, dat deselve wederom van haere familien ofte van de gemeenschap der Christenen vervreempt worden.

47. Eer dat de bejaerde tot den doop g'admitteert sullen worden, sal men haer voor eerst in het privé affvraegen, uyl wat consideratien ende, insichten sy haer selven tot den doop praesenteeren ende verclaert hebbende deselve geen andere als heylich ende geestich te wesen, sullen wyders inde fondamen- ten vande Christelycke religie ondersocht werden, endeeynde- lyck nae gedane belofl^n van volstandelyck by de Christelycke gereformeerde i'eligie, mitsgaeders in een vroom Christelyck leven te continueeren, op attestatie van den praedikant, die haer g'examineert heeft, met voorgaende advys van den kerc- kenraadt gedoopt werden.

48. De dienaeren sullen in het doopen, soo der jonge kin- deren als ^^r bejaerde persoenen, soo Nederlanders, als onduytse natiën, de formulieren van d'instellinge ende gebruyck des

49. A. VAN Dl£M£N. 4K

doops, verscheydentlyck, nae gelegentheyt, gelyck als deselve tot dien eynde onderscheydelyck ende ia verscheyde taelen beschreven syn, nae yders begryp ende verstand gebruycken.

49. He bejaerde werden door den doop de Christelycke gemeynle ingelyfft ende voor ledemaeten der gemeynte aenge- nomen; ende syn daerom de bejaerde uyt de Christenen, als sy gedoopt worden, schuldigh het avondtmael des Heerens oock te gebruycken , H welck sy by haeren doop sullen belooven met d'eerste gelegentheyt te doen; doch wat aengaet de be- jaarde uyt de Heydenen, die gedoopt syn, en sullen deselve tot bet Avondtmael niet toegelaeten werden dan op haer versoeck ende begeerte ende nader examinatie haeres gelooffs ende leevens.

50. De naemen dergener, die gedoopt werden, mitsgaeders der ouderen ende getuygen, alsmede den tydt des doops sullen in een boeck opgeschreven werden.

51. Men sal niemandt ten Avondtmael des Heeren toelaeten dan die, nae de gewoonte der kercken alhier, voor een prae- dicant ende ouderlingh belydenisse heeft gedaen vande Chris- telycke gereformeerde religie, ende het getuygenisse heeft eens vroomen wandels; ende sullen diegene, die van andere gemeyn. ten tot ons overcomen, in plaetse van haere belydenisse, be- hoorlycke attestatien daervan aen den kerckenraadt verthoonen ende daerenboven seecker formulier (in sich vervattende de voomaemste puncten van de Christelycke religie), tot dien eynde gestelt ende geformeert, onderteyckenen, mits haer selven mede onderwerpende de Christelycke discipline.

52. In't houden van het H. Avondtmael sal men soodaenighe maniere volgen, als men oordeelen sal tot de meeste stichtinge der gemeynte te mogen dienen, wel verstaende, dat nochtans de uytwendige ceremoniën, in Godes Woort voorgeschreven, niet verandert ende alle superstitien vermyd werden, ende dat nae voleyndinge der praedicatie ende der gemeene gebeeden op den predikstoel, het formulier des H. Avondtmaels, mits- gaeders het gebeth, daertoe dienende, voor de taefel gelesen g'eyndicht hebbende, de actie met het gebeth ende danckseg- ginge beslooten werden.

4é 1643. A. VAN DfEMEN.

53. Om het H. Avondtinael met te meerder stichtinge ende eerbiedicheyt te celebreeren, sal hetselve 14 daegen te vooren publyck inde gemeynte vande predikstoel affgecundicht werden, opdat haer de ledemaeten daertoe behoorlyck mogen bereyden, ende sal mede tot dien eynde inde weecke, nae d'eerste aff- cundinge, besoeckinge der ledemaeten van de praedikanten ende d'ouderlingen gedaen werden, opdat met d'eerste gelegentheyt daervan rapport aen den kerckenraadt geschiede om, soo mis- schien eenige swaericheden voorvielen, in deselve by tyts te voorsien, ende sal eyndelyck op Vrydagh voor't houden vanH H. Avondtmael, de voorbereydinge ofte de proelBpraedicatie gedaen werden.

54. D'administratie van het H. Avondtmael sal onder de praedikanten met beurte geschieden ende sullen diegene, welc- kers beurte het wesen sal, Sondaeghs het Avondtmael uyt te deylen, oock Vrydaegs te vooren de voorbereydinge ofte de proeffpraedicatie doen.

B8. Aengaende den tydt van het houden van het H. Avondt- mael en sal haer de kercke aen de gesette hoogtyden, Paes- schen, Pinghster ende Kersdagh niet verbinden, maer sal hetselve gehouden wesen praecys alle drie maenden, ende dat op den eersten Sondagh van elcke derde maendt, te weten, Januario, April, Julius en October.

66. In tyden van oorlogh, pestilentie, dieren tyt, svraere vervolginge der kercken ende andere gemeyne svraericheden sullen de dienaeren der kercken by de hooge overicheyt ver- soecken, dat door haere authoriteyt ende bevel openbaere vast- ende biddaegen ingestelt ende geheylicht worden.

67. De gemeynte sal mede, behalven den ordinairen Sab- bath, onderhouden Christdagh, Paesschen, Pincxter ende sal mede op Nieuwjaersdagh, op Donderdagh voor Paesschen, ter gedachtenisse vande passie onses Salichmaekers Jesu Ghristi ende op Hemelvaertsdagh eenmael voor den middagh, als eyn- delyck mede op den 30^» May, ter gedachtenisse vande ver- overinge van Raitavia gepredickt worden.

68. Aengaende de huwelycxse saecken sal neerstelyck ge*

Iè4è. A. VAN OiEMEN. 47

leth worden, dat geen huwelyckeoi gecontraheert worden, die io Godts Woort verbooden syn, laetende de vorder ordonnantien op Hstack Tan't huwelyck by de dispositie der overheeden.

TAN DE GENSURE ENDE KERCKELYGKE VERMANINGE.

59. Gelyckerwys de Ghristelycke straffe gestelt is, ende niemandt vande burgerlycke gerechten ende straffen der over- heyt bevryd, alsoo worden oock beneffens de burgerlycke straf- feo, de kerckelycke censuren nootsaeckelycken vereyscht, om den sondaer met de kercke ende synen naesten te versoenen ende d'ergenisse uyt de gemeynte Ghristi wegh te nemen.

60. Wanneer dan yemandt tegen de suyverheyt der leere, de irromieheyt des wandels ofte de Ghristelycke liefde sondicht, sooverre als het heymelyck is ende geen openbaere ergernisse gegeven heeft, soo sal den regel onderhouden worden, welcke Christus duydelyck voorschryfflt Matth. 18.

61. De heymelycke souden, waervan den sondaer, by een aide inH bysonder ofte voor twee ofte drie getuygen ver- maent synde, berouw heeft, sullen voor den kerckenraadt niet gebracht werden.

62. Soo yemandt, van een heymelycke sonde van 2 ofte 3 persoonen in der liefde vermaent synde, geen gehoor geeft ofte andersints een openbaere sonde bedreven heeft, sulcx sal den kerckenraadt aengegeven worden.

63. Van al sulcke souden, die van haer natuyre wegen openbaer ofte door verachtinge des kerckenraadts vermaniuge in't openbaer gecomen syn, sal de versoeninge, wanneer men seeckere teyckenen van boetveerdigheyt siet, openbaerlyck ge- schieden door het oordeel des kerckenraadts, hetsy voor den kerckenraadt ofte voor de geheele gemeynte, nae dat tot de meeste stichtinge sal verstaen werden te behooren.

64. Soo vne hartneckelyck de vermaeninge des kercken- raadts verwerpt, item die een openbaere ofte andersints een groote sonde begaen heeft, sal van het Avóndtmael des Heeren aüjgdiouden werden, ende indien by affgehouden synde, nae

48 1643. A. VAN DIEMÊivl.

verscheyde vermaningen geen leyckenen van boetveerdigheyt bev^st, soo sal men len laetsten tot d*uytterste remedie, na- mentlyck d'affsnydinge comen, volgens de forme, nae den Woorde Godts, daertoe gestelt.

6K. Eer men tot d'afsnydinge compt, sal men de hartnec- kicheyt des sondaers de gemepte opentlyck te kennen geven, de sonden verclaerende, mitsgaeders de neersticheyt aen hem beweesen in't bestraffen, affhouden van het Avondtmael ende menichvuldige vermaeningen, haer aen te spreecken ende voor hem te bidden; soodaenighe vermaninghe suUender drie ge- schieden; in den eersten sal den sondaer niet genoempt wer- den, opdat hy eenichsints verschoont veerde; in den tweeden sal synen naem uytgedruckt worden; in den derden sal men de gemeynte te kennen geven, dat men hem, tensy dat hy hem bekeere, van de gemeenschap der kercke uytsluyten sal, opdat syne affsnydinge, soo hy hartneckich blyfft, met stil- swygende bewilliginge der gemeynte geschieden. Den tyt tusschen de vermaeninge sal in het oordeel des kerckenraadts staen.

66. Edoch, vermits het eynde vande excommunicatien niet en is het verderff, maer het behoudt van den sondaer, soo en sal men hem echter niet t'eenemael verlaeten ende alle civile ende morale plichten weygeren, maer alleen sich onthouden van soodaenige familiaere conversatie, waerdoor men aen syn sonden participeert ofte deseive schynt t'approbeeren ofte andersints de gemeynte eenighe ergernissen soude mogen ge- geven worden, maer men sal noch, gelyck als te vooren, met den gebeede hy Godt voor hem interdic>eeren ende niet naer- laeten hem continuelyck te vermaenen off hem Godt noch misschien bekeeringe gave ter salicheyt.

67. Wanneer yemandt, die g'excommuniceert is, hem weder- om by de gemeynte wil versoenen door boetveerdicheyt, soo sal 't selve voor de handelinge van't H. Avondtmael ofte ander- sints nae gelegentheyt te vooren, de gemeynte van den predik- stoel aengeseyt worden, ten eynde hy ten naestcomenden Avondtmaele (sooverre nyemandt yet weet voor te brengen ter

ié43. A. Van öieMen. 49

coDtrarie) openbaerlyck met proffessie syner >bekeeriiige weder . opgenomen werden, volgens het formulier daervan synde.

68. Wanneer de dienaeren des Woprts, ouderlingen ofte diaconen een groote sonde bedryven, die da kercke scbae- delyck ofte oock by de overheyt strafifwaerdich is, suUen soo wel d'ouderlingen als diaconen terstondt door vooi^ende oor- deel des kerckeuraadts met toestenuninge vande hooge overicheyt Tan haeren dienst afgeseth, maer de dienaers opgeschort wor- den; maer off hy geheel van den dienst af te settensy,^lin't oordeel van den kerckenraadt ende de hooge overicheyt staen.

69. Voorts onder de groote sonden, die waerdich synmet opschortinge off affsettinge van den dienst gestraift werden, syn dese de voomaemste: valscheleere ofte ketterye, openbaere scheurmakinge , opentlycke blasphemie, simonie, trouweloose verlaetinge synes dienst off indringingh in eens anders dienst, meyneedicheyt, echtbreucke, vechterye, vuyl gewin, cortelyck alle de sonden ende grove feyten, die den autheur voor de werelt eerloos maecken ende een ander gemeyn lidtmaet der gemeynte d'affsnydinge waerdich soude gereeckent worden.

70. De dienaeren des Woorts, ouderlingen ende diaconen sullen onder hen de kerckelycke censuren oeffenen ende lAal- canderen vande bedieniiigen haeres ampts vriendelyck ver- maenen, sonder malcanderens faute tegens d'ordre, articul 59 voorgeschreven, ofte vande predickstoel ofte .andersints te divulgeeren.

71. Degeene, die uyt de gemeynte vertrecken, sal een attes- tatie ofte getuygenisse haeres handels by advys des kercken- raadts mede gegeven worden, onder den segel der kercke.

/VPPENDK OFTE BYVOEGSEL TOT DE VOORGAENDE KERGKEN ORDENINGE.

72. Hoewel onsen Salichmaecker Jesus Christus door de voor- verhaelde diensten, ordre, opsicht .der leere, Sacramenten ende kerckelycke disciplinen syne gemeynte genoechsaem ter salic- heyt heeft geprovideert ende voorsien, dev^le nochtans de moeye-

mi u. ^

BO 1643. A. VAN DtËMEN.

lycke onvolcomentheyt van dit tegenwooitiich leven niet toe eti laet, dat off de doctoren ofte dienaeren des Woorts, ouderlin- gen ende diaconen t'allen tyden, plaetsen ende gelegentheden eenen yegelycken in allen deelen haeres dienst soude dienen, ofte een yder lidtmaet der gemeynte de vrucht derselven t*aU^i tyden genieten, welcke mancquement de gemeynte, sooveel als't mogelyck is door eenige vroome ende godtsalige publycque persoonen , insonderheyt cranckbesoeckers ende schoolmeesters, gewoon is te cempenseeren , soo sal den kerckenraadt, met believen van d'overheyt, sorge draegen, dat de gemeynte daervan t'allen tyd^ genouchsaem versien werde.

VAN DE CRANCKBESOECKERS.

73. Het ampt der cranckbesoeckers is vooreerst de siec- ken ende crancken uyt Godts H. Woort t'onderwysen, te vertroosten ende verstercken, yder naer vereysch desselfis ge- legentheyt; ten anderen, ter gesetter tyt ende bequaeraheyt, beneffens het singen, uyt Godes Heylige Woort eenige capittelen ofte oock eenich goet sermoen uyt de decades Bullingeri, Ursini, Catechismo ofte eenich ander boeck, van eenich leeraer der waere Christelycke gereformeerde religie ingestelt, stichte- lyck den volcke voor te lesen ende hetsdve werck met het gebeth beginnen ende t'eyndigen; ende ten derden alle morgen ende avondt het volck, nae ordre vergaedert synde, oock voor en nae den eten met de gebeeden te bedienen, alsmede ten vierden met ende uyt het Woort Godts in't bysonder ende alle goede gelegentheyt d'onwetende in het geloove neerstelyck t'ondenvysen, de sondaeren boetvaerdicheyt ende afstant van sonden te vermaenen met het voorhouden van de schricke- lycke oordeelen Godts, van haer verderff trouwelyck te waer- schouwen, specialyck het vloecken, sweeren, misbruyck vande namen Godts, met alle ontuchtige woorden ende wercken, door alle mogelycke ende liehoorlycke middelen tegen te staen, oock de cleengeloovige ende mismoedige nae vereysch van saecken te troosten ende te verstercken ; ende sullen dit alles mét alle

1è43. A. VAi^ DIÉMEN. jjl

Deersticheyt ende nae behooren betrachten, sooder dat sy yets presumeeren ofte sich onderwinden te doen, onder wat pretecxt het soude mogen wesen , hetgene eygentlyck behoort tot het ampt Yande praedicanten.

74. Doch, opdat de cranckbesoeckers aUe dese plichten nae behooren souden mogen naercomen ende haere ampt sulcx medehrencht, dat sy Toor d'eere Godts ende den welstant vande Ghristelycke religie vigileeren, soo sullen deselve, soo wanneer sy sien sullen, dat haere persoonen gedisrespecteert, haerai dienst yeracht ofte by deselve niet gemainteneert wor- den, snlcx aen den kerckenraadt te kennen geven , opdat door desselffs aenhouden by de hooge overicheyt alle abuysen ge- weert ende de religie haere eere gerestitueert werde.

75. Sollen oock de cranckbesoeckers de patiënten^ die door s^tentie vande overicheyt ter doot gecondemneert syn, by beurten byblyven, om deselve uyt Godts Woort naer gelegent- heyt t'onderwysen.

76. Geen cranckbesoeckers sullen vermogen yemandt in syn plaets te substitueeren om eenich deel synes dienst voor hem waer te nemen dan met permissie ende consent van den praesis.

VAN DEN CRANGKBESOEGKER IN HET HUYS VAN DEN GENERALEN ONTPANGH. •

77. Het ampt van den cranckbesoecker in het huys vati den generaelen ontfangh is voor eerst des avonts, ter bestemder tyt en plaetse, het gebeth te doen ende een vaers uyt de psahnen Davits voor te singen; ten anderen buyten inde kerck , wanneer aldaer gepredickt sal worden, voor te lesen ende te singen; ten derden op de puncten aen de westsyde ende de timmerwerff (ten minsten eens inde weecke) de besoeckinge te doent omme de crancken uyt den Woorde Godts nae gelegentheyt te dienen. ^

VAN DEN CRANGKBESOEGKER INT SIECKENHUYS.

78. Het ampt van den cranckbesoecker in't sieckenhuys

KJ • 1643. A. VAN OlEMEN.

is, 's morgens ende des avonts een capittel uyt Godts Woort te lesen ende een vaers te singen, eyndelyck de siecken ordi- narie tweemael daeghs te besoecken.

VAN DE SCHOOLMEESTERS.

79. Het ampt vande schoolmeesters is voor eerst de jonge jeucht de vreese des Heeren in te scherpen, haer t'onderw}'sen inde fundamenten vande Ghristelycke religie, haer te leeren bidden, singen, met haer te kerck te gaen, te catechiseeren ; ten andere^ haer te leeren haere ouders, overheeden ende meesters te gehoorsaemen ; ten derden haer te leeren lesen, schryven ende cyfleren; ten vierden haer te leeren alderley goede seeden ende manieren ende eyndelyck te betrachten, dat inde schooien geen andere, als de Nederlantse taele, gebmyckt werde.

80. De kinderen sullen des weecks twee halve speeldaegen hebben, te weten Woensdagh ende Saturdagh namiddach, op dewelcke sy voormiddachs haere gebeeden ende de hooftstucken vande Ghristelycke religie sullen opseggen, ende sal den school- meester hem ter behoorlycker tyt op de schoole begeven ende de kinderen geen andere speeldaegen mogen geven, tensy met consent van den praesis.

81. Sullen eyndelyck alle halff jaeren de kinderen van alle de schooien inde kercke te saemen comen ende ter presentie vande gedeputeerde der hooge overicbeyt ende kerckenraadt g'examineert werden, ende diegeene, die schryven connen, haer schrift thoonen.

VAN DE SGHOOLMEESTERS IN HET WEESflüYS.

82. Het ampt van de schoolmeesters in het weesliuys is, des morgens ende des avonts voor den eten het gebeth te doeli, ende voor het uytgaen vande schoole van een vande kinderen het gebeth te laeten doen, mitsgdeders een psalm te singen ;. ende tot een teycken voor de kinderen, dal het tyt is school

83. A. VAN DIEMEN. . S5

te comen, sal hy de clock laeten trecken, ende die te laet comeo, nae gelegentheyt corrigeertn.

83. Eyndelyck sal den schoolmeester van het weeshuys de weeskinderen alle weecke de vraegen vande catechismus doen van buyten leeren, die den aenstaenden Sondagh ende naemiddags praedicatie suUen verclaeren, opdatse deselve als dan voor de gemeynte van buyten mogen opseggen.

VANDE INLANTSE SCHOOLMEESTERS.

84. De schoolmeester aende westsyde sal d'Inlantse kinde- ren onderwysen inde fondamenten vande Ghristelycke religie, haer leeren lesen ende schryven, des avonts voor d'Inlantse Christenen een capittel uyt het Portugees testament voor lesen , een raers off twee uyt de psalmen Davits in't Portugees \x)or te singen ende eyndelyck met de uytspraecke van den zegen deuiitteeren.

INT BANDANEES QÜARTIER.

85. In het Bandanees quartier sal des morgens ende des avonts de Bandaneesen ende andere Christenen, aldaer woon- achtigb, een capittel uyt Godts Woort in het maleyts voorge- lesen ende in deselve taele des morgens ende des avonts het gebeth gedaen ende eyndelyck d'actien "(eenemael uyt het singen van een a twee vaersen uyt de psalmen Davits be- slooten werden.

86. Des Donderdaghs sullen, soo de vrouwen, als de mans, gecatechiseert ende inde fondamenten vande Ghristelycke religie onderwesen werden.

INT MALLABAERS QUARTlER.

87. Eer dat de lyffeygenen vande Comp. naer het werck gacn, sullen deselve, yder nae syn begryp, hetsy inH Portugees, Bengaels ofte Mallabaers, vande meesters inde hooftstuckeq

54 164a A. VAN DIEMEN.

yande Christelycke religie onderwesen werden, eude sal haer het Onse Vader, het geloovB ende thien gebooden des Heeren, beneffens eenige vraeghstucken, voor desen daertoe geformeert, voorgeseyt worden, 'twelck gedaen synde, sal de clocke ge- trocken worden, opdat de vrouwen ende kinderen, die in het quartier blyven, in d'ordinarie vergaederplaetse te saemen Gomen, ende sal alsdan een capittel in het Portugees voorge- lesen, het gebeth gedaen ende 1 a 2 vaersen uyt de psalmen Davits gesongen, d'actie met den zegen beslooten ende daer naer de kinderen noch wyders van den meester, die het gebeth gedaen heeft, inde gebeeden onderwesen worden.

88. Daernae sullen de meesters de siecke slaeven besoec- ken ende een yegelyck nae vereysch van saecken ende naer syn capaciteyt onderwysen, Hwelck gedaen synde» sal sich een yder vande meesters in't quartier ofte v^ck, alwaer hy bescheyden is, gelyck alsmede in't fort, de stadt ende west- syde beyde de kinderen ende lyffeygenen der inwoonderen vlytich ende neerstich onderwysen; ende sal eyndelyck weder- om des avonts in d'ordinarie vergaederplaetse voor de mans- persoonen een capittel gelesen, het gebelh gedaen ende vorder d'actie g*eyndicht worden als vooren.

INDE VOORSTADT.

89. De schoolmeester, inde voorstadt woonacKticb, sal des avonts voor de Inlantse kinderen, die de wacht hebben inde corps du guarde, het gebeth doen, sal mede voor sonnen onder- gangh de jonge kinderen te saemen roepen ende deselve inde gebeden ende vraaghstucken aengaende de fondamenten vande Christelycke religie onderwysen, insgelycx sal hy mede daege- lycx doen aende lyffeygenen, die over de rivier woonen.

MIDDELEN OM DE BEKEERIN6E DER HEYDENEN TE VORDEREN.

1. Dewijle nae de leere des Apostels Pauli, Rom. 10, het gehoor van Godes Woort het begin ende fondament van het

2. A. VAN OIEMEN. BS

gelooff is ende het fondament van soodaenigen gehoor, 't welck met eenige vracht vermencht wesen can, de kennisse vande taele, in welcke het Woort geprëdiekt wordt, 1 Gor. 14, soo sollen de praedicanten ende cranckbesoeckers haer benaerstigen, datse inde taele, welcke de Heydenen, vraarmede ons de meeste (xmversatie is, verstaen, insonderheyt in het Portugees, Maleys eode Chinees gestOleert werden, om een yegelycke natie nae haer begryp ende verstandt inde fondamenten vande Chrisle- lycke religie t'onderwysen ende het Woort Godts toe te deylen.

2. Dewyle oock geen vreemde taele sonder behulp v.an institutie can geleert ende aengenomen werden, soo sal, om lot het voorseyde eynde te geraecken, noodich wesen, dat door alle nu^lycke middelen eenighe bequaeme boecken, insonder- heyt. dictionarien, van soodaenige taelen opgedaen ofte gefor- meert ende gestelt werden, omme deselve t'syner tyt door den (Iruck gemeyn te maecken.

3. Het sal mede noodich wesen, dat de praedicatien, die aireede in eenighe taelen gestelt syn, gecopiéert ende het getal derselver, gelyck als mede de stucken van de Heilige Schriftuyre^ mitsgaders psahnen, nu reede inde taele over- geseth, met een goet oordeel, naer vereysch van den staet der gemeynte vermeerdert ende onder het volck omme deselve te tesen ende te singen uytgedeylt worden.

4. In het singen der psalmen inde kercke sal dienstich wesen d' Engelse maniere nae te volgen, by dewelcke den voorleser eerst een regel leest ende daemae met het volck singt, doch wert dit de gemeynte vry gelaeten om te doen ofte te laeten.

5. Het soude mede seer dienstich wesen, dat een resultatie vande Mahumetanise religie ende des Moordoms ingestelt ende de waerheyt vande Ghristelycke religie tegens alderley affgo- discben godsdienst uyt de natuyrlycke reden, by ibrme van Catechismus, soo inde Nederlantse als Inlantse taele geadstrueert eade bevesticht werde.

6. Het is oock insonderheyt noodich om de Heydenen tot de Ghristelycke religie te brengen ende die nu daerby gebracht

86 1643. A. VAN DIEMEN.

syn, by deselve te behouden, dal oontinuelyck niet alleen door de schoolmeesters, maer inson^erheyt ooek door den praedicant, die d'onduytsche natie bysonderlyck bevolen is, de visitatie onder deselve gedaen werde.

7. 'Men moet oock by de politycque overheyt aenhouden, datse.den Sabbath uyterlyck by alderley natiën, onder haer gebiet woonachtich, doen viereii ende haere winckels geslooten houden, ende oock de slaeven op denselven laeten rusten; eyndelyck, dat oock diegeene, die onder de praedicatie in her- bergen sitten, alsmeede die alsdan tappen ofte stereken dranek vercoopen, op geltstraffe gestelt worden.

8. Staet meede by de hooge overheyt te versorgen, dat de Moorse besnydenisse ende schooien geweert ende de Ghi- neesen ende andere Heydenen d'opetibaere oeffeninge van haere Heydèüse superstitien ende duyvels dienst, die sy bysonder- lyck in haeren tempel, alsmeede des nachts op de straeten pleegen, mitsgaeders haer duyvelsconst van waerseggen ver- booden werde, want in geen Christelycke republycque sulcken vercortinge vande eere Godts, om geenderley insichten, behoort gedoocht te werden, waerdoor veel onduytse g'ergcrt werden ende vermaeck in deselve crygen.

9. Het sal mede nopdich wesen, dat de Inlantse Christenen ingescherpt werden, dat haér selven oock uytterlyck in haere had)yten confirmeeren naer de maniere vande Nederlanders.

10. Eyndelyck, opdat in*t toecomende alle disordre ende misbruyck uyt de gemeynte geweert ende dese voorgestelde kercken ordeninge met des te meerder sorge ende naer- sticheyt aengenomen . ende achtervolcht werde, sal uyt den naeme des E. kerkenraadts, d'authorisatie ende arrest desselffs by d'Ed. Heer Gouverneur Generael ende de heeren Raeden van India versocht werden, hetwelcke g'obtmeert ende ver- cregen synde, sal deselve, omme voortaen een yegelyck, die daeraen gelegen wesen sal, te dienen tot een secreten, vasten regel, waer naer hy hem sal hebben te reguleeren, in een I^^- sonder boeck opgeschreven, ende om deselve altyt in verschler memorie te houdei), alle drie maenden voor het houdeq va

11. A. VAN DIEMEN. 87

't H. AvoDimael ten daege der oeffeninge van de cetisura morum 'm den kerckenraadt voorgelesen werden; ende soo wat reso- lutie tot directie van de kercke ofte merckelycke personen, etc. hier ende noch wyders souden mogen werden genomen, sullen deselve in het voorschreven boeck achter de kerckenordeninge aengeteyckent ende geregistreert werden.

Welcke orde, die van voorseyden kerckenraadt versochten soodaenich g*approbeert ende met onse aüthoriteyt bevesticht mochte werden, gelyck wy deselve dan oock approbeeren ende bevestigen mits dese, eenelyck van onsentwegen daerby voe- gende, aengesien de kerckelycke regeeringe in velen oock de pölide raeckende sy, dat die vande voorschreven kerckenraadt niet ai sullen vermogen eenige saecken van gewichte te be- sluyten dan met voorgaende communicatie ende advys vande poütycke overicheyt, welck poinct, opdat te beter naegecomen ende altyt goede correspondentie ende eenicheyt tusschen beyde gehouden macli werden, oock goet gevonden hebben, dat in gemelte collegie altyt, conform de goede usantie eeniger plaetsen onser vaderlants, onsentwegen een politycke conmiis- saris (proffessie doende vande wacre gereformeerde Christelycke religie) sessie hebben ende present wesen sal; ende sal den praedicant, die 't syn beurte sal wesen te praesideercn, telckens als vergaederinge wesen sal ofte beroepen wil, *t sy ordinarie ofte extraordinarie, denselven mede doen citeeren, gelyck oock die van den kerckenraadt denselven gehouden sullen wesen altyt behoorlycke eere ende respect te bcwysen, als represen- teerende de hooge overicheyt deser landen.

16 December. Inslrudie voor de Commiezen en Koop- lieden.

Dit stuk, afkomstig van de Heeren XVII»«°, luidt, als volgt:

i. In den eersten, sullen alle commisen hun reguleeren

naer - d'instructie , soo voor den breeden ende particulieren

scheepsraadt , alSfoock op het stuck vande justitie gemaeckt,

iqitsgaeders oock nae den seynbrieff, ranlsoenbrieff ende gene^

58 1643. A. VAN DIEMEN.

raelen ariicalbrieff» dien sy, nevens dese instructie, dickwyls sullen resumeeren ende den voorschreven articulbrieff de ge- meene. bootsgesellen, soldaeten ende andere haere ondersaeten somtytSy ten minsten eens ter maent ofte ses weecken, voor- lesen, opdat een yder daervan goede kennisse mach hebben ende hem naer den inhouden van dien punctuelyck reguleeren.

2. Den -oppercoopman ende schipper sullen sorge draegen ende ordre stellen, dat het bitfot ende andere spyse ofte goe- deren, die door ouderdom ofte eenige vochticheyt mochten bederven, aen land ter plaetse, daer men gelegenheyt mochte hebben om • ovens op te stellen, daerinne verlucht, gedroocht ende wederom tot een versche lucht ende smaecke gebracht mogen werden.

3. Sullen oock goede sorge draegen ende de hoog boots- man ende schipluyden daertoe houden, dat de schepen, naer huys comende, wel gestout ende gelaeden mogen werden, op- dat de kostelycke schepen tot grooten interest vande Comp. niet wanladen naer't vaderland en keeren, ten welckeneynde syluyden tusschen de scheerhouten ende aen de boort gaten sullen doen maecken, om de stortgoederen daerdoor bequae- melyck in te storten ende de schepen wel vol te laeden.

4. Alsoo de peper, noten ende nagelen veeltyts, overmits de lanchduricheyt vande reyse, inde schepen heet worden ende broeyen, sullen de coopluyden ende schippers. wel letten, dat daerin off tusschen geenderbande andere coopmanschappen off goederen werden gelaeden, om het nootwendich verderff te verhoeden, maer dat de voorschreven drie speciën elck ineen ruym apart gelaeden werden, op pene vande schaede aen de coopluyden ende schippers te verhaeleu, in welcker schepen bevonden sal werden contrarie dese ordre gedaen te syn.

5. Ende opdat men weten mach, op wiens schuit soo- daenigen schaede toegecomen is, sullen alle schippers gehouden syn van haere aengenomen ladinge cognossementen te teycke- n^n, daerinne verclaeren, hoe al deselve ^bederen gelaeden syn, in hoeveel ruymen ende wat elck ruym is inhoudende, daer mede haer de schippers sullen mogen ontschuldigen ; ende

6. A. VAN DIEMEN. 59

soUeD alle coopluydeo, eenige goedereu afschepende, gehouden wesen de schippers soodaenige cognossementen aff te vorderen ende nevens haer brieven by verscheyde schepen oversenden.

6. Ende byaldien eenich schipper sal weygeren de goe- deren invoegen als vooren te laeden ende te doen stouwen ofte van syne laedinge ende* stouwinge cognossementen te teyckenen, sullen d'oppercoopluyden 'tselve den schipper by den secretaris, schryver of adsistent ende 2 & 3 getuygen doen waerschouwen, tegens hem protesteeren ende deselve protestatie oversenden tot haerer ontlastinge.

7. De coopuyden sullen een yder in syn quartier off comp- toir, daer hy gestelt sal syn, neerstiohlyck letten op den incoop vande goederen, daertoe hy gestelt sal wesen; dat daerinne gevcdgt mogen werden de memorien, monsters ende instruc- tien, tot incoop van de goederen gestelt ende alsoo voor desen als hier nevens naer Indien gesonden, deselve te dien eynde wel neerstelyck te doorsien ende incorporeeren , vooral wel lettende, datse noch in den prys, nocbte inde deucht vande goederen niet bedrogen en werden, nochte anders dan ter noodt ende met groote voorsichtigheit eenich geit op de handen geven, waerdoor vele bedrogen syn geweest ende de Gomp. groote schaede heeft geleden, soo door quaede schulden, als slechte goederen, diese daernae hebben aen moeten nemen om de beele schuit niet te verliesen.

8. Den oppercoopman sal altyt ende overal, soo tewaeter als te lande, het opperste gebiet hebben, ende naest hem ende by syn absentie den schipper, in conformité van't 2^, 3*^ en 4^ articul van den articulbrieff.

9. Den tyt ende plaetse vande ververschinge sal staen tot diq)06itie van den broeden off daegelyxen raadt, volgens het ^* articul, dies en sullen geen boots sonder des oppercoop- mans consent ende kennisse van boort ofte aan land mogen vaer^, in conformité van't sesde articul van de voorschreven articulbrieff.

10. Den oppercoopman ende schipper sullen besorgen, dat tol verhoedinge ende ontdeckinge van alle conspiratien, de

60 1643. A. VAN OIEMEN.

ronde inde respective schepen, in conformité van'l 15« en 14« articul mogen gedaen werden, ende dat den vorderen inhoud vande voorschreven articulen by voorvallende occasie naerge- comen werden.

11. Daerenboven sullen geene goederen gelost, nochte eenige packen ofte baelen g'opent, noch oock eenige timmeringe aen de schepen sonder des coopmans consent ende kennisse mogen gedaen werden, in conformité van't 20« en 21« articul van den articulbrieff.

12. De cooplieden ende schippers en sullen inde weder- reyse geen schepen nochte schuyten aen boort laeten comen, anders als lootsluyden, nochte eenige goederen verthoonen, nochte oock ergens inloopen, volgens het 23^ en 24<^ articul.

15, De schippers sullen gehouden wesen t'haerer aen- compste tot Bantam ofte andere plaetsen in Indien over te leveren alle de goederen, behoeften ende ammunitien, hun- lieder voor de forten ofte comptoiren medegegeven, ende wat sy overich hd)ben, tot dien eynde de visitatie van haere schepen gedoogen, volgens het 25*^ articul; van hoedaenige overleveringe , visitatie ende behoorlycke laedinge ende stou- wagie vande schepen de schippers tot Bantam sullen acte nemen ende t'haerer compste alhier aen de Bewinthebberen verthoonen.

14. De comftiisen sullen gehouden wesen pertinente ende distincte boecken te houden van alle de maendtgelden, op d'uyt- reyse verdient, ende deselve tén arrivement vande schepen in Indien te sluyten ; sullen oock voorts vande maendtgelden, in't cruyssen ende aen landt verdient, apart boeck houden ende in deselve pertinentelyck in credit en debet stellen alle *t gene yemand te goet heeft ende wat hy daertegens ontfangen heeft, sonder (als voor desen in't reguard vande soldaeten gedaen is) te stellen, datse van desen ofte van die maendtgelden betaelt syn, maer 't geit, dat gegeven is, in debet ende deselve maendt- gelden in credit stellen, ende voorts oock deselve boecken, soo wel als die boecken vande uytreyse, tclckens apart te sluyten om- met d'eerste naer huys keerende schepen overgesonden

15. A. VAN DIEMEN. 61

te werden^ ende in't sluyteD, onder aen de reecq. )(X trecken, maer de plaetse op ende ledich laéten, als doenlyck sy.

15. Sullen m^e in't stellen van de boecken wel letten, dat de yerkochte goederen in des overledens credit met de naemen vande coopers ende met eenen in dqbet vande cooperen perfectelyck gestelt mogen werden.

16. Sonder nochthans de gemaeckte testamenten van eenich geit ofte gagie in yemands credit uyt te trecken, nochte deselve onder pro memorie te stellen.

17. Sonder oock het slot van eenige reecq. van maendtgelden in eenige nieuwe boecken over te draegen, oinlat daerdoor geen erreur en werde gecommitteert ende de Comp. schaede curae te lyden, soo wanneer, uyt beide boecken by abuys de reecq. getrocken synde, deselve aen yemandt gegeven ofte met procuratie overgesonden synde, by de Comp. tweemael betaelt mochle worden.

18. Haer sullen telckens de voorschreven reecq. van maendt- gelden in haer boecken sluyten, daerby alleenlyck stellende, op w^at schip ofte comptoiren de persoenen overgegaen syn; ende eenige extract ofte reecq. aen yemandt uyt deselve boecken verleenende, sullen daerby ofte onder stellen de naer- volgende as^gnatie ende verclaeringe ; de heeren Bewintheb- beren vande vereenigde Oost-Ind. Comp. sullen gelieven aende

voorsz. N. N. te betaelen de bovenstaende f hem

per slot van saldo vande voorsz. reecq. competeerende , die alhier mits desen assignatie, aTs betaelt, geslooten ende sulcx de nieuwe boecken niet en sal overgedraegen werden ; actum in't schip off comptoir N. N. desen

19. Ende sal de voorschreven reecq. ende assignatie by twee ofte ten minsten by noch een commys,.ondercoopman off assistent, nevens diegeene, die ree«{. gestelt heeft, onder- teyckent werden.

20. Mits de commysen ende boeckhouderen , van eene reecq. 2, 3 ofte 4 ofte meer extracten gevende, in d'eene (naer maniere van wisselbrieven) altyt mentie van d'andere sullen maecken, opdat daerdoor geen abuys gecommitteert ende eene

6é 164&. A. VAN OIÉMËN.

parthye tweemaels betaelt, nochte yemandt daerdoor bedrogen mochte werden ; ende ofte' een soodaenigh extract ende assig- natie van syne reecq. versocht ende vercregen hebbende, naer- maels daerop by de commysen ofte coopluyden vande Comp. eenich credit versochte ofte deselve onder eenich pretext van nieuws in eenige boecken op synen credit begeerde gestelt te hebben, sal hem 'tselvegeweygert, aflfgeslaegenendeherwaerts aen ons gewesen worden, daerop hy eerst sp betaelinge heeft versocht ende te boecke doen stellen; ende byaldien de voor- schreven reecq. ofte assignatie aen yemandt gegeven wert van eenige gagie, op duytreyse ende wederreyse verdient, sal. inde voorsz. reecq., gelyck als voorsz., mede gestelt ende g'in- sereert werden, op wat schip hy syn risico vande voorsz. op duyt- ofte wederreyse verdiende gagie genomen heeft, op poene dat alle schaede, die door versuym van't gene voorschreven soude mogen vallen, aen des commys 'ofte boeckhouders gagie ende maendtgelden gecort sal werden, by dewelcke de faute ofte versuym, contrarie d*ordre, hier vooren gestelt, gedaen sal syn.

21. De commysen ende coopluyden sullen besorgen, dat een yder, naer huys treckeude, syne reecq. behoorlyck ende ten minsten by twee coopluyden ofte een coopman ende ad- sistent onderteyckent, als vooren geseyt is, medegegeven wer- den, sonder slot van soodaenigen reecq. over te draegen, alles in conformité, soo als hier vooren geseyt is.

22. Sullen voorts alle commysen, onderd^. ende adsistenten, die in Indiê op de comptoiren aldaer eenige administratie heb* ben ofte eenige boecken van maendtgelden op de forten, sche- pen off comptoiren vande vereenichde Ck)st-Indische Comp. houden, elcke soorte van coopmanschappen, oock yder persoon, comptoir ende plaetse een by^ndere reecq. geven; meteenen oock van elcke parthye, die sy sullen verhandelen, incoopen, vercoopen, ontfangen, leveren ende vermangelen, een post apart op haere joumaelen maecken, sonder in een post te be- grypen verscheyde debiteuren ofte crediteuren, maer elck een op haer grootboecken reecq. apart geven met perfecte aen- wysinge vande caerte van elck contraparthye.

)

1643. A. VAN DIÈMÉN. 63

1644. SuUm oock in haer journaelboecken in yder post wel perfectelfck specificeeren ende inH lange stellen de qualiteyt, gewichte, niaeten ende prysen van ieder coopmanschap, met uytdrackinge vande naemen der persoonen, daer sy mede han- delen, stellende de munte vande plaetse, daer sy leggen ofte handelen, binnen de linie ende buyten de linie deselve op haer grootboeick uyttreckende in guldens, stuyvers, penningen naer de munte van dese lande, deselve reduceerende naer advenand fan negen en veertich stuyvers voor den reael van achten.

1645. Soo wanneer eenige commysen haer coophandelsboecken msesom te sluyten, sullen sy achter in haeren ouden groot- boeek maecken een reecq. van balance, daer sy de slooten Tan alle haer reecq. op sullen brengen, soo in debet als credit, naer dat de voorsz. reecq. op dito grootboeck bevonden sullen worden.

Vó. Ende dan voorts vervolgens nieuwe boecken daervan maecken, stellende in haeren nieuwen jpumael alle de par- thyen van haere balance ende op nieuws inschryvende de debiteur van het afgeleyde grootboeck inde debet en de cre- diteur in credit, wel uytdruckende in't lange de quantiteyt, qualiteyt, etc, als vooren verhaelt is, opdat in't overdraegen eicke parthye in't grootboeck wederom syn eygen reecq. madi hebben als vooren, ende dat men van beginne van haere administratie mach sien tot op het slot vande leste reecq., wat sy gedurende haeren tyt al hebbep verhandelt ende of sy alles verantwoorden naer behooren.

26. Sullen meede in haere boecken vande huys- ofte mont- oosten, schenckagie ende andere oncosten van elck apart reecq. houden, sonder die selve in reecq. van winninge ende verlies . te smooren, opdat men t'allen tyde lichtelyck ende bequaeme- lyck daeruyt mach weten, wat ende hoeveel parthye jaerlycx comt te bedraegen.

27. Als eenige derselver commysen van meeninge syn te vertrecken ende uyt haere administratie te scheyden, sullen gehouden syn te vorderen van degeene, die in haere plaetse sollen werden gestelt, een onderteyckende recognitie van alle

64 164-3. A. VAN piEHËN.

de parthyen in speciën, soo gelden, coopmanschappen als ac- tiën ende crediten, die sy sullen overgelevert heÜben, omme daermeede haer reecq., hier Ie lande comende, aendeBewint- hebberen te verantwoorden.

28. Ende alsoo door het verongelucken, verbranden ofte blyven vande schepen de boecken niet ter bant comen, als- meede de scheepsboecken tot groot nadeel vande luyden, die in Indien de Comp. hebben gedient, omme 'tselve voor te comen, sal seer noodich wesén, dat de commysen haere boeckeu drie off viermael copieeren ende met drie off vier schepen, elck een derselver boecken, soo lange over senden, totdat sy verstaen sullen, dat de schepen, v^aermede sy gesonden wor- den, in .salvo waren, hier te lande g'arriveert en overgecomen sullen wesen.

29. De commysen van alle comptoiren ende forten in India sullen met alle commoditeyt van schepen, naer't patria gaende, oversenden een staet van alle 't gene elck in syn vermogen is hebbende, soo geit als coopmanschap ende uytstaende schul- den, alsmeede een praetio of prys-courant van alle coopman- schappen, oock specificatie van alle provisien, vivres, geschut ende ammunitie van oorloge ende soldaeten ter plaetse, daer eenich fort sal wesen.

30. Alle commysen, onder-commysen ende adsistenten gene- raelyck sullen een schriftelyck memorieboeck off journael hou- den ter plaetse haerer residentie, omme daerinne te annoteeren het notabelste, aldaer te lande binnen haeren tyt passeerende, bysonder daerin stellende *tgeene, daer de vereenichde Comp. aengelegen sy omme, hier te lande comende, aen de Bewint- hebberen over te leveren.

31. De commysen ende schippers sullen altyt, soo veel mogelyck, alle noodige adsistentie doen aen de schepen, die by haer syn in Comp., in conformité van't 36« articul van den articulbrieff.

32. Sullen geduerende haeren verbonden tyt geen andere verbeteringe mogen genieten, nochte oock aen yemanden meer verbeteringe mogen toeleggen, in conformité van't 49"*« tot

33. A. VAN DIEMEN. 68

m met 54"^ ariicul, noch oock eenige recompense van verloo- ren goederen ofte eenige vereeringe pretendeeren ofle aen yemandt laeten volgen, in conformité vanH B7% 58® en IS9* arücul van den ariiculbrieff.

33. Sullen meede geen particulieren handel moeten gedoo- geo, nochte laeten geschieden ende ter wedercompste visitatie van haere goederen moeten gedoogen, in conrormité van't 62% 63« en 64« articul.

34. Sullen ordre stellen ende goede toesicht nemen op de mede gegeven vivres ende victualie, dat deselve niet alleenlyck wel bewaert, maer oock naer behooren geschaflt ende geoirbert m<^n werden, in conformité vande randtsoenbrieff ende laste ^de vivres, op de pene daerin gestelt, ende voorts in confor- mité van de 70* ende volgende articulen hier op alle goede ordre stellen.

35. Sullen vooral oock goede ordre stellen, dat het cruyt alle veerthien daegen mach omgekeert werden, in conformité van'l 77* articul, geen schooten lichtelyck ende sondcr goede oorsaecke laeten schieten.

36. Sullen op't maecken vande testamenten, inventaris- sen vande goederen, vercoopinge ende boeckinge derselver soodaenige ordre stellen, als by't 84® en volgende articulen geordonneert is.

37. Alle boeten sullen by de coopluyden op der schuldigen reecq. in debet gestelt werden, in conformité van't 100® articul.

38. Sullen oock de voorschreven coopluyden besorgen, dat vande gantsche reyse, vande cours, die er gehouden, ende van't geene op de reyse gepasseert is, pertinente journaelen gehouden ende gemaeckt mogen werden ende dat deselve met d'eerste schepen, neffens de resolutien ende sententien,. over- gesonden werden,, laetende altyt eene copie tot Bantam, ende besorgen, dat alle caerten, boecken, brieven ende teyckeningen aen de Bewinthebberen mogen overgesonden werden ende ter handt comen, volgens het 106® en 107® articul van den articulbrieff.

DIEL n. 9

66 1643. A. VAN DIEMEN.

39. Sullen aliyt de goede hand bieden en de provoost alle mogelycke adsistentie doen ende laeten geschieden tot executie vande sententien, enz., volgens het 116* articul.

40. InH stellen van de cours, soo van dese landen naer de linie om inde bocht niet te vervallen, als vande Cabonaer Bantam om spoedig aldaer te comen, sullen de commys, schip- per ende stuerman sorge draegen d'instructie, dienaengaende by de seynbrieff gestelt, mach gevolgt, naergecomen ende geen ander verversch plaetse als aende Cabo de Bon Experance, dan ter tyt der uytterste nood, aengedaen werden.

41. Als'er meer schepen vande Gomp. t'eeniger tyt in Indien ofte onderwegen , H sy inde uyt- off wederreyse, met den anderen vaeren, sullen de commysen van deselve schepen altyt beurte om beurte commandeeren ende de vlagge voeren, in conformité van den seynbrieff, tensy dat'er over de vloote, van hier vaerende ofte by den Gouverneur ende Raeden van Indien in't wederom , eenen expressen commandeur gestelt is.

42. Alle commysen sullen vande Bewinthebberen ontfangen de carge ende contante penningen, in haere schepen gelaeden, daervan sylieden t'allen tyde goede reecq., bewys ende roliqua sullen moeten doen.

43. De commysen sullen sonder advys vande schipper, nochte de schipper sonder advys van de coopluyden, niemandt inde boeyen mogen stellen, nochte geen van beyden eenigen soldaet sonder advys van haerlieder oversten, blyvende niet te min de commandeurs authoriteyt dienaengaende onvermin- dert, in confonoaité van d*instructie van den scheepsraad.

44. Den commandeur sal altyt presideeren in denbreeden raad ende op gelyckheyt van stemmen dubbele stemme heb- ben, oock denselven raad doen vergaderen ende by een roepen.

45. Alle coopluyden sullen vooral goede sorge draegen, dat geen van de Gomp.'s nagelen, noten ofte macis in handen vande Francoisen off anderen , op Europa handelende coopluy- den door de derde ende vierde hand mogen geraecken, sonder te Gontravenieren het accoort, gemaeckt met d'Ëngelse Ck>mp., ende te dien eynde de macht van wapenen tot affweeringe

46. A. VAN DIEMEN. 67

Tande Yneeinde natiën, inde verbonden ende by ccmtracten yer- obligeert, de plaetse ende goeden verbruyckt [sic], ende daeii>y geene genoegsaeme macht en hebben, by yercoop van alle de goedere, soo veel de macht ende middelen vande Comp. eenigsints connen lyden, alle vreemde natiën eenigsinU te provenieeren, opdat sy, eenen verlooren reys doende, de lost moge verliesen om aldaer wederom te keeren.

46. De commysen ende schippers sullen ter vergaederinge vande Bewinthebberen t'haerder wedercompste rapport éoea tan haer reyse ende van alle 't geene sylieden geduerende de reyse gesien ende geobserveert hebben, tot dienst, schaede ofte bate van de Comp. dienende, waervan de commysen oock, aleer haere maendtgelden ontfangen, een schriftelyck discours- rapport ende remonstrantie sullen overleveren, daerin sooveel doenlyck observeerende d'ordre ende aenv^singe, haerlieder byde mede gegeven memorie op't stellen vande discoursen aeogewesen.

47. Sullen oock goede sorge draegen, dat alle prinsen, by haerlieden , 't sy inde uyt- ofte wederreyse ofte oock in Indien met eenige schepen, aen haerlieden comptoiren arriveerende, verovert, behoorlycken g'inventariseert, gepryseert ende daerop, naer voorgaende aflSxie van biljetten ende citatien, behoor- lycken tot confiscatie geprocedeert mag werden, te weten op de goederen, die inde Indien hlyven ende aldaer veroocht ende geconsumeert werden.

48. Sullen oock niet alleenlyck de praedicanten ende siecke- troosters in alle mogelycke respect houden, maer oock sorge draegen, datse by anderen niet en werden veracht, bespot, g'injnrieert ofte in haere bedieninge eenigsints belet ofte ver- hindert, in conformité van 16" ende volgende articulen vanden articulbrieff, ende voorts oock goede ordre stellen, dat de daegelycxe gdieeden des morgens, 'smiddaghs ende 'savonts ende andere Ghristelycke oeffeningen op de Sondagh ende, als't gdegen comt, inde weecke g'observeert ende gedaen mogen werd^, sonder tusschen de praedicanten, veel min tusschen 't gemeene volck, eenige dispuy t iuH stuck vande religie te laeten<

68 134d. A. VAN DIEMEN.

49. Sullen niet vermogen eenige praedicanten van't eene schip in't andere ofte van d'eene plaets te lande in't ander te versenden, sonder resolutie van den breeden raad off soo- daenige raeden ende raedtspersoonen, als ter plaetse mogen v^esen ende met advys van andere predicanten, daeromtrent v^esende.

50. Byaldien de commysen, schippers ofte andere scheeps- crygs-overheden eenige occagie gegeven wert by de praedi- canten ofte sieckentroosters om deselve daerover te berispen ofte te bestraffen, sullen 'tselve met alle discretie ende voor al apart ende niet in praesentie van 't gemeene volck doen, om haerlieden ampt ende persoenen in geen clein achtinge te brengen, ten waere bekende delicten (H welck Godt verhoede) hadde gedaen, daerover sententie ende exemplaere straff soude moeten gedecerneert werden, in welcken gevallen, als oock in alle andere saecken, tegens deselve praedicanten ende siecken- troosters niet anders, als oock by geen andere rechters off manieren dan tegens de commysen, schippers ende andere officieren ende sal gedaen, nochte geprocedeert mogen werden.

51. Gelyck wy mede niet en begeeren, maer den breeden off scheepsraad, commysen ende schippers belasten wel scherpe* lyck te straffen ende naer gelegentheyt van saecken by confls- catievan eenige maenden gagie ofte andersints te mulcteeren degeene, die de praedicanten ter saecke van soodaenige publycque off andere berispinge ende vermaeninge eenigemoeyten , quel- lingen, spot ofte overlast sullen aendoen.

52. Alle commysen, soo wel als de schippers, adsistenten ende andere officieren ende dienaers vande Gomp., werden expresselycken verlxnlen aen yemandt anders dan aende Bevnnt- hebberen vande stand, staet ende gelegentheyt der saecken inde Indien eenige brieven te schryven.

53. Ten welcken eynde alle brieven, in confornjité van'l 107« en volgende articulen vanden articulbrieff, in handen vande Bewinthebberen eerst gestelt ende by haerlieden goet- vmden g'opent ende gevisiteert sullen werden.

54. Den  ondercoopman  ofte  eerste   adsistent,   daer   geen 

55. A. VAN DIEMEN. 60

ondercoopman en is, sal syn cooye ofte slaepplaetse mede inde cajuyl hebben, by aldien 'er soo veel cooyen syn; soo niet, boven inde hut, by ofte neffens d'adsistenten, een yder in al- salcke plaetse, als hem met afvaren vande schepen by de Bewinthebberen sal geseyt ende aengewesen worden, sonder dat yefnandt uyt syn eygen authoriteyt eenige cooyen sal mo- gen beslaen ende hem selven toeeygenen, al eer hem 'tsehre by de Bewinthebberen, in loco wesende, sal g'ordonneert ende aengewesen syn, in conformité van't 104« articul van den arliculbrieff.

55. De naergelaeten schriften ende papieren vande praedi- canten ende sieckentroosters sullen t'haerer overlyden gein- venlariseert, besegelt ende beslooten aende Gomp. overgesonden werden.

56. Soo wanneer op de schepen off comptoiren geen prae- dlcaoten ende sieckentroosters syn, sullen de gebeeden ende leclure van Godts Woort by den schoolmeester, soo daer eenige is, gedaen werden; soo niet, sullen de commysen ordre stellen, ïlal deselve vande bequaemste, 't sy ondercoopman off adsis- ient, gedaen moge werden, die bier in des Conings bevel [sic], gelyck als in alle andere saecken, gehouden sullen wesen, naer te comen, opdat de gebeeden tot Godt ende andere Ghristelycke oeffeningen te geenigen tyden en mogen versuymt, opgehouden ofte naergelaeten werden.

57. Alsoo de Gouvemeur-Generael ende Raeden van India by haere particuliere instructie syn geauthoriseert om alle diegeene, die inde Indien haer bedongen tyt uytgedient hebben ende hun daerinne wel ende getrouwelyck g' acquiteert ende ^^an haere administratie behoorlycke reecq., bewys ende reliqua gedaen hebbende, daer te lande noch langer begeeren te blyven ende tot haeren eygen profiyte onder seecker redelycke condi- tien eenige tyt van jaeren te trafBqueeren, haere verdiende maendtgelden aldaer uyt te keeren, soo werden by desen alle coopluyden vermaent ende gewaerschouwt, dat sy ons jaerlycx sonder eenige faute by verscheide schepen oversenden de naemen dergeener, die den vryen handel syn vergunt, mits-

70 1643. A. VAN OIEMEN.

gaeders met derselver reecq. ende perfecte declaratie van credit ende debet van alle 'tgeene aen hunluyden betaelt is ende syluyden aen de Gomp. te goet hebben gehadt^ opdat wy op d 'approbatie ofte revocatie van't selve consent ende op de restitutie ofte wedervorderinge vande betaelinge ende leeninge, Hsy hier ofte daer aen derselver vrienden gedaen, soodaenige ordre mogen stellen, als wy ten dienste van d'E. Comp. be- vinden sullen te behooren.

58. Eenige schepen vande Spanjaerden, 'tsy inde heen- ofT wederom reyse, aen gene ofte oock aen dese syde vande linie, bezuyden de Ganarise eylanden gemoetende, sullen de commysen ende schippers, eenige apparentie van voordeel, sonder al te merckelycken groot pericul vande schepen ende bysonder vande costelycke laedinge op de wederom reyse siende, deselve uyt crachte ende in conformité vande commissie van syne Princelycke Excellentie, op de naem van den schipper gestelt, ende d'acte van authorisatie van d'Ed. Ho. Mo. Heeren Staeten-Generael, daervan alle schepen een authentycque ordi- naris wert mede gegeven, couragieuselyck aen te tasten ende mogelycke debvoir doen om deselve te vermeesteren ende in haer gewelt te crygen ; houdende alvorens met den anderen, als oock met d'officieren van andere schepen, soo d'er meer byden anderen in comp. mochte wesen , raad ende wyselyck overleggende, hoe ende in wat manieren sy deselve met goede ordre sullen aentasten, sonder haere schepen al te onvoor- sichtelyck te avontueren off elck anderen onvoorsiens eenige schaede te doen, gelyck als (Godt betert) eens inde rescontre vande Witte Leeuw ende andere schepen met de twee cara- quen onder het eylandt St. Helena gebeurt is.

59. Ende byaldien sylieden eenige schepen vande vyant qaemen te veroveren, sullen by gemeen advys van den broeden raad ofte scheepsraad d'ingelaeden goederen, schepen ende per- soonen sulcx doen ende handelen, als sylieden, naer gelegentheyt van saecken, t'haerer meeste verseeckering ende ten meesten proffyt vande Gomp. bevinden sullen te behooren, altyts daer nae trachtende, dat sy, so wel in d'uytreyse als wederreyse.

60. A. VAN DIEMEN. 71

door 't naer slepen vande prinsen soo weynig getardeert mogen werden, als naer gelegentheyt van saecken sal mogen ende hehooren te geschieden, ten weicken eynde altyt best sal wesen de ledige schepen, soo wanneer de goederen in onse schepen gebergt connen werden, te vernielen ofte verbranden, als met het naer slepen getardeert te werden ende soo veel te later in Indien off hier te lande te comen.

60. Alle commysen sullen gehouden wesen jaerlycx aen de Comp. ende met eenen oock by aparte brieven aen den Gouvemeur-Generael, mitsgaeders oock aen den Directeur- Generael, over te schryven den staet van haerlieden comptoiren, ^'ao den handel ende negotie aldaer; ende sullen de brieven aeode Comp., volgens de precyse ordre, dienaengaende aen deo Gouvemeur-Generael ende Raeden van India gegeven, oDgeopent herwaerts aengesonden werden, gelyck oock de commysen alle de brieven van eenige dienaers vande Comp., aende Bewinthebberen g'addresseert, ongeopent aende Comp. te senden.

61. Aengaende de gevangens, die onderwegen tusschen ofte bezuyden de Canarise eylanden tot de Cabo ofte van daer t^t d'Indien by de schepen, naer Indien vaerende, ver- overt sullen werden, daermede sullen de commysen ende de schippers doen, sooals voor desen is gerevolveert ende by de nevensgaende extracten vande revolutie vande Seventhiene [Niet aangetroffen] wert g*ordonneert.

62. Ende alsoo by de Seventhiene geresolveert is, dat voortaen geene schippers, naer Indien gaende, nochte van daer naer huys koerende, eenig scheepsgelt meer gegeven sal wer- den, maer alleenlyck onder behoorlycke cognossementen aende commysen, op de respective schepen vaerende, soo sullen de- selve commysen gehouden wesen van't mede gegeven scheeps- gelt, soo wel tot Bantam aende gouverneur ofte directeur aldaer als aende Bewinthebberen, t'huys comende, reecq., bewys ende reliqua te doen ende de schippers telckens, als 't noot sal wesen, uy t het scheepsgelt wel mogen provideeren, maer altyts suyver en van alles contabel blyven.

72 1643. A. VAN DIEMEN.

65. De coopluyden ende schippers sullen versorgen, soo haest als de schepen inde Spaense zee sullen syn gecomen» dat aen het volck, op de schepen vaerende, gedistiïbueert werden de boecken, die by de Comp. werden mede gegeven omme die tot stichtinge te gebruycken, te weten aen yder bacq een testament, een ruste des gemoets, een trooster der conscientie, een Spaense t^Tannye, etc, naer dat deselve sullen connen strecken; ende in't scheyden uyt Indien sullen alle overige boecken, die eenigsints sullen mogen t'scheep hebben, in India laeten blyven, 't syaendecomptoiren,daerse jongst van scheyden sullen, ofte aen in't land blyvende schepen, die op haer vertreck by hun sullen mogen wesen, o[Mlat met deselve boecken, d*E. Comp. veel comende te costen, eenige goede vruchten onder 't gemeene volck mogen werden gedaen, sonder deselve vruchteloos over ende weder inde schepen te voeren.

66. Sullen van gelycken versorgen ende daerop wel neer- stelyck letten, dat alle de amen ende halve amen oly, die in haer respective schepen werden gelaeden, soo tot haere provi- sien, alsmeede om inde Indien overgelevert te werden, inde scheepsruymen gestuwt werden inde bovenste lage, wel voor de bant, omme deselve altemael, wanneer de schepen sullen gecomen syn omtrent de Canarise of Cabo Verders eylanden ofte eerder gelegentheyt,. boven te haelen, daeruyt een parthye tappende om wan te blyven, alsoo d' oly va ten in geenderhande manieren vol gehouden mogen worden, ende de hoepen wel aen te dryven, eerst de fustagie wel gewreven met zoutwater en zant, om alsoo voor te comen d'overgroote schaede ende leckagic van deselve oly; synde eenige schepen gebeurt, dat quaelyck de helft van haer oly in Indien hebben gebracht, 'twelck comt, omdat d'oly inde hitte uytdyt ende, selffs heet synde van natuyren, daerenboven noch geholpen werdende met het heete climaet van't benaderen des Equinoctiaals ende hel broeyen vande ruymen, soo cruypt daerdoor de fustagie eenig- sints ende dan niet vercuypt werdende, soo moet consequente- lyck de leckagie volgen, 't welck hier tot waerschouwinge hebben willen byvoegen.

67. A. VAN DIEMEN. 73

16 December. Instmctk voor de predikanten en zieken' troosters.

Dit stuk,, afkomstig van de Heeren XVII"«", luidt, als volgt:

1. In den eersten sullen alle praedicanten ofle siecken- troosters hun in bedieninge van hun ampt ende beroepinge reguleeren naer d'ordre ende particuliere instructie, die hun- lieden ten dien eynde by de respective dassen, daervan syluyden uytgesonden sullen werden, syn medegegeven, ende voorts oock, soo vele de civiele conversatien ende borgelycke gehoor- saemheyt aengaet, geduerende haere reyse, gelyck als andere oflBcieren ende dienaeren vande Gomp., de gestelde overiclieden, soo v^el te vraeter als te lande, daer sy hun vinden, sullen onderworpen te syn ende hun moeten reguleeren naer den geoeraelen articulbrieff ende andere instrucHen, by de Bewint- hebberen alhier ofte oock by den Gouverneur-Generael ende Raeden van Indien aldaer gemaeckt ofte noch te maecken.

2. Behoudelyck dat de commysen, schippers off andere scheeps- off crygsoverheden, eenige occagie by de praedicanten ofte sieckentroosters gegeven synde om deselve daerover te berispen ofte bestraffen, 'tselve daerover met alle discretie ende vooral apart ende niet in presentie vanH gemeene voick sollen doen, om haerlieder ampt ende persoon in geen cleyn achtinge te brengen, ten waere sylieden eenige soodaenige openbaere ende alle den volcke bekende delicten ('twelck Godt verhoede) hadden begaen, daerover sententie ende eiempelaire straffen souden moeten gedecemeert werden, in welcken gevalle, als oock in alle andere saecken tegens deselve praedicanten ende sieckentroosters, niet anders, nochte by geen andere regteren ofte majoren, dan tegens de com- mysen, schippers ende andere officieren, sal gedaen, nochte geprocedeert werden.

3. De praedicanten ende sieckentroosters sullen vooral goede serge draegen ende by d*overheden vande respective schepen ende comptoiren, daer sylieden mede vaeren ofte te lande ge- leyt werden, altyt seer instantelyck ende met alle soeticheyt,

74 1643. A. VAN DIEMEN.

ernst ende vlylicheyt, tydelyck ende ontydelyck aenhouden, dat de morgen-, middagh- ende avontsgebeden met behoorlycke aendacht by hunlieden gedaen ende by alle 'tvolck, insonder- heyt by dengeenen, die over d'andere gestelt syn, sonder eenich versuym, ten waere van sieckte ofte andere nootlycke gelegent- lieyt, gefrequenteert mogen werden, als oock des Sondaghs de voor- ende naemiddaghse vermaeninge ende andere Christelycke oeffeningen ende gebeeden, mitsgaeders oock in de weecke, soo wanneer ende soo dickwyls als 't selve gevoechelyck sal eonnen geschieden.

4. De siecken troosters ende praedicanten sullen niet ver- suymen de siecken daegelycx, soo menigmael, tot haer ver- maeninge, vertroostinge ende onderwysinge ter saelicheyt te besoccken ende alle goede troostelycke vermaeningen aen hun lieden te doen, als de gelegentheyt vande persoonen, den tyl van saecken vereysschen ende eenigsints sal eonnen lyden.

5. Sullen hun mede, soo wel de praedicanten als siecken- troosters, in geenderhande saecken hun bemoeyen ofte aentrecken de regeeringe vande schepen, comptoiren, forten ofte andere plaetsen, der Comp. concemeerende, nochte generaelyck met^ yets buyten haer beroep ende vocatie wesende, raaer alleen- lyck met den godtsdienst, ende hun in't uytvoeren van dien getrouwelyck ende meesterlyck sien te quyten, naer d'ordre ende instructie, hunlieden, als hier vooren geseyt is, by de respective classen medegegeven.

6. Sullen oock mede alle schepen, soo wel aende respec- tieve classen, daer haer last, ordre ende instructie van ont- fangen hebben, als oock aende Bewinthebbers vande Gomp., den staet ende gelegentheyt vande religions saecken ende schooien overschryven, ten eynde, des noots synde, bydeselve classen, met kennisse vande respective camers, dat op alles goede ordre gestelt mag werden, sonder nochtans, ofte aen deselve classen, ofte oock aen eenige particuliere persoonen, maer alleenlyck aende voorschreven Bev^nthebberen yets te schryven, den stand, staet ende gelegentheyt, soo van oorloge^ als coophandel, in Indien concemeerende.

7. A. VAN DIEMEN. 7S

8. De praedicanten ende sieckentroosters en sullen uyt han eygen authoriteyt niet vermogen eenige plaetse ofte schip te verbeten om in een ander te gaan dan met expresse last ende bevel van den raad ende advys van de naeste praedi- canten, daer ontrent wesende.

9. Gelyck sylieden oock by doverheden van't eene schip in't andere ofte van de eene plaets te lande in d'andere uiet en sullen versonden mogen werden, sonder resolutie van den breeden raad ofte soodaenige raeden ende raadspersonen, als ter plaatse mogen v^esen, ende dan met advys van dandere praedicanten, daerontrent synde.

10. Ende gelyck hier vooren verhaelt is, dat de commysen, schippers ende andere overheden de praedicanten ende siecken- troosters in't openbaer ende voor den volcke niet en sullen be- straffen, nochte vermaenen, maer apart ende tusschen hunlie- den alleen, om deselve in geen cleynachtinge by't volck te brengen, soo sullen hun van gelycke de sieckentroosters ende bysonder de praedicanten v^el wachten, dat sy de commysen, schippers ende andere overheden, nochte in haer praedicatic orte vermaeninge, nochte oock elders ofte andersints, voor den vokke in't openbaer ofte met soodaenige aenwysinge ende particularisatie van't feyt, persoenen of ampten niet en be- straffai, dat sy deselve daerdoor in spot ende cleynachtinge onder de d'ondersaeten souden mogen brengen.

11. Maer sullen alle gebreecken in't generael ende bysonder de iaute van de overicheden, die hun met woorden ofte werc- ken in eenige deelen tegens de behoorlycke tucht ende disci- pline souden mogen vergrepen hebben, in't particulier vermae- nen ende waerschouwen, ende voorts oock in haere publycque praedicatien ofte vermaeningen alle souden ende gebreecken niet als in't generael bestraffen ende aenvoeren, sonder yemandt, Hsy door syn ampt ofte andere circmnstantie, veel min by synen naeme, sulcx te beschryven ende aen te wysen, dathy daerdoor by den volcke bekent ende bespot mochte werden, waeruyt bysonder onder soodaenig crygsvolck, als syn onse bootsgeseUen ende soldaeten, niet anders dan alle disordren

76 1643. A. VAN DIEMËN.

ende cleynachtinge van den godsdienst selfis en can spruyten.

11. Sonder nochtans dat wy hiermede de praedicanten ende sieckentroosters willen verbieden, alle ydele ofte Godts lasterlycke propoosten ofte oock eenige ontuchtige ende onbe- hoorlycke actiën, in't openbaer ofte in haer bywesen gedaen, ter verscher daed, naer gelegentheyt van saecken, met bequaeme vermaeninge ende berispinge te straffen, op dat syluyden door haer stilswygende presentie niet schynen t*approbeeren ende in haer ampt nalatich te wesen off yemandt onbehoorlycke respect, ontsach oif conniventie toe te draegen.

12. Ten weicken eynde wy meede begeeren endedebreede ofte scheepsraad, commysen ende schippers belast hebben wel scherpelyck te straffen ende, naer gelegentheyt van saecken, by confiscatie van eenige maenden gagie off andersints te mulcteeren degeene, die de praedicanten ter saecke van soo- daenige publycke ofte andere berispinge ende vermaeninge eenige moeyte, quellinge, spot off overlast sullen aendoen.

13. De praedicanten ende sieckentroosters sullen boven haer bedongen gagie oock overal geduerende haeren dienst, soo wel te waeter als te lande, met ende nefiens de commysen, schippers ende andere officieren vande Gomp., van behoor- lycke taefel ende montcosten versorgt werden ende dienvol- gende, soo op schepen als comptoiren off forten vande Gomp., eene aparte plaetse tot haer ruste, studiën ende meditatien hebben ende altyt, neffens de commysen, oppercoopluyden ende andere officieren getracteert werden ende Comp/s taeffel inde cajuyt genieten, ende dat in ordere, als volgt: eerst de commys ofte oppercoopman 'tscheepe ende te lande den direc- teur ofte vice-gouverneur van de plaetse; daernae den schipper, te waeter ende te lande; ten derden de praedicant, soo daer eenige is, soo niet den ondercoopman ; ten vierden den siecken- trooster ; ten vyffden den opperstuurman ende ten sesden den sergeant over de soldaeten off in sulcker ordre, als hunlieden in't affvaeren van de schepen by de Bewinthebberen geordon- neert sal werden.

14. De praedicanten ende sieckentroosters sullen gelyck

15. A. VAN OIEMEN. 77

als alle andere officieren ende dienaeren vande Comp. gehouden ende verbonden wesen de Comp. in Indien liaere beroep ende Tocatie den tyl van vyff jaeren te dienen, sonder den tyt van d'eersle uytreyse olie wederom reyse daerin te reeckenen, in confonnité van't 36« articul van den articulbrieff.

15. Naer d'expiratie van welcken tyt de praedicanten ende sieckentroosters, altyt met consent van den Gouvemeur-Gene- rael ende Raeden van India ofte oock vice-gouvemeur ende directeur vande plaetse ende andere raeden ende praedicanten aldaer, in haere dienst op de gagie, hier te lande bedongen, soo vele jaeren nog sullen mogen continueeren, als hun goet- duncken sal, sonder alsdan gehouden te wesen hun voor eenige seeckere tyt van jaeren wederom te verbinden; dochbyaldien sylieden hun naer d'expiratie van den verbonden tyt noch twee off drie jaeren in den dienst vande Comp. willen ver- binden, sullen van 15 a 25 gulden ter maendt verbetert mogen werden, naer dat den Gouverneur ofte Raeden van India met haerlieden sullen cunnen accordeeren.

16. Behoudelyck nochtans, dat het altyt in't venoaogen van de Bewinthebberen sal wesen de praedicanten ende siecken- troosters, soo wel als de commysen, schippers ende andere dienaeren vande Comp., oock selfs binnen den eersten tyt wederom te ontbieden, sonder gehouden te syn van «oodaeni- gen wederom ontbiedinge reden ofte oorsaecke te geven, gelyck als oock den Gouverneur-Generael ende Raeden van India deselve persoonen met advys vande praedicanten, daer ontrent wesende, wederom terug sullen mogen senden ende hunlieden vorderen dienst opseggeir, naer 'dat sy, met advys als vooren, ten dienste vande Comp. ende tot ruste ende vorderen dienst ende stichtinge vande kercken in Indien bevinden sullen te behooren.

17. By aldien eenige praedicanten ofT sieckentroosters op de reyse naer Oost-Indien off aldaer binnen 's lants mochten comen te sterven ende een weduwe off kinderen naerlieten ,^ 'tsy daer off hier te lande, derselver weduwe ende kinderen sullen alsdan niet alleenlyck genieten de gagie tot den doot

78 1643. A. VAN OIEMEN.

van den overledenen, maer sulcke v^eduv^e, kint ofte kinderen, die mede op de reyse off in Indien mochte geweest syn, sullen oock bequaemelycken, als sy 'tbegeeren, sonderhaeren cost naer huys gebracht veerden ende eenige erkentenisse off vereeringe tot discretie vande Bewinihebberen genieten, sonder dat men nochtans de Bewinthebberen tot deselve erkentenisse off vereeringe by weege ofte middel van rechten sal mogen constringeeren ofte eenige tacx off mate stellen, maer sal 't ge- ven off weygeren, soo wel als het begroeten derselver, alleene staen tot de enckele dispositie ende pure liberaliteyt vande Bewinthebberen, die daerin sullen mogen doen, sooals synaer gelegentheyt van saecken ende meriten van persoonen sullen oordeelen te behooren, sonder van sulcx doen aen eenig overic- heyt, veelmin yemandt anders, eenige reden te moeten geven.

18. De naergelaeten schriften ende papieren vande praedi- canten ende sieckentroosters sullen Hhaer overlyden geinven- tariseert, besegelt ende beslooten aende Gomp. overgesonden werden, die deselve ter presentie van eenige uyt het classis ter plaetse, daer sy uytgevaeren, sullen openen, visiteeren ende aen't selve classis overleveren alle 't gene den gods- dienst ende de saecke vande religie bevonden sal werden aen te gaen.

19. Eyndelyck, gelyck dese jegenwoordige instructie meest is gestelt ende gegeven by advys ende met kennisse vande respective dassen van Amsterdam, Walcheren, Delft.. Rotter- dam, Hoorn ende Enkhuysen, soo en sullen oock de praedi- canten ende sieckentroosters, in den dienst vande Gomp. naer Indien vaerende, niet vermogen vande respective dassen, daer- van sylieden versonden werden, eenich andere instructie nopende de bedieninge van haer ampt mede te nemen, als degeene, die alvooren ter vergaederinge vande Seventhiene gevisiteert, g'approbeert ende in teycken van dien by eenige vande ge- committeerde Bewinthebberen inde voorschreven vergaederinge, neffens de praedicanten van haerlieden classis onderteyckent sal wesen, naer dewelcke ende ge^ andere sylieden gehouden sullen wesen hun te reguleeren.

20. A. VAN DIEMEN. 79

6 Febmarij. Last op de schippers van Compagnie' s sche- pen hij aankomst ter reede Batavia hunne scheeps- journalen ter examinatie af te geven.

Deze maatregel was een gevolg van talrijke, aan Compagnie's schepen overkomen ongelukken, waarvan men de oorzaak aan zorgeloosheid toeschreef en welke de Regering op deze wijze wilde ontdekken en straffen.

13 Febmarij. Last op den raad-pensionaris^ /. Maet- suycker^ den extra-ordinaris Raad van Indié^ J, Schouten, en den Ontvanger-generaal, S. Wonderaar, om het tarief van in- en uitgaande regten te herzien.

flet is niet duidelijk, waarom dit stuk, hetgeen den vorm van een plakaat heeft, in dien vorm gegoten en in de plakaat- boeken opgenomen is, vermits dit stuk geene verandering in den bestaanden toestand bragt.

'Door verloop van tyt" was de herziening noodig geworden. Ook hadden «die van Malacca daer al lang over eenigen »tyt om versocht."

De commissie moest eene nieuwe lijst aan de Regering aanbieden, »om deselve alsoo geredresseert ende g'approheert

by afBxie ter publycke plaetsen bekent te maecken ende •andere quartieren daervan tot reglement te mogen dienen."

Eenig resultaat van deze opdragt is niet bekend.

S7 FebnurU.

-fHüt: — Verbod tegen het bevorderen van Compagnie's dienaren y^binnen haer verbonden tyV' en tegen het toekennen aan hen van hooger tractement, ^uytgesondert »w cas van successie ende halvering van gagie, naer 4uyt des generalen articulbrieffsJ'

Dit verbod gold »alle afwesende [te Batavia niet tegenwoordige]

80 1644. A. VAN OlEMEN.

» ordinaire en extraordinaire raeden van India, alle vice- » gouverneurs, presidenten, commandeurs, opperhoofden der «mindere comptoiren ende residenten, mitsgaders alle scheeps «overheeden, onder ons gouvemo sorteerende", die «veeltyts )»uyt geene ofte ongefondeerde redenen persoonen, die by de «Heeren onse principalen ofte ons, met condigne gagie, voor »seeckere jaeren aengenomen syn, binnen hun tyts veii)ant •tot hooger qualiteyt avanceerden ende vermeerderingh van •gagie toelegden."

Zulks strekte niet alleen «tot groot nadeel vande generale •Comp., disrespect vande Heeren onse principalen ende [van] »ons'', maer had ook tengevolge, dat »veele andere, goede •dienaren, die hier ende elders, geen minder bequaemheden en •meriten hebbende, echter haer verbonden tyt moeten uyt- •dienen, gediscouragieert ende in haer goeden yver gestut •werden."

De poenaliteit was »een amende van drie maenden hunner •gagie, boven vergoedinge van alle schaede ende interessen, •die de generale Comp. by soodanige ongeoorloofde verhooginge •sal comen te lyden/'

Bovendien zoude de ongeoorloofde promotie van een Gom- pagnie's dienaar «by ons gedisadvoyeert, voor nul ende van •geender waerde verclaert, ende soodanige gagie sonder eenige •vordere deliberatie weder afgeschreven" worden.

9 April. Instructie voor de Opper-kooplieden en ^de ^dependenten des groot comptoirs Batavia/'

Aengesien den ommeslach van Gomp" negotie groot wort ende met Godes zegen van tyt tot tyt noch staet toe te nemen, sal 'tnoodich wesen de generale administratie van't comptoir Batavia voortaen altyt, in plaetse van een, twee oppercoopluyden bevolen ende vertrouwt werde, omme daer van reeckeninge te houden ende redevabel voor te blyven.

Die dan d'een buyten kennisse ende wetenschap van d'ander in de selve administratie niet sullen vermogen te ondernemen.

1644. A. VAN OIEMEN; gi

maer gesamenilyck met goede overeencomingh hun charge trachten uyt te voeren; tot wekken eynde de sleutelen van Comp* packhuysen hun beyde in handen sullen werden gestelt, offlme tot deselve by daege ende by nachte, na de gelegent- heyt vereyscht, gesamentlyck toegangh te hebben. Eenelyck sollen buyten kennisse van den Directeur generael de geltcasse, mitsgaders d*ysere kiste, als andere kiskens, in d^ geltcasse staende (daer Gomp" costlycke juweelen ^de andere schatten in bewaert worden) , niet vermogen te openen, soo om alle bedenckelycke als onbedenckelycke suspitie van fraude te pre- venieren; als mede dat van de groote geltcasse in de generale negotieboecken reeck' wort gehouden, in gevolge tot verant- woordingb van den Directeur generael staet.

Gemelte opper-coopluyden sullen gehouden wesen vigilante- lyck te letten op alle de minder ministers, van dit comptoir dep^erende, omme tot aUe tyden van haer doen reecken- schap te connen geven, versorgende de boeckhouder niet ver- achtert, maer de partyen, wel g'extendeert met volcomen specificatie, in goede forme int joumael schryft; als vimnneer den tweeden oppercoopman de partyen int grootboeck sal overdraegen, met soo veel vercbiringh, als een regel off twee uytterlyck toelaet, treckende viermaal jaerlyx balance van syn overdracht. Den eersten oppercoopman sartmemoriael houden ende 't gene dagelyx passeert, daer in registreren. De mindere officianten, als ondercoopluyden, assistenten, etc, sullen perti- nent packhuysboeck houden, dagelyx den ontfangh ende uyt- leveringh aff ende aenschryven, opdat t'aller viryse mogen weten, wat sorteringh coopmanschappen by de magasynen resteren ende den Directeur te beter overslach maecke int versorgen van de buyten comptoiren ende alhier doorgaens voort vragen geprovideert syn.

De geseyde oppercooplieden sullen versorgen de comptoir boecken doorgaens gedubbelt ende t'allen tyde effen staen, dat gevoeghlyck geschieden can, veanneer 't daer op aengeleyt werdc.

Soo sullen alle uy tgaende cargasoenen datelyck na derselver

DEBL U. 6

8S 1644. A. VAN DiEMEN.

versendingh wel ende netb in een bequaem boeck werden geschreven, except de vaderlandtse retouren, die by den boeck- bouder generael sullen ingescbreven werden.

Alle cargasoenen, die aen de comptoiren in Indie affschepen, sullen by voors. coopluyden geformeert ende geteeckent worden, mits den Directeur generael deselve bevorens visitere, off alles nae syn ordre ende opgegeven memorie accordeert, mits den visitateur off yemant anders gemelte facture wel narekent ende optelle omme alle erreuren, soo veel doenelyck, voor te comen.

Gemelte oppercoopluyden sullen oock verantwoorden voor d'administratie van den coopman des rys ende spyckerhuys, item de wapencamer, mitsgaders den dispencier als winckelier, doorgaens over bun doen t'ooge boudende.

Int confronteren met den cassier, item die van't soldie comp- toir ende winckelier sal 'tselve op den boeckbouder alleen niet mogen aeucomen, maer doorgaens by ende over wesen een van de geseyde oppercoopluyden.

De goederen ende coopmanscbappen, van wat qualite die zyn, welcke voor reeck® van de Gomp^ in derselver magasynen werden opgeslagen, t'zy van buyten comen off albieringecocbt worden, sullen alle perfect gewogen ofte getelt worden in opi*ecbtigbeyt sonder de scbale ofte datcbin te verswaren; insgelyx int uytscbepen, affleveren en vercoopen.

D'ondei'coopluyden off assistenten, die gebruyckt werden tot den ontfangh der goederen, die men sal coopen ende opslaen» sullen aen de leveraers scbriftelycke notitie geteeckent ter bant stellen omme aen d'oppercoopluyden vertboont te werden, die daer op met bun onderteyckeningb ende verclaringb de partye, int memoriael geregistreert, aen den Directeur gene- rael sullen versorgen ordonnantie op den cassier gepasseert werde tot contentement van de leveraers.

Ende opdat de Gomp* niet bestolen ofte gefraudeert werde, sullen gemelte oppercoopluyden egeene geladene cbampans, scbuyten, boots off ander vaertuygb vermogen van landt te senden als onder beboorlyck opsicbt van ondercoopluyden off assistenten, ordre stellende, dat onder gelycke opsicbt Gomp"^

ié44. A. VAN DIEMÉN. gS

goederai Yan boort gebracht ende gelost werden. Zullen oock egteae cargasoenen, vivres, etc. vermogen aff te schepen, wegen off tellen ab ten overstaen van de ooopluyden, ondercoqiluy- den, assistenten off schippers, op de schepen bescheyden, daer de goederen in geladen ende mede versonden werden, opdat be- boorlycke cognoissementen teyckenen en daer voor responderen.

De Yoorschreyen oppercoopluyden sullen int coopen offyei^ ooopen van Comp* gelegenheyt ende coopmanschappen niet procederen als met ordre ende advys van den Directeur.

Nopende de Gormandelse als Guseratse lywaten, daer sai by den Directeur, met communicatie van den Gouverneur Generael en Raden van India, prysop geraemt worden, waer- nae hun d'oppercoopluyden in den vercoop te reguleren sullen hebben en de coopluyden datelyck voorthelpen, mits dat door* gaens op de deucht, fynte, breete, lengbte, etc. der waeren werde geleth omme de prysen te lichten off verhoogen. Edoch, bevoeren tot vercoop derselver treden, sullen den Directeur waerschouwen omme, soo't te passé oome, daer by te wesen off dat ordre geve tot de vente.

Om d' ingesetene coopluyden geen misnoegen te geven en bet meeste vowdeel voor de Comp* te soecken, sullen deselve int vercoopen der goederen d'een voor d'ander niet geprefereert ofte anders gefovoriseert worden, maer de coopmanschappen sottder onderscheyt van persoenen aen de meestbiedende ende die gereet geit hebben uytgedeelt ende vercocht met open packhuys, sonder den eenen binnen te laten ende den anderen buyt» te houden.

Ende opdat de coopluyden altyt mogen weten, wanneer ver- coop van goederen geschieden sal, om alsdan te gelyck te comen, sollen altyt eenige ordinarie dagen ter weecke daertoe gestelt ende gehouden werden, namentlyck Maendags voor. Woensdags naer ende Saterdag weder voor de middacb, sonder dat voor- noemde oppercoopluyden buyten voors. tyt aen yemant yets sullen vermogen te vercoopen ofte uyt te geven, off ten virare aen de vreemdelinffen, met voorgaende consent van d'H' Gouv' Generael ende Raden van India.

8* 1644. A. VAN Ol£M£N.

Insgelycx zullen gemelte oppercooplayden sorge dragen, dat de leveraers van aracq d'een voor d'ander niet werde gepre- fereert, maer dat yder op syn beurte stort, volgens geraemde ordre, om jalousie voor te comen, uytgesondert dat Gomp' debiteuren t* allen tyt op cortinge van haer schuit soo veel sullen vermogen te leveren, als tot betalinge desselffs van noode sal v^esen, als wanneer, weder effen staende, gehouden sullen syn haer beurfc aff te wachten, welverstaende oude arack branders ende niet de sulcke, die als handelaers over genoten coopmanschappen op leveringh van suyckeren als andersints van outs schuldigh syn.

Alles sal, gelyck geseght, contant vercocht ende geen leve- rancie gedaen worden, bevooren het geit ten naesten by in casse zy, daer van de coopers bev^s van den cassier sullen moeten thoonen.

Geene uytstaende schulden sullen vermogen te maecken ende niemant crediteren, 'tsy van wat conditie off qualiteyt die mogen wesen, seiffs den Directeur niet. Haer soo yemant credit meriteert, sal 't geschieden met communicatie ende advys van den Gouverneur Generael ende Raden van India.

Maer sullen d'oppercoopluyden alle debvoir aenwenden d'oude, uytstaende schulden gevordert werden, de debiteurs scherpe- lyck manende ende by wylen gecommitteerde daertoe uytsenden.

Op den ontfangh der sluckgoederen, sacken, packen, cassen, etc, van Patriaalsd'Indisequartierencomende, salsonderlingh dienen geleth, de Tacture ende cognoissementen voldaen worden. Tot dien eynde sal men int disbarcqueren en opslaen aen landt de nombers in de facture teeckenen met een schrapjen off streep- ken ende een ander sal, wanneer in de packhuysen wegh ge- stuwt worden, de mereken ende nombers opnemen ende int claddeboeck registreren omme na de ontladingh der schepen tegen den ander te confronteren, opdat de Comp' t'hare become ende den schipper ende coopman, nae behoorlycke uytleveringh, syn cognoissement ter hant werde gestelt.

Voorts sullen d'oppercoopluyden generalyck sorge dragen ende neerstelyck toesien Goinp* packhuysen, coopmanschappen

1644. A. VAN OIEMEN. Sg

ende 't geene daer aen dependeert, altyt wel bewaert. verseeckert endc behoorlycken geslooten worden, wel lettende de vensters, door wekke yets gestoolen soude connen worden, alle avonden wel to^edaen werden; mitsgaders oock toesicht houden en doen houden op de lyffeygenen ende andere, en deselve arbey- dende, opdat de Gomp. door deselve niet gefraudeert ofte bestolen werde.

Insgelyx sullen goede voorsorge dragen de coopnianschappen eode goederen in de packhuysen voor de witte mieren ende aoder gedrocht gepreserveert blyve; item door leekte der da- ken off andersints by groote stortregenen niet nath ofte voch- tich Gooien te worden, waer by souden mogen verrotten off bederven, gelyek dan oock gehouden sullen syn de goederen ende coopmanschappen, die corrupt ofte verderff subject syn, by vrylen te openen en te visiteren, mit4Sgaders met alle doenelycke middelen daer trachten voor te wesen, alles op pene van gehouden te sullen syn d*Comp« te vergoeden alle verlies ende schade, die by haer achteloosheyt, versuym ende nalatigheyt sal comen te lyden.

Sullen oock versorgen de packhuysen altyt suyver, claer ende wel opgeschickt gehouden, mitsgaders de coopmanschappen yder sorteringe op syn behoorlycke plaets wegh gestuwt werden, sonder het een over het ander te werpen, opdat altyt te vinden syn ende niet te soeck mogen geraecken, daer by ongerieff ende schade soude connen werden geleden.

22 April. Lasl voor de arak-branders , winkeliers en tappers om op den vijfden dag van elke maand hunne licentie-brieffes af te halen.

Deze last, afkomstig van het CoUegie van Schepenen, werd gegeven »op poene ende boete, dienaengaende by 'Iplaccaet

tegens d*alsulcke contraventeurs gestatueert."

8 Junfl, Regeling van de uitgaande regten, te betalen voor 7 Chinesehe jonken, ü'samen wel 1600 lasten groot''

86 1644. A. VAN DIEMEN.

Aan inkomende regten hadden die jonken betaald: de eerste niets; vijf andere elk 5S0 realen, benevens 100 realen voor Ghineesch bier; de zevende, niet volladen, 300 realen.

•Naer veele caviUatien, eysschen ende bieden met de na- •chodas" v^erd omtrent de uitgaande regten overeengekomen :

1® raeckende d'onvertholde ooopmanschappen [barnsteen, Bomeoscbe kampher «ende andere cleenicheden"], dat om geen last te breecken ende visitatie te verhoeden metten anderen daer voor aen den generalen ontfangh opbrengen ende betalen sullen de somma van 2K0O realen;

2® dat de alhier residerende Ghinesen voor het uytgaen vanH silver, tv^elck met geroerde joncken aen haer vrienden ende bekende in China senden, waer van het bedragen qualyck te weten is, even als anno passato, boven Hordinarie hooft- geit van 1 ^/^ , een quart reael ter maent meer sullen opbren- geo, synde t'samen l'/^ reael 'smaents, ende dat 8 maenden achter een, beginnende primo July;

3® dat tot het diepen ende schoeyen vande onderhanden wesende stads grachten aen het Eersame Gollegie van Schepe- nen deser stede ofte hare geconmiitteerde sullen contribueren ende betalen de sonmia van 1000 realen,

Ai^2^. ÜÜ9chrijvifèg van een bede4ag war de expeditie naar Goa.

•TT Augustus. Invoering van koperen munt ter waarde van Va en ^4 stuiver.

•Authoritative" bepaalde de Regering, dat van deze munt nooit meer dan ter viraarde van 3 realen op elke 100 realen behoefde in ontvangst genomen te voorden, zullende «decavil- •lateurs, desobedienten ende teegenspreeckers onser edicte «arbitralyck gecorrigeert" veerden.

De aanmaak deser munten werd »by exclusie van andere «specialyck toegestaen" aan den Ghmees «Conjock."

Zii moesten wegen Va en V* loot »Hollants" en vertoonen,

1644. A. VAN DIEMEN. 87

aan de eene zijde het wapen van Batavia, aan de andere zijde •'t signaal van 1^."

Namaak werd bedreigd mei »soodanigerigoureuse correctie, «als de rechten ende civiele wetten daer van op Halder- ■swaerste dicterende syn/*

Tot de invoering deser munten was besloten bij resolutie van 6 Augustus 1644 en reeds op den 19^ Augustus daar- aanvolgende zoude die resolutie «eerstdaechs effect sorteren/'

29 NoTember. Last voor de repatriérenden met de gereed liggende retour-schepen om hunne actiën en pretensien ten laste van de Compagnie op te geven aan den extra- ordüiaris Raad van Indië , S. Sweers^ en de vordere ^commissarissen^ by ons daer toe g ordonneert"

Mi stuk is overigens eensluidend met het stuk, vermeld op 4 December 1643.

3 December. Uitschrijving van een algemeenen vast- en bede-dag^ zoo in de stad Batavia^ als op de reede^ voor de retour-vloot.

-f- December. Verbod tegen hel besnoeijen van zilver geld en voorschrift nopens het uitgeven en ontvangen van gesnoeid geld.

»MoetwiUigers" hadden zich niet ontzien «jegens alle recht- •maücheyt 'sHeer^ munten [vooral alle soorten van rijks- daalders en de realen van achten] fraudeleuselyck te defalceren •ende alsoo van competent gewichte destituit te maecken."

Hiertegen — hoe gering ook de snoeijing was, — werd •volgens het antique recht" bedreigd »capitalyck aen den lyve «gepuynieert te sullen werden", ten einde »soo onbehoorlycke •schroeyinge ofte dieffelycke amputatien" in den vervolge te voorkomen en >het recht der munte ongevioleert" te hand- haven.

88 1644, 1646. A. VAN DIEMEN.

Gesnoeid geld mogl slechts uitgegeven en ontvangen wor- den >conform gewichte ende waerdye."

»De ontfanger ende cassier generael, in conformité van ons «mandaety diergelycke geschroeyde inunte op de receptie aen- »stonts raseren en aende leveraers niet meer als de juyste •waerde betaelen sullen; waer naer sig een yder sonder tegen- »spreecken sal hebben te reguleeren, op poene van arbitrale •correctie"; en zulks om >ons territorium van voorsz. lichte »ende schaedelycke munten op 't gevoechelyckste" te ontlasten.

16 December. Vernieutoing van het verbod tegen het medenemen van lijfeigenen naar Nederland.

»0m verscheyde redenen ende motiven, conform Hintendit »vande Heeren Majores" kon de Regering »tot noch toe niet »verstaen om den overvoer van slaven ende slavinnen, als •andere swarte natie, naer 'tvaderlant t'admitteren."

•Alle contramineurs onser edicte'' zouden » sonder exceptie narbitralyck gecorrigeert" en bovendien »de medegevoerde •slaven off slavinnen, ipso jure, volgens altoppe [?] buyten •rechtspleginge geconBsqueert" worden.

-^ Februarij. Invoering van zilveren Bataviasche Kroonen.

In 's Compagnies kas heersch te zulk gebrek aan •payement" en aan «groot geit, besonders croonen, ryxdaelders ende realen", dat »ter c^use van voorsz. mancquement, de voldoeninge van »ons debet ende de nootwendige uytreyckinge van contanten, •dienende tot alimentatie van't gamisoens volck, nu en dan •hebben moeten surcheren."

In dien >hooch dringenden noot" besloot de Regering, »provisionelyck" aan den goudsmid, J. Ferman, en aan den Chinees •Conjock" op te dragen «van by der bant hebbende

1645. A. VAN DIEMEN. 89

•Japans schuyt zilver te formeren, soo veel gangbare Batavische •croonen, ter juyste vnchte van seven achtste reael (sonder •de minste vermenging? van ander minerael, in suyver ende •oDvervalscht alloy), als tot ons supplement van aengetogen •schaersheyt van noode soude zijn."

De beeldenaer werd vastgesteld »op't representatyffsignael •van't eopergelt", bedoeld bij het plakaat van 19 Augustus 1644.

De » contramineurs onser statute'' zouden »by attrape, •capilale ende doodelycke punitie'* ondergaan.

Het aanmunten geschiedde ten overstaan van drie opperkoop- lieden en één koopman »tot verhinderingh van bedenckelycke •bedriegerye."

Het metaal was » Japans schuy tsilver" ; het gewigt >ter •juyste wichte van 7$ ^^^^ ^^^ leeuwendaelder"; het allooi •noch fynder specie als Croonen aloy."

»1000 taylen schuytsilver" wogen even zwaar als »1370 •realen van achten off croonen, waervan affgetrocken behoor- •lycke laccagie en P/s ten hondert voor geconditioneert maeck- •loon, daer uyt effective volgens genome culculatie 1487 •nieuwe realen tot 7$ te redunderen slaen."

4 Maart. Regeling der uilbetaling iti Indie van tracte' menten {maandgelden)^ tveduwen-pemioenen en huishuur- indemniteiten.

De uitbetaling van tractementen , welke eigenlijk in Neder* land na ommekomst van den dienst-tijd (verband) moest plaats hebben, geschiedde partieel in Indie »tot maendelycx onder- •hout (gelyck onse meeningh zy).''

Maar velen ontvingen meer dan zij strikt noodig hadden, welk meerdere zij »op interest setten ofte tot haer particulier •voordeel anders employeren."

Eene »merckelycke somme gelts" kwam op die wijze in handen van de dienaren der Compagnie, welk geld »in proffitable •coopmanschappen" voor de Compagnie beter gebruikt kon worden.

90 1645. A. VAN DIEMEN.

De Regering bepaalde daarom:

1® dat men van nu voortacn alle de gene, die hier aen landt g'employeert werden, schoon getrouwt ofte in wat be- dieningh dat oock zijn, des versoeckende, — wanneer sulcx op hare alhier loopende reeckeninge te goede hebben, — jaerlycx in contant ofte gedeelte aen coopmanschappen (na het de Com- pagnie gelegen comt) sal mogen verstrecken, die maendelycx winnen, als volght, namentlyck:

van

120 )

( 70

vier

70

tot

j 30

vyff

30

( 12

aght

(maanden gagie jaerlycx, sonder meer

ende de rest, volgens d'ordre onser Heeren Meesters, in Neder- lant moeten gaen ontfangen; ofte hier blyvende, haer Ed. mogen versoecken H zelve daer ofte hier, nae expiratie hunner verbintenissen ofte wanneer uyt den dienst vande Gomp. tre- den, betaelt mach werden ; behaJven dat hier onder niet begrepen sullen wesen, die met inlantse vrouwen getrouwt syn, maer maendelycx haer verdiende gagie int geheel mogen halen, gelyck als nu geschiet, ten eynde daer door veele g'animeert mochten werden met diergelycke vrouwen te trouwen ende voor haer leven langh hier te verblyven ofte neder te setten, gelyck d'ordre 4s;

2® dat men geen haiff rantsoen aende weduwen, die haer mannen in actuelen dienst geweest syn, sal geven, als die het gantsch nodigh hebben ende buyten Hselve qualyck leven connen, van den tyt aff, dat haer voors. mans overleden syn ; oock niet langer, dan tot weder comen te trouwen off de tyt van het vertreck der retourschepen gecoraen is, v^anneer daermede naer het Patria connen keeren off hier blyven, nae te rade werden;

3^ dat men aen geen heenlopende gesellen, nochte oock andere getrouwde, schoon oock wat ampten ofte bedieningen deselve hebben, buyshuur sal geven, als die men seeckerlyck weet, sulcx op 't hoogste nodigh hebben ende van het gene, als voor aen getogen, jaerlycx op haere gagie genieten, niet aff- steecken ofte missen connen; ende dat oock niet langer, als

1646. A. VAN OIEMEN. 91

ter tyt men bevindt soo veel eerlycken geprospereert hebben, dat zy dit soolaes de gratie derven mogen.

Aan den Commissaris >tot het verstrecken der maentgel- •den*' en aan den Directeur Generael veerd gelast zich hierna »tc reguleren/'

6 Maart Last voor Weesmeesteren om geene kapitalen aan meerderjarig geworden pupülen uit te keeren y^als •onder vaste versekeringe, dat die hier [scil. te Batavia'] •blyven, ten ware jemant, burger synde, genegen nwgte *wesen sig daer mede naer Banda, Amboina, Malacca ofte •Formosa (daer wy mede colonien formeeren) te IranS' •fH^teren" — BejHÜingen nopens het achterlaten en medenemen dier kapitalen.

Tot dezen wiUekeurigen maatregel werd de Regering geleid, doordien zij bespeurd had, dat de bevniste kapitalen >ge- 'bruyckt werden, daer wy geen dominie hebben ende eene- •lyckm onse negotie onder bet gewelt van vreemde Goningen

•ofte Princen doen , 't sy dan om particulieren handel

•daer mede te doen ofte, opH beste genomen, hooger in- •terest te trecken, als hier gegeven wort, ontblootende alsoo •doorgaens dese stadt van haere contanten ende uytgevende •iroordeelen."

Wanneer men vergunning had verkregen naar Nederland terug te keeren, dan moest men >syne middelen onder d'een «off d'anders administratie alhier [te Batavia] laeten."

Kc» men vergunning verkrijgen om zijn geld naar Neder- land mede te nemen, dan moest men zulks >inH geheel aen

de Gomp. op wissel tellen om in't patria met de gewoone •advance gerestitueeri te werden."

Vertrok men in dienst der Compagnie van Batavia naar e(aiige andere «Indische plaats" of was men >met de soodanige •getrout", dan moest men, of zijn geld bij de Weeskamer laten, of, >daer buyten meerder voordeel wetende", het geld door

92 1645. A. VAN DIEMEN.

»d*een ofd'ander burger binnen deser stede doen administreren »ende anders niet."

Doordien de bewoordinj^en van dit stuk niet door duidelijkheid uitmunten, is in hel bovenstaande met opzet het woordje »uien" gebruikt, waaronder, naar hel schijnt, uitsluitend gewezen pu- pillen van de Weeskamer te Batavia moeten worden verstaan. Het si uk toch heel: > resolutie, veii)iedende Weesmeesleren aen • weeskinderen hunne capitalen te laeten volgen elders dan

onder d'E. Comp* jurisdictie ende naer'l vaderlanl.

Strafbepalingen komen, vreemd genoeg, in dil stuk niel voor.

11 April. Instructie voor den Provoost der O.-I. Com- pagnie.

Dit stuk, afkomstig van de Bewinthebberen der vereenigde O.-I. Compagnie, luidt, als volgt:

1. Eerstelyck, sal den provoost wel doorsien ende incor- poreren den arliculbrieff, by allen scbeepsvolck beswoaren, alsoo dat syn principael fondament sal wesen om op dese reyse syne eyscb ende conclusie, die in eenige swaere saecke soude mogen dienen en voorgestelt veerden, tegens den persoon, die hun in swaere saecken verloopen.

2. Als namen tlyck, (?) off yemandt van des Kcheeps-

volck, uytgeseyt den gouverneur ofte commandeur, hem ver- liepe (dat Godt Almachtig wil verhoeden) met een dootslag, soo soude den provoost terstondt moeten versorgen, dat den misdadigen gevangen ende wel geslooten vnerde bewaert.

5. Daer nae sal hy terstondt, ist mogelyck, sien te ver- nemen, wie off daer by en omtrent H selve feyt ende dootslag is geweest, omme daervan te crygen getuygenisse, vanH geene sy alles gesien ende gehoort hebben.

6. Ende sal oock terstondt versoecken aende gouverneur ofte commandeur, dat hy wil ordonneeren twee vande regteren, die vande scheepsraad syn, voor denweicken hy, ten overstaan vande schryver, sal doen hooren de getuyge, daer van hiel* vooren verhaelt is, ende laeten by eed verclaeren, opteyckenen ende schryven, al wat de getuygen, beroerende het voorschreven

Iè46. A. VAN DIEMËN. 93

feyt, sullen seggen ende verclaeren; sal aen twee regteren, die op de examinatie vande getuygen werden gecommitteert, versoecken, dat sy wat ernstig de getuygen willen affvraegen, hoe ende in wat manieren ende onime wat oorsaecke *i ge- Teeht off dootslag is gecomen.

5. Ende uyt het gene de getuygen sullen verclaeren, daerop sal hy voorschreven gevangenen vraegen, hoe, wanneer ende uyt wal oorsaeck hy deselve dootslag gedaen heeft, ende sal syn ver- claeringe ende belydenisse, in presentie vande raad ofte regters, die daerover sullen sitten, pertinentelycken by den schryver ofte secretaris in een boeck doen aenteyckenen ende hem 't selve ler^ondt daer naer weder voorlesen ende vraegen, offhydaer by blyffl , ende off sulcx niet waerachtig is, ende sal dan den gevangenen als dan syne belydenisse eerst ende daer naer de regteren met den secretaris doen teyckenen int confessieboeck ende H selve wel doen bewaeren, opdat daerinne niet en werde verandert buyten weten ende wille vande gevangenen ofte regteren.

6. Ende indien de gevangenen 't feyt niet en wilde be- kamen, ende dat het nochtans blyckt, dat hy 't gedaen heeft, soo sal hy den gevangenen soo pynigen ende eysschen ge- pynigt te werden, al eer hy hem anders met yemandt beraedt, wat hy tegen den provoost soude mogen antwoorden, alsoo tyl ingevers syn tot het quaede tegens een officier en den provoost.

7. Ende byaldien den gevangenen bleeff t'ontkennen 't feyt ende seyde, dat hy den selven dootslag niet en hadde gedaen, ende d'informatie soo claer ende sterck niet en is, dat den provoost daerop mag blyven, als te weten dat het niemandt gesien en heeft, dat den gevangen 't feyt gedaen heeft, ofte naer indictie vande saecke niet vastelyck can beslooten werden, dat hy 't feyt gedaen heeft.

8. Soo sal den provoost niet te min mogen formeeren con- clasie, wel sterckelyck nae den articulbrieff, als hier vooren verhaelt is, dan sal hy daer by mogen voegen, dat indien hem syne conclusie omme eenige redenen niet en mogen volgen, dat

94 1646. A. VAN DIËMEN.

myne heeren in sulcken gevalle sullen committeeren aen syn lyff, maentgelden en goederen gestraSl ende gemulcteert te werden, soo meede als inde instructie sal bevonden werden te behooren.

9. Ende sal den provoost scberpelyck vooral onderhouden den articulbrieff ende sonderlinge wel toesien ende strictelyck in hechtenis sien te crygen, die hun eenigsints criminelyck verloopen, om alsoo goet ontsach te maecken tegen andere, die haer daer aen sullen mogen spiegelen ende exempel nemen.

10. Ende om alle senten tien ter executie te stellen, soo moet den provoost daarop employeren ende versoecken ordre ende hulpe van den gouverneur ofte commandeur ende syn raad ende scheepsregteren.

11. Den provoost sal syn uytterste best doen om te ver- sorgen, dat alle sententien, immers terstondt ofte soo haest aIsH mogelyck is, deselve ter executie te stellen, opdat'er geen intervalle en come, die hem soude mogen hinderlyck wesen.

12. Ende als'er yemandt van H scheepsvolck met gewelt ofte andere forcen hem verliep tegens den gouverneur ofte commandeur ofte yemandt van den breeden raad ofle anderen, van grooten aensien ofte bevelhebber op de schepen synde, daer van den articulbrieff juyst niet disponeert, alsoo men quaelyck can beschryven al, dat op sulcke voyagie soude voor- vallen, gelyck mede off yemandt van't scheepsvolck, aen land synde, hem in eenige saecken soude mogen verloopen, dewelcke, als te vooren, inden articulbrieff niet en can gestelt werden, soo sal den provoost opH gene, dat*er voorvalt^ eerst maecken te crygen informatie, soo naer, als die te crygen syn, ende sal daerop, sonder aensien der persoenen, den delinquant off die hem verloopen heeft, alsdan terstondt doen apprehenderen ende examineeren, soo haest als het mogelyck sy; wantsulcx altyts voor den officier best valt, anders crygen sy quaet ingeven, ende moet vooral wel doen letten, soo veel mogelyck is, dat de gevangene alleen in haer confessie secreet gehouden werden.

Iè45. A. VAN DIÉMEN. 9K

13. Ende als'er eenige misdaden voorvallen, daer van den articulbrieff niel en vermeit, als hier vooren verhaalt is, soo sal den provoost die feyten, die altyts niet beleden ende by de gevangenen niet bekent en sullen werden, soo ende als hy dat gaeme hadde ende sag, soo sal den provoost *tfeyt in't breede ende lange doen deduceren, daerby verhaelende, hoe grootelycx daeraen gelegen is ende hoeveel 'tselve is streckende, ja tot tamultus, wederspannicheyt ende vercortinge vande heerlycke vogagie ende vervallinge van d'authoriteyt ende hoogheyt der

scheepsregeoten, ende sonderlinge oock tot tweespalt, (?)

ende detentie vande handelinge ende legue [«>cj,diemet d'Oost- bMlische Gomp. ende andere steden, plaetsen ende persoonen wort gedaen ende gehouden, ende alsoo op alle voorvallende saecken ende feyten voorstellen, beleden ofte verhaelen in't geheel off ten deele, soo als den provoost daerby voegen ende seggen, dat het feyt noch ten deele genoeghsaem blyckt uyt d'informatie, die aldaer wert overgeleyt, ende mits dien concludeerende ende eyschen, dat den gevangenen, indien het feyt geheel grof ende swaer is, voor een oproermaecker, schelm, rabaud, ja een geweldiger, partubateur vande vreede ende eenigheyt vauH gemeene scheepsvoick sal werden aen land geset: ofte twee off driemael door des scheepskiel ge- haelt te werden, ende voort syne goederen verclaert verbeurt te wesen ofte andersints aen den lyve gecorrigeert ende ge- mulcteert te werden van den commandeur ende scheepsraad, iniLsgaeders in d'oncosten ende niisen van justitie.

14. Dan sal den provoost altyt goede consideratie draegen synen eysch te formeeren ende te maecken, naer de gelegent- heyt van't feyt sal vereysscben, want in alle voorvallende saecken en dient niet verhaelt, 'tgeene hier vooren ver- baelt is.

15. Maer sal 'verhaelen de gelegentheyt van't feyt ende 'tselve exageeren, naer dat het feyt -gevallen ende vereysschende is, ende daerop concludeeren voor de mast met een, twee ofte drie hondert slaegeu van't l)ootsvolck gelaerst ofte vande rhee een, twee ofte driemael geworpen, ofte seeckeren langen tyt

96 1645. A. VAN DIEMEN.

te water ende te broode, tot syn eygen cost, gestelt te wer- den, ende daerenboven in syoe goederen gemulcteert, tot dis- cretie vande heeren.

16. Gelyck als*er twee saemen vechten, sonder roes te trecken, ende alsoó niet alleen een vuytslach geven, maer door 't vechten 't scheepsvolck in rumoer stellen, soo mach den provoost tegens sulcke vechters concludeeren , arbitraelyck gecorrigeert ende gemulcteert te werden, tot discretie vande scheepsraeden , met de costen ende misen van de justitie, indien de vechters gevangen syn.

17. Ende ofif yemandt hem verliep met qualyck spreecken door een haesticheyt ofte eenige van den raad, ofte andere van groote qualiteyt, die mach arbitralyck gecorrigeert werden.

18. Dan soo yemandt van den volcke den rechter injurieerde ofte calumnieerde over een vonnisse, dat hy met andere reg- teren hadde gesproocken, die sal vooreerst gedwongen werden blootshooifts met gebogen knieën ende gevouwen handen üodt ende de justitie, mitsgaeders den g'injurieerde , indien hy praesent begeert te wesen, te bidden om vergiffenisse ende dat hem voorts op seeckere groote pene verboden sal werden van gelycken niet meer te doen ende bovendien gemulcteert te werden voor den armen, tot discretie van den raad.

19. Soo wie dan simpelyck een mes treckt, sonder noch- tans yemandt te grieven, die sal men mogen eyschen naer den articulbrieflf ofte anders te waeter ende te broode geleyt ende voorts gemulcteert te werden, tot discretie van den raad.

20. Off yemandt hem vergreep ofte verliep, conform den articulbrieff, soo valt dat juyst soo effen i\iet, als den text wel mede brengt, want by kyven ende vechten vallen veeltyts groote onnutte woorden, waeromme den provoost boven de mulcte ende poenen, inden articulbrieff begrepen, noch vrye- lycken mag pretendeeren ende eysschen, dat alsulcke verloopers noch arbitralycken werden gecorrigeert anderen ten exempel, op dat die van den raad, ten minsten doen, mogten geven vonnissen, conform den articulbrieff, alsoo den regteren gaerne

21. A. VAN DIEMEN. 97

den eysch by sententie wat mitigeren, Hwelck soo valt, als den eysch wat groot gemaeckt is.

21. Ende off yemandt hem verliep voor de tweede reyse en yets misdeden» tegens dien moet veel hooger conclusie ende eysch gedaen werden, als tot dubbele pene, maer tegens alsalcke misdaed dient ten minsten noch arbitrale correctie gedaen te werden.

22. Ende als den provoost heeft goet, volcomen blyck ende bescheyt tegens dengenen, die hun verloopen hebben, 'tsy criminelyck ofte civielyck, tegens deselve mag hy vryelycken ende strictelycken concludeeren ende alsoo blyven vast staen op syne conclusie, mits daertoe hebbende den articulbrieff ende eenige andere schriftelycke ordre ofte instructie; ander- sints dient hy te nemen alternatyff syne conclusie.

23. Ende omme bequaemelyck goede informatie van alle forfeyten ende misdaden te crygen, ende dat de getuygen op alles wel ernstelyck mogen ondervraagt werden, sal den pro- voost altyt maecken reed te hebl)en een off twee interrogatorien, daerop de getuygen wel scherpelyck als dan mogen b'êedigt, soo ende als de regteren bevinden sullen te behooren, ende elck persoon hooffl voor hoofft te doen vraegen, wat hy al gehoort ende gesien heeft.

24. Soo den provoost vernemen can, dat yemandt den anderen dreygt, soo sal hy den commandeur ontbieden vreede ende gemack te houden ende dat hy wel sal toesien alsuicke gedreygde persoonen in't minste te misdoen ofte misseggen met woorden ofte wercken, op pene van arbitralyck gecorrigeert te werden van den raad.

25. Dit dient oock gedaen aen degenen, die eenige wrock op malcanderen hebben; ende soo den aengeseyde ofte verboden persoon van vreede te houden hem eeoigsints verliep, soo mag den provoost hem vryelyck doen vangen ende concludeeren tot arbitrale correctie, soo hem dat nae de gelegen theyt goet dancken sal, ende voorts eysschen op een ander schip sal ver- sondeo werden, omme alle verdere ongemacken voortecomen ende te verhoeden.

ftUL II. 7

dg 1Ö46. A. VaM DIEMEN.

26. Soo sal deu provoost bevinden, dat hy met de leste articulen, wel onderhouden, groot ontsach onder 't scheepsvolck sal maecken.

S7. Den provoost sal sonderlinge gedencken, dat hy in*t exa- mineeren van alle gevangenen van hunluyden crygen belyde- nisse van 'tfeyt, dat hy gedaen heeft, 't sy groot ofte cleyn, hoe 'tselve oock soude mogen wesen; al is 'tsaecke, dat sy hem 't feyt wat soecken te verbloemen ende coleuren, gelyck oock alle misdadigers soecken te doen, soo is't nochtans, dat den pro- voost uyt haere belydenisse, hoe schoon sy die oock maecken, alleenlyck met haer seggen niet te vreeden syn, daer tegens hy wederom syn eysch ende conclusie wel mag maecken, alles naer de gelegentheyt van't feyt, als hier vooren verhaelt is.

28. Haer den provoost moet versorgen, dat den gevangen syne confessie altyt tydelycken doet, als hier vooren noch eens verhaelt is, ende syne belydenis wel geteyckent werde, soo en can hy hem in't eysschen niet vergrypen.

29. Hier by syn twee formulieren van interrogatorie ge- voegt, daer naer den provoost gelycke vraagstucken mag for- meeren ende soo groot ende soo lang maecken, als de saecke ende gelegentheyt dat sal vereysschen {Niel aangetroffen).

18 April. Afkondiging van den vrede tusscken Nederland en Portugal.

Ten gevolge van »diflerenten over de onderhoudinge des trac- •taats van bestant" had dit tractaat »tot noch toe in deese lan- »den [scil. het gebied der O.-I. Compagnie] geen effect" gehad.

•Door Godes hulpe" waren echter die »differenten g'asso- •pieert ende bygelecht", weshalve nu de onderdanen der Com- pagnie gelast werden, niet alleen »alle acte van vyantschap [jegens de Portugezen] te supercedeeren, te onthouden ende »aff te laeten", maar zelfs »alle assistentie, hulpe ende faveur" aan de Portugezen te bewijzen.

Wie in strijd hiermede handelde, zoude gestraft worden als »perturbateur vande gemeene ruste."

tÖ45. 6. VAN 6eR lijn. 99

O, TT-AJÈT TXETR XiZJXT

(9d interim).

29 Mei. Vermindering van de belasting op den verkoop van vaste goederen van 10 op 5 procent.

Deze Termindering was reeds in 1643 toegezegd, maar zoude niet plaats hebben gehad, indien het CoUegie van Schepenen de Regering aan die toezegging niet herinnerd had.

Deze begreep, dat die vermindering »zoo wel ten dienste ■Tande Comp^', als schynbare ontlastingh der gemeente sal •comen te strecken, aengesien de huysen ende erven dan te

meer veralieneert sullen werden , daer nu doorgaens, vermits »het betalen der thiende by de coopers ofte vercoopers, voor •geschreumt wert.'*

16 Junij. Bepaling, dat voor kost- en sluit-geld van slaven in de burgerboeijen te Batavia niet meer dan *halff gdf' aan den cipier Kmde betaald worden.

Dit stuk is afkomstig van het CoUegie van Schepenen.

22 Junij. Verbod tegen het laten los loopen van varkens •vande stadtspoorte aff regt uyt inde Heere straet tot •de brug toe^ nochte oock op de buyten barm, ende •voorts buyten langs de Heere weg."

Dit stuk is afkomstig van het CoUegie van Schepenen.

De poenaUteit was verbeurdverklaring van de varkens, »ten

proffijte van het hospitael van de Comp. ofte der soldaten ?ande poort ende reduyt Buuren, by aldien de varekens by •deselve g*attrapeert worden/'

10 Julij . Verbod tegen het nemen van provisiên uit schepen^ welke uit Nederland ter reede Batavia aankwamen. -^

399130

iOo IÖ4&. ö. VAN def^ lijn.

Regeling der randéoenen van den Equipagie-meester, den Fiskaal en van de leden in den Raad van Justitie.

Gewoonte was, dal de Equipage-meester en de Fiskaal bij het visiteren van de bewuste schepen het een en ander, voor- al wijn en boter, van elk schip medenamen, waarvan zij een gedeelte aan de leden in den raad van justitie ten geschenke gaven, »'t welck by na reeckeninge vry hooch corat te loopen."

Dit werd nu verboden en alleen aan de Raden van Indiê toegestaan >ordonnancie te geven ofte passeren om d'een ofT «d'ander provisiên (hoedanich die oock souden mogen wesen)

uyt d'aencomende vaderlantse schepen hier of daer t*ordon- ■ neren."

Om echter de bewuste personen schadeloos te stellen, be- paalde de Regering:

1® dat de Equipage-meester, die »veel aenloops" had en

met Hordinarie oppercoopmans rantsoen niet soude connen •bestaen," zijn »gerieff" uit hel kasteels-magazijn »direclelyck" mogt halen;

2® dat de Fiskaal >tot syn huyshoudinge uyt aengetogen «magasyn jaerlycx" zoude genieten »een halve legger Spaense •wijn, een halflf vat boter, 40 cannen oly ende 60 cannen »azyn";

5® dat de leden in den Raad van Justitie — »ten aensien »van haere honorable bediening ende dat de meeste hier geen «incomen ofte emolumenten hebben, maer eenelyck met haer «oppercoopmans rantsoen van 13 realen contant ende 7 cannen » wyn 's maents hun moeten generen, 't welck sober valt", — uit meergenoemd magazijn 14 kannen wijn per maand zouden erlangen.

Indien genoemde personen desniettemin voortgingen met provisiên uit de schepen te ligten, zouden zy »daer over ge- •corrigeert" worden; «ende sal dienwegens, soo wel de Equi- •pagiemeester pp des Fiscaels ende gecommitteerdens , als de "•Fiscael op des Equipagiemeesters overtredingh in desen heb- «ben te letten, opdat de wagen recht gae."

1645. C. VAN DER LIJN. 101

10 Juiij. Vernieuwd verbod tegen het aan boord varen van ter reede Batavia aankomende schepen^ alvorens deze door den Advokaat-fiskaal en gecommitteerden ge- visiteerd waren.

•Sonder onse expresse orde" mogt vóór de bewuste visitatie Diemand aan boord van die schepen komen.

De Advokaat-fiskaal moest met gecommitteerden >soo wel

de van hier affvarende als aencomende schepen visiteren 'CDde de monsteringh aldaer doen.*'

10 Julij. Verbod voor de tverkbazen binnetè het kasteel Batavia {timmerman^ metselaar, blokmaker, zxvaardveger^ kuiper en smit) iets te maken of onder handeti te nemen zonder voorweten en consent van den Fabriek. — Verbod als voren voor den Fabriek met betrekking tot een lid in den Baad van Indiê.

De werkbazen handelden nieernialen geheel op eigen gezag.

Het lid in den Raad van Indie moest »hct gene van empor- •lanlie mocht wesén, des avonts naer het gebeth aende presente •Raden communiceren om daer gesamentlyck over te mogen •revolveren ende Hgene dienstich is voort te laten gaen."

29 Julij. Bepaling, dat, nevens den Ontvanger-generaal en diens Controleur, ook een lid in den Baad van Indiè moest teekenen of bezegelen r>alle de hooft-, water-, •visschers- ende andere briefkens, welcke maendelycx i>een merckelycke somme gdts opbrengen.'*

Deze maatregel werd genomen om »alle middelen van den 'Beer, dat is de Comp., alhier te fraudeeren, soo veel doene- ■lyck, voor te comen, gelyck mede alle quade suspitien van •ontrouw over onse administrateurs, besonder den Ontfanger ^generael ende die daeraen dependeren, te weeren."

102 1645. C. VAN DER LIJN.

9 Augustus. Bepaling^ dat aan de schepelingen der Com- pagnie ter reede Batavia wekelijks tweemaal vleesch en eens zoute visch vertrekt zouden worden.

Vroeger waren tweemaal 's weeks varkens en groenten verstrekt, welke aan de Compagnie eene >merckelycke somme »gelts" kostten.

De Regering bespeurde nu, »hoe weynigh nut dematrosen »daer van hebben, de^ryle het beste meest by de Officieren »in de cayuyt (niettegenstaende yder persoon, daer bescheyden, »vyff quart reael ter maent tot ververssingh geniet) getrocken •eude de rest meest onnuttelyck geconsumeert ofte over boort «gesmeten wert, behalve noch eenige vuyle schraperyen, die •onder het incopen van gemelte ververssingh (dat door den •dispencier geschiedt) gepresumeert werden."

9 Augustus. Bepaling, dat alwie eene ordonnantie van den Directeur-generaal tot het halen van provisién uit *s Compagnies magazijn had bekomen, die provisién aan den Kassier der Compagnie moest betalen en tegen kwitantie van dien Kassier in hel magazijn kon afhiUen.

Vroeger betaalde men aan den Dispencier, die met de op deze wijze in handen verkregen gelden de verversching voor de schepen op de reede kocht (zie voorgaand stuk).

19 Augustus. Verbod voor den Dispencier j^aen yemandt ^buyten d^Heeren Baden van India, hoe gequalificeert *die oock mochten wesen, uyt crachte van imaginaire •ofïe gefundeerde pretentie, sonder expresse ordre ofte ^contant, yets [uit 's Compagnies provisie-magazijn'] te •laten volgen.^'

Tot haren niet geringen schrik had de Hooge Regering ont- dekt, dat onbevoegden «eenige ruyme tyt herwaerts, hetvrye »packhuys" hadden genoten.

1645. C. VAN DER LIJN. 105

19 Aij^stus. Bier- en mam-^zetting. — Last vaar de herbergiers en tappers am vaar den daar hen i$igeslagen wijn en bier accijns te betalen^ alvarens die dranken in hunne waningen te brengen.

Dit stuk is afkomstig van »de Raaden van India op't be- »Gomen advys van den E. gerechte/*

Door de >gretigheyt der herbergiers' waren de prijzen van HoUandsch en Engelsch bier, — welke laatste soort van Bantam werd aangevoerd, — bij het »uyttappen** tot 1 reaal van achten en die van het »bronswycker bier ofte mom' tot 1 Vs reaal per kan gestegen.

De «goede ingesetenen deser stede** klaagden hierover; •voor siecke ende andere luyden, die daer somv^len lust naer «hebben ende dickmael niet groot van vermogen** waren, moesten die prijzen »t*excessive** genoemd worden; ook sleepten de Engelschen »soo doende, jaerlycx een groote somme penningen »uyt de stadt.**

Om hierin te voorzien, bepaalden de Raden van Indi6 den prijs van »goet, onvervalscht** bier op Va i*^^ ^^^ achten voor Hollandsch en Engelsch bier en op ^j^ reaal voor Bruns- wijker bier of mom per kan.

De poenaliteit was eene boete van BO realen van achten, »soo meenigmael jemant bevonden sal werden syn bier hooger »als ten voorsz. pryse vercocht ofte oock gebrouwen ofte •vervalscht te hebben.**

•Vele frauden ende sluyckerye** werden door de herbergiers en tappers gepleegd door het inslaan van wijn en bier, vóór- dat zij accijns betaald hadden.

Dit werd nu verboden »op poene, by placcate daertoe 'Staende.**

-4" September Afkondiging van den tienjarigen vrede iusschen de O.J. Compagnie en Bantam.

104 1645. C. VAN DER LIJN.

Dit stuk, arkomstig van >d*Heeren Raden van India", heet: »den instel van 'tvreedich edict."

De overeengekomen vredes-arlikelen waren »ten principalen » tenderende tot oppositive tegenstandt van onsen algemeenen •vyandt, den Mattaram ende syne staetsuchtige adherenten."

Overtreders dier artikelen zouden gestraft worden >buyteii »conniventie capitalyck aen den lyve als contraventeurs en «violateurs van't gemaeckt bestandt ten exempel van all de » wereld t."

De afkondiging had te Batavia plaats «twee dagen achter »den anderen op bet reputatieust te paert met trommelenen «trompetten", in hel bijzijn van leden uit den Raad van Jus- titie, van den Bailluw, van hoofden der Maleiers en Chinezen en van Bantamsche gezanten.

18 September. Bepalifig^ dat bij gercglelijkm verkoop van goederen, aan insolvente en voortvlugtige personen loebehoorende, geene gecommitteerde Schepenen behoefden tegenwoordig te zijn, indien de te verkoopen goederen niet op eene waarde van minstens 100 realen van achten getaxeerd waren.

Dit stuk is afkomstig van het CoUegie van Schepenen, dat zulks zonder magtiging der Regering heeft uitgevaardigd.

In het boven omschreven geval schijnt de tegenwoordigheid van den Secretaris en van den Bode voldoende te zijn geweest.

23 October. Bepaling, dat de Raad van Indië uit zes f^ordinaris roeden'' zoude bestaan -nomme by den Gou- r^vernenr-Generael gestadig op Batavia te blyven*\ eti dat ^geen andere exlra-ordinaris racden in Indien sullen ^wesen, als die van dese vergadering [^scil. de Heeren XYIjnflo-j j^j^ toe g'authoriseert ende g'approbeert sijn/'

De vice-gouverneurs van de Molukken, Aml)on, Banda, Tai- oean (Formosa), Koromandel cu Malaka verloren alzoo den

1645, 1646. C. VAN DER LIJN. 105

titel van extra-ordinaris Raad van Indië, tenzij hun die door Heeren XVn"° werd toegekend.

De ordinaris Raden van Indiê zouden voortaan door de Heeren XVn«» 'genomineert ende gecommitteerl*' worden.

4 November. Last voor repatriêrenden tot het opgeven aan gecommitteerden van hunne pretensién op de Com- pagnie vóór hun vertrek naar Nederland.

De poenaliteit was: «versteken blijven ten eeuwigen dage »van syne actie."

18 November. Verbod tegen particulieren handel op Nederland.

Dit stuk is afkomstig van «de Raeden van India, gebiedende •over den Nederlanlschen Staet in Oriente."

Bij herhaling hadden de Bewindhebbers over dezen handel ^gedoleert,"' vooral in hunne missive van 21 September 1644, omdat »haere sware becostichde coopmanschappen ende coste- lycke waeren' daerdoor »installigh gemaeckt werden."

De Raden van Indie verboden dientengevolge een iegelijk •eenige coopmanschappen uyt Indie met hem te voeren, 'tsy •juweelen, diamanten, syde stoffen, porceleynen, lywatcn ofte •eenige andere waren, daer de negotie vande Comp. in bestaet, •op poene van dcselve goederen verbeurt ende de contraventeurs •van onsen edictc rigoureuselyck volgens 't 65»*« articul vanden •generalen articulbrieff gestraft te werden."

2 Mei. Bejmling^ dal btj ptiblieken verkoop van goedei-en, door overledenen nagelaten^ niet meer de rekeningen der koopers met de Compagnie mogten belast, maar die goederen a contant moesten verkocht worden.

De Heeren XVU"«" badden geklaagd «wegens het menich-

106 1646. C. VAN DER LIJN.

•vuldicb goei doen vande maendelycxe soldye aeu hare dienaers » hier te lande, waer by hare respective huysvrouwen in't » vaderland! van alle gewin van hare mans dienst versteecken «blyven, ende op haer lopende reeckeningen altyt ie cort •comen, nochte oock geene debiteuren aen*t hare connen . geraecken/'

De Indische Regering bevond >by naeder examinatie, dat »sulx wel soude connen voort comen uyt het mynen ende •coopen van goederen van overledene, die by publycke venditie •vercocht werden, daer de coopers tot noch toe altyt op hare «lopende reecq. voor belast syn geweest/*

11 Junij. Toekenning aan den Ontvanger-generaal, bovefi zijn gewoon rantsoen, jaarlijks van Va l^gcr Spaan- schen wijn. Va ^<^l boter, 40 kan olij en 60 kan azijn.

Zulks geschiedde, omdat ten huize van den Ontvanger •door den groeten aenval vande vreemdelingen ende het eer- »lyck onthaelen van deselve groote consumptie van wyn ge- »daen werd, waer voor tot noch toe de minste recompense »niet genoten heeft/'

6 Ju) ij. Verbod tegen het ^moeken, gieten ofte doen ^maeken ofte gieten'' van looden, Bantamsche pitjes, *met Conincx merck gegoten"

Dergelijke valsche pitjes waren »in sulcken overvloei*' van Batavia naar Bantam uitgevoerd, dat de Bantamsche Sultan zich genoodzaakt had gezien »daer over by d'heeren «raden van India met groot misnoegen te doleren ende »te versoecken, dat sulcx by interdict mogte geprevenie^t » werden/' De poenaliteit was «verbeurte van lyff ende goei/' Dit stuk is afkomstig van het CoUegie van Sdhepenen.

1646. C. VAN DER LIJN. 107

-ir September. Uüschrijving van een dank- en bede-dag wegens overwinningen op Ambon.

11 September. Aanstdling van een keurmeester van het beesliaal (slagtveé). • — Voorschriften nopens het ver- koopen van vleesch.

Dit stuk is afkomstig van »den E. gerechte deser stede.*' Door het verkoopen van vleesch, afkomstig van «siecke,

«ongesonde en schurfde beesten/* waren >vuyle ende pesti-

•l(»itiale sieckten'* ontstaan, ter voorkoming waarvan de

Raden van Indié een keurmeester aanstelden. Wijders bepaalden Schepenen:

1® dat vleesch, «niet bequaem om te vercoopen**, verbeurd zoude worden verklaard, terwyl de eigenaar in eenenate melden boete zoude vervallen;

V dat vóór 2 ure des namiddags geen beest mogt geslagt worden, »op dat voorsz. geslagte vlees doordegroote hitte »ende stercke, infecteerende lugt deses climaets minder •verderving soude subject syn";

5® dat niemand vleesch zoude mogen verkoopen of doen ver- koopen «anders als ter plaetse, daertoe g'ordonneert*';

4* dat voortaan aUeen >wiltschutten wild vee by de huysen" zouden mogen rondventen;

5^ dat »onvermindert de keure, eertyts op't slagten ende ver- »coopen van'l vlees gemaneert," alwie «contrarie desen' handelde, nevens verbeurdverklaring van het vleesch, zoude vervallen in een boete:

a. voor een koe of buffel, van 2 realen van achten;

b. voor een kalf, hert, schaap of bok, van 1 reaal v. a. ; ten voordeele van den keurmeester;

6^ dat aan den keurmeester moest worden betaald voor het keuren :

a. van een koe, buffel of schaap, 6 stuivers;

b. van een kaff of hert 3 »

e. van een bok 2 »

108 1646. C. VAN DER LIJN.

(definitief benoemd).

-^ Oclober. Uitschrijving van een dank- en bede-dag wegens de inname van Hulst.

9 November. Verbod tegen het beschadigen en stelen van suiker-riet, geplant buiten de stad Batavia.

Dit verbod, uitgevaardigd door het CoUegie van Schepenen^ blijkt niet door de Regering gelast of goedgekeurd te zijn.

De poenaliteit v^as »datelyck, sonder eenige conniventie ofte «vigeur van proces, in conforinité het placcaet, dienaengaende •g'emaneert, voor den tyt van een jaer alhier in't Gasteel «inde kettingh geslagen te werden omme aende gemeenè •wercken t'arbeyden."

10 November. Last voor de repatfiêrenden met de gereed liggende retour^schepen om hunne actiën en pretentien ten laste van de Compagnie op te geven aandeheeren C. Reijniersz en A. Caen, alsmede aan den opper- koopman, R. van Goens.

Dit stuk, nagenoeg gelijkluidend aan dat van 4 December 1643, maakt ook gewag: 1® van »die geene, die eenich mancquement aen syn reecq.,

deselve verlooren ofte andersints heeft"; 2^ van «alhier permanerende ministers, suppoosten ende vrye •luyden,'* die verlangden hunne verdiende maandgelden «alhier goet gedaen te hebben." «Sonder behoorlycke acte van renvoy" zoude men in Neder- land «by de Heeren Seventhiene niet gehoort werden."

10 November. Vernieuwing van het verbod tegen par- ticulieren handel op Nederland en tegen het vervoeren derwaarts van slaven.

1646. b. VAN ÖEti LIJN. 109

De «langb verbooden overvoer van particuliere goederen*' was »soo excessyff eenigen lyt herwaerts gehandhavent," dal

de rottangh alleen een scheepslast heeft g'importeert/'

Herinnerd v^erd daarom aan de bepaling, dat de mede te nemen goederen niet meer in >qualité ende quantité" mogten bedragen dan »de veaerde van twee maenden gagie, op •poene *i surplus, niet alleene eylens, buyten figure van •proces, in eommissum vervallen sal syn, maer oock aen- •stonts alle contraventeurs uyt dien hoofde van qualité ge- •deporteert ende als doot eters buyten gagie gestelt sullen •werden."

Het medenemen van »éenige rottanghs" werd »op't strickste ■verbooden/'

Ook mogt niemand zonder speciale vergunning »eenige de •alderminste goederen ofte packjes, 'tsy cleen off groot, hoe •geringh oock van valeur" voor anderen medenemen of doen medenemen, »op poene van confiscatie der vertrouwde •goederen ende bovendien verbeurt sal blyven alle de gagie •vanden receptant, die op de thuysreyse tot dato d*attrape •gewonnen heeft, ende voorts de praetenderende noch mochte •winnen."

Op de strengste wijze mo&st dit verbod gehandhaafd worden, vermits voor de Compagnie ten zeerste daaraan gelegen was.

Aan den Advocaat-fiskaal van Indiê werd herinnerd, dat op den overvoer van lijfeigenen cene boete van 50 realen stond.

Slaven, »haer selfs [als wederregtelijk vervoerd zullende * worden] aengevende", zouden «datelyck voor vry verclaert •werden.**

Den overvoer van slaven achtte de Regering zelfs schadelijk voor de republycq in Nederlandt int reguard der »voortteelinge." Ook ondervonden »onse superioren aldaer' veel last door het •soliciteren'* van slaven om naar Indië terug te keeren, ler\vijl hun overvoer »groote oncosten voor de Comp." na zich sleepte, •dat eenmael door blyckende effecten geprevenieert'" behoorde te worden.

110 1646, 1647. e. VAN DÈR LIJN.

10 November. Last: 1^ op •aUe ende een yder [dienaar der Compagnie'] , sonder de mimte exceptie, voartaen r^haere boecken selver te houden, noyt op andere boeck- •houders, adsistenten ofte me het sy, te helen staen, •maer ahoo in't grootboeck ende inde reeck^., die aen j^d* overgaande persoonen geven ende wel perfedelyck te •stellen sullen hebben, op wat schip sy getransporteert •ende ter wat plaetse aen landt overgaen" ; 2® opaUe opper- en onder-kooplieden, alsmede aUe boekhouders, steeds eene copij hunner boeken »int nette" te houden, ten einde die •ter gerequireerde tyt soo tweevoudich •aen den oppercoopman van't soldy comptoir over te •leveren.''

Vernieuwde klachten van Bewinthebberen over de »onlyde- »lycke tergiversatien ende sloflBcheyt" in het Indische boek- houden, speciaal op de schepen, gaven aanleiding tot de uit- vaardiging van dit stuk. Telkens verkeerden Bevirindhebberén dientengevolge in de onmogelijkheid »voor yders saldo, nochte »waer de luyden vervaren syn, aen de requestranten in Neder- »Iand behoorlyck contentement" te geven.

Als straf werd bedreigd: tegen het bedoelde sub 1®, verbeurd- verklaring pro fisco van eene maand tractement; en tegen het bedoelde sub 2^ >deportement van't bedienent ampt, ten eynde » yders capaciteyt ondersocht ende d'E. Comp. alsoo bequaeme • «ministers in haeren dienst doorgaens mach hebben/'

-n- December. Uitschrijving van een bededag voor de retour-schepen,

21 Januarij. Vaststelling van het rantsoen voor Koop- lieden, •in effectuele bedieninghe zynde*\ op \Q realen en 6 kan wijn 's maands, •nevens haere bedongen gagie."

1647. e. VAN C>Eft LIJN. Hl

Vroeger kregen de Kooplieden, evenals de Opper-kooplieden, 13 realen en 7 kan wijn per maand als rantsoen, maar de Heeren Meesters hadden »soo emstelyck de menagie** aanbe- Tolen en speciaal >besnoeyinghe inde rantsoenen ende gagien", dal de Indische Regering tot dezen maatregel overging.

9 Maart. Waarschuwing tegen •cogtdyckkeyt in cleeden ende lyffsamamenten van gout ende süver' en verbod tegen het zich laten tiadragen van zonneschermen door slaven.

Dit stuk is uitgevaardigd op last van de Heeren Meesters in Nederland, die vernomen hadden, dat pracht en praal bij Gompagnie's dienaren en vrijheden zoodanig begonnen te

grasseren, dat sommighe, om deselve t'onderhouden ende te «maincteneeren onmachtich zynde, quaede practycque*' in het werk moesten stellen.

De Regering dreigde daarom, indien deze voorloopige waarschu- wing niet mogt helpen, met »praecyse orde ende reglement •rai siaet''

Vooral in het gebruik van »kieppesollen" (zonneschermen) was groot misbruik ingeslopen. Een iegelijk, «indifferent sonder »aensien van qualiteyt ofte conditie'", liet zich die door slaven boven het hoofd houden, » meerder tot pompeusheyt, als uyt

eenige nootwendicheyt."

Behalve aan de Raden van Indié, werd daarom aan een iegelijk verboden zich eene zonnescherm door een slaaf boven het hoofd te laten houden, » onder wat pretext hetoocksoude •mogen wesen', op straffe van verbeurdverklaring der «kippesoF en van eene boete, groot 100 realen van achten, ten behoeve Tan de armen en van den officier, >die sulcx achterhalen sal", ieder voor de helft

Wanneer men eene zonnescherm gebruiken vdide >tot •schutsel van de son ofte voor de regen ofte om andere •redenen," dan moest men die >selffs in de hand houden ende •draegen.''

112 Iè47. fc. VAN DER LUN.

9 Maart. Verbod voor Compagnie's dienaren tegen het op bodemerij ^ofïe wat name men dat oock sovde mo- rgen geven' \ uitzetten van gelden op schepen, bestemd j^nae eenige in dese Indias gelegene plaetse, in com- i^pagnie met burgers of vreemdelingen ofte ander sints.^^

Burgers en vreemdelingen, ingezetenen van Batavia, klaag- den, dat ZIJ in hunnen handel zeer I)eleminerd werden door Compagnie's dienaren, die »groote gagien ende emolumenten, «nevens andere beneficien van d'E. Compagnie" genoten. Aan eerstgenoemden werd door laatstgenoemden alle gelegenheid benomen om »haere penningen eenichsints te beniGceren."

Intusschen ging » niets soo seer ter herten" van de Rege- ring als »het welvaren van onse burgers en ingesetenen al- »hier", waarom de Regering bovenomschreven verbod uitvaar- digde, tot verzekering waarvan zij tevens »op hooge poene" aan alle Secretarissen, Notarissen «ofte eenige andere publycque •persoenen, onder onse gehoorsaeraheyt sorterende", verbood eenigen bodemerij-brief ten behoeve van een Compagnie's die- naar op te maken.

Zoodanig stuk zoude voortaan in regten niet meer geldig zijn.

«Wie contrarie dese onse edicte bevonden sal werden gedaen «te hebben, sullen werden gedegradeert van ampt, qualiteyt «ende gagie, mitsgaders de uytgesette lM)denïarie penningen «sullen werden verclaert m comm»>«/m vervallen ende verbeurt «te syn.''

-4" Maart. Vernieuwd verbod tegen particulieren handel. — Last op repatriërenden om, vóór hun vertrek, hunne goederen te gelde te maken.

Dit stuk is uitgevaardigd op last van Heeren XVII"*^°, die bespeurd hadden, dat alle vroegere verbods-bepalingen tegen particulieren handel «niet achtervolcht" werden.

Aan alle Compagnie's dienaren werd op nieuw verlxMlen

1647. C. VAN DEft LIJN. 115

«eenigai handel (onder wat deckmantel het mochte wesen) ■bayten die vande Comp. te dryven/'

Wie zulks toch deed, zoude »van ampt ende qualiteyt ont- ■bloot" worden, zijne verdiende maandgelden en de »yerhan- »delde goederen" verliezen en daarenboven »als een doot eter •buylen dienst met d'eerste vertreckendo schepen naH vader-* •lant** gezonden worden.

Dezelfde straffen zouden worden toegepast: 1^ op »alle die gene, die, uyt het vaderlant nae Oost-Indien •in dienst vande Comp. uytgaende, eenige particuliere goe-

deren ende coopmanschappen , omme aldaer voor haer selven off anderen te verhandelen, overgehracht hebben"; V op hen, »die uyt Oost-Indiên eenige goederen, van wat •qualiteit die mochten zyn, weynig oflle veel, aeniemant, »*tsy vrienden off vreemden, overgesonden sal hebben."

Geen Compagnie's dienaar mogt eenigen partiiTulieren handel drijven met vrijlieden, onverschillig van welke natie, noch ook in hunnen handel «participeren, op de poenen ende boeten •hier voren geslatueert."

Alwie vergunning had verkregen naar Nederland terug te keeren, moest zijne «goederen, huysraet en vorderen omme-

slach, waerinne die oock mochten bestaen, 'tsy uyt dehant off in't openhaer vercoopen ende beneficeren." Hij mogt niet meer medenemen dan »noodich op de t'huys-reyse van doen" zoude hebben, en zijn geld in een wissel op de Compagnie overmaken.

Meubelen en andere goederen, ter sluik en in strijd met den Artikeljbrief in de retour-schepen geladen, zouden bij aan- komst in Nederland verbeurd worden verklaard.

Dit stuk gold voor het geheele gebied der Compagnie.

2 ApriL Uitschrijving van een dgemeenen vast- en bede- dag voor de expeditie tegen de Spanjaarden in de FUippijmche eilanden.

Dit stok is afkomstig van den Magistraat.

MKL n. 9

114 1647. C. VAN ÖEn LIJN.

De straf op het uitoefenen van eenig handwerk of bedrijf werd bepaald op 6 realen van achten, ten voordeele yan den Bailluw.

21 April. Last op Weesmeesterm om gelden , r>tvelckers ^eygenaers niet uytgevonden werden en soo lange jaeren •onbekent zyn geweest, buyten interest te loeten leggen ^ende de reets geadvanceerde penningen te doen afschrijven ^ende te employeren tot gebruyck van eenigh publicque •aedificie, 'tsy stadthuys, armhuys offte soo wy dan *te raden sullen werden"

De aanleiding tot de uitvaardiging van dezen last was, dat de bewuste gelden eene voor bekende weezen lastige concur- rentie maakten bij het uitzetten van gelden.

15 Junij. . Last op de eigenaren van landerijen *binnen *onse jurisdictie ende langs de groote rivier ende de •rivier van Crocof' om binnen twee maanden, •voor •soo veel yders district van syn land is streckende'\ de wegen van ruigte te zuiveren, •des noots zynde^ •deselve te hoogen'\ alsmede genoemde rivieren van struiken en boomstammen te bevrijden.

Ten gevolge van oorlog met » omliggende inlantse poten- •taten" waren de landerijen, wegen en rivieren in de nabij- heid van Batavia in zeer verwaarloosden staat geraakt.

Door «expresse gecommitteerdens'' zoude nagegaan worden of aan den last, in dit stuk vervat, gevolg was gegeven.

De poenaliteit was:

a. voor »d'eerste maal", eene boete van 100 realen;

b. »by continuerende versuyra", verbeurdverklaring van het land.

15 Junij. Octrooi voor den Procureur, J. Ammanus, tot het lieffen gedurende 20 achtereenvolgende jaren van tol op eene door hem gegraven gracht.

1647. C. VAN OER LIJN. US

Deze gracht liep van de stads buitenwal tot in de rivier Angké en diende om den aanvoer van balken, bamboe, enz. ten allen tijde veilig te doen plaats hebben. Vroeger toch geschiedde dit niet »sonder peryckel", zoowel wegens >de

Dnstuymigheyt vande zee", als wegens de kans, welke men liep, «vande vyanden besprongen te worden.*'

De Regering verleende nu aan den eigenaar van de gracht de bevoegdheid: 1® om de passage »in ofte uyt de zee" langs de rivier Angké

te verhinderen; 2® aan anderen, «eenige landen daer omtrent besittende", het

maken van «soodanige deurgravinge inde rivier van Anckee"

te beletten; 5' als tol te heffen;

van tinggang's, 8 stuivers;

van bamboe-vlotten, B^o in natura;

van hout-vlotten, 87o ■ ■

van geladen praauwen, »die minder syn als een tingangh'", 2 stuivers;

van ongeladen praauwen, 1 stuiver;

van «speelprauwen, die uyt playsieren varen", */i reaal;

van voetgangers langs de gracht, 1 stuiver, »mitsdegene, •die eenigh lant ofte thuynen boven de rivier syn •hebbende, daervan exempt syn";

van personen te paard, als voren, Ys reaal.

22 Junij. Verlenging van het octrooi, aan de O.-I Conh pagnie verleend, voor den tijd van 2^ jaren, gerekend van 1® Januarij 1647.

Dit stuk is afkomstig van de Staten Generaal der Vereenigde Nederlanden.

Tot de motieven, welke de Staten Generaal tot het verlengen van het ocirooi deden besluiten, behooren o. a.: 1^ >de conservatie ende maintien van het publycq gheloof

116 1647. C. VAN DER LIJN.

»ende contracten, aen-ghegaen tnet vele ende diversche

» Natiën, Rycken ende Landen in Oost-Indien*'; 2^ »de behoudenisse vande plaetsen, met excessive adsistentie

•ende groote voorsorge van desen Staet verkregen ende

» onder onse gehoorsaeniheyt gebracht." De voorwaarden, waaronder deze verlenging werd verleend, betroffen uitsluitend de Compagnie in Nederland.

Algednikt in Cau en Scheitus, groot plakaatboek, enz. I, 545.

27 Augustus. Last voor procuratie-houders van in Neder- land vertoevende eigenaren van onroerende goederen^ •800 buyten als binnen deser stede'' [Batavia] gelegen, die goederen te verkoopen vóór het vertrek van de eerstvolgende rdourvloot. — Last voor eigenaren van onroerende goederen die goederen te gelde te maken vóór hun terugkeer naar Nederland.

Het beheer van onroerende goederen door procuratie-houders werd hoe langer hoe meer bevonden »schadelyck en praejudiciabel »voor d'E. Comp. ende principalyck voor de remoreerende •burgers ende ingesetenen deser stede", die dientengevolge genoodzaakt werden »met haere penningen vruchteloos te •blpen sitten".

Indien men vóór zijn vertrek naar Nederland zijne onroerende goederen niet verkocht, zouden die »ilico confiscabel" worden verklaard.

27 Augustus. Octrooi y verleend aan F. Caron^ Raad van Indie, en J. Süvemagel, *fahryckmeester'\ tot het heffen, gedurende twintig achtereenvolgende jaren, van tol op eene door hen te graven gracht.

Deze gracht zoude loopen van de stads-gracht bij het bolwerk Rotterdam tot in de rivier van Antjol.

Het voorname argument voor de Regering tot het verleenen

1647. C. VAN DER LIJN. 117

van dit octrooi was, dat »daer door't rooven onser burgeren •slaven (daer ons dagelycx swaere dachten van voorcomen) •en veele andere ouheylen ten principalen sullen werden •geprevenieert ende dese binnenlantse rivier vande quaede •geboefte ende struyckroovers, daer haer nu dagelycx in syn •onthoudende, bevryt sullen blyven/'

De voorwaarden, nagenoeg dezelfde als die, op 15 Junij 1647 voor de Ammanus-gracht gesteld, zijn bij resolutie van 4 September 1649 gewijzigd in gunstigen zin voor de ondernemers

23 September. Intrekking van de Batatriasche realen, geldende AS stuivers.

•Fraudeleuse ende baetsoeckende menschen, soo wel hier in •loco, als ontrent dese gewesten residerende'', maakten de bewuste realen op veel minder allooi na, «waerdoor gescha- •pen staet de gantsche munte van de generale Gomp. gerui- •neert ende de goede, gevalueerde realen vervoert ende hier •soodanig mei een vsdsche munte vervult sal werden, dat de •generale negotie ende traificque der borgers daer door ver- •nieticht ende gansch desert loopen sal/'

Binnen 8 dagen moest men de Bataviasche realen »in onse •casse" tegen «gevalueerde, Europische munt" inwisselen, op straffe, dat die realen later »soo wel ten laste van den uyt-

gever, als ontfanger, boven de waerde van die, confiscabel •sullen werden verclaert."

9 November. Last, dat geen betaling van reech. [in Nederland] gedaan mogen werden, tensy blycke, dat •de verbonde tyt vande jaeren in Indien ten vollen •g'expireert zyn.' — Voorschrift nopens •onwillige en •ongehoorsame Gameren.*'

Dit stuk is afkomstig van Heeren XV1I°^°.

Hoewel dezen de hoogste magt in de Compagnie bezaten.

118 1647. C. VAN DER LIJN.

waren er toch somtijds KiLmers van de Compagnie, welke zich niet aan hunne beslissingen stoorden.

Om die reden besloten Heeren XVII°«", »dat de Gameren, «dewelcke de resolutien vande 17°^>, nae haere forme eude in- •houden, naercomen ende observeren, jegens den tyt, dat de B schepen na Batavia afgaen, aen den Gouverneur Generael ende «Raden van India schryven en daerby ordonneren sullen, dat »sy, omnie egene redenen ende tot dat by de voorn. Gameren »off de vergaederinge vande Seventhiene haer anders gordon- »neert sal wesen, eenige retouren aen soodaenige onwillige »ende ongehoorsame Gameren sullen laeten toecomen."

Wijders besloten Heeren XVII°«": 1^ dal de Advocaat vande Gompagnie »daerover met de gewillige «Gameren jegens den tyt, dat de schepen afvaren sullen, cor- » responderen ende soodaenige missive, ter materie dienende, » instellen ende aen deselve oversendeh sal, omme, by de «gewillige Gameren geteekent zynde, aen den Gouverneur •Generael ende.Raeden van Indien gesonden te werden'*; 2^ »dat soodaenige retouren, dewelcke aen onwillige Gameren

soud<!n behooren te comen, ende aen de gewillige uyt » Indien geconsigneert werden, echter inde egualisatie vande "retouren inde respective Gameren tot laste van soodaenige «onwillige Gamer gebracht sullen werden, sonder dat de- »selve haer namaels te baete comen off by haer daerover •meerder retouren gepraetendeert sullen mogen werden."

-^ November. Herinnering aan de verbods-bepdingen legen particulieren handel op Nederland en tegen het derwaarts medenemen van lijfeigenen.

Het gereed liggen eener retour-vloot was de aanleiding tot het uitvaardigen van dit stuk.

De boete op den overvoer van lijfeigenen bedroeg volgens dit stuk 100 realen van achten.

Overigens bevat zulks, in verband met andere, dergelijke stukken, niets merkwaardigs.

1647. C. VAN DER LIJN. 119

-^ November. Last voor de repatriérenden met de ge- reed liggende retour-schepen om hunne actiën en pre- tenlien ten laste van de Compagnie op te geven aan de leden in den Raad van Indie, A. Caen en G. Demmer^ alsmede aan den opper-koopman van het soldij-kantoor, D. Walles.

Overigens is dit stuk gelijkluidend aan dat van 10 November 1646.

^ December. Verbod tegen het verlaten van de reede Batavia met het doel naar Nederland of naar eenige Indische plaats te verzeilen, voordat men al zijne Batamasche schuldeischers voldaan had.

•Steunende op't fondament van hier in loco niet arrestabel

te wesen/' verlieten velen Batavia met achterlating van schalden.

Dit beviel niet aan de Regering, waarom zij, zoowel »tot ■ontleding van voorsz. praevilegie", als »tot voorcoraing van •oDse burgeren schaede", bovenomschreven verbod uitvaardigde.

•Alle burgeren" werden mitsdien gemagtigd «haere debiteuren •met hulpe van den Officier van boort te lichten ende haer tot 'volcomen betalinge te constringeren."

Schippers, stuurlieden en andere scheeps-officieren werden gelast »gene soodanige persoonen te verbergen ofte versteecken, »op poene van confiscatie van alle haere te goet hebbende »gagie ende maendgelden/'

17 December. Uitschrijving van een bede-dag voor de retour-vloot.

? December. Instructie voor de boekhouders van scheeps- boeken.

Dit stuk, opgesteld ten tijde van den Gouverneur-Generaal,

120 1647, 1648. C. VAN DER LIJN.

A. van Diemen, doch eerst in het jaar 1647 •^emmeerV ('), gold slechts voor de boekhouders op de schepen, >hier te lande ■gecomen" ; niet voor de boekhouders op schepen, »uyt *t vader- •land herwaerts comende", die bleven »tot dispositie van de •Heeren, onse principalen."

2 Januarij. Intrekking van de Bataviasche koperen *pittjen8** (munt).

Deze intrekking geschiedde volgens het gepubliceerde stuk »uyt vele ende verscheyde gewichtige consideratien**, maar volgens de niet gepubliceerde resolutie der Hooge Regering •om d'expresse ordre onser Heeren Principalen."

Vóór 10 Januarij 1648 moesten alle deze »pittjens" bij «onsen Cassier" ingewisseld zijn tegen «andere, gangbare •munte", op straffe van »deselve naderhand niet g'accepteert,

maer soo wel ten laste van den uytgever, als ontfanger, boven »de waerde van dien, confiscabel sullen werden verclaert

99

30 Januarij. Vredes-tradaat ^ gesloten te Munster.

Het vijfde artikel van dit tractaat, in enkele plakaat-boeken opgenomen, luidt, als volgt:

De navigatien ende traffiquen op de Oost- ende West-Indien sullen worden gemainteneert volgens ende in conrormité van de octroyen, daertoe albereets gegeven ofte nog te geven, ende tot verseeckertheyt van dien sal strecken hetjegenwoor- dige tractaet ende de ratificatien, ten wedersyden daer op uyt te brengen; ende sullen onder het voornoemde tractaet begreepen worden alle Potentaten, Natiën ende volckeren, waer mede de voornoemde Heeren Staten off die vande Oost- ende

(') Zie bovea bladz. 7 vlg., waar ten onregte is vermeld, dat hettgd- stip, waarop deze instructie is uitgevaardigd, onbekend is gebleven.

1648. C. VAN DER LIJN. 121

West-Indische Goinp*° van harent wegen binnen de limiten van haer octroy in vruntscbap ende alliantie staen; ende sal een yder, te weeten de hoogstgemelte Heeren Goninek ende Staten respective blyven besitten en gaudeeren sodaenige heerlyckheeden, steeden, casteelen, sterckten, handel ende lan- den in de Oost- ende West-Indien, als oock Brasil, mitsgaders op de casten van Asia, Africa ende America respective, als deselve Heeren Goninek ende Staten respectivelyck syn hebbende ende besittende, daeronder specialyck begreepen de plaet^en, by de Portugeesen H sedert den jaere sesthien hondert een en veertich den Heeren Staten affgenoomen ende geoccupeert, olte de plaetsen, die sy hier naemaels, sonder infractie van't jegenwoordich tractaet, sullen comen te verkrygen en te be- sitten; ende sullen de Bewinthebberen, so vande Oost- als West-Indische Comp®" der geünieerde provintien, als oock de ministers, hooge als lage officiers, soldaten ende bootsgesellen, in actueelen dienst van d'een ofte d'ander der voors. twee Comp«" weesende ofte geweest synde, als oock die uyt derselver respective diensten, so hier te lande, als in't district der op- gemelte Gomp^ als noch continueeren ende na desen noch g'employeert mogten werden, vry ende onbecommert syn in alle de landen, staende onder de gehoorsaemheyt van den Goninek van Spangien in Europa, sullen mogen reysen, han- delen ende wandelen, als alle andere ingeseetenen van de landen van de voornoemde Heeren Staten. Voorts is besproocken ende gestipuleert, dat de Spanjaarden sullen blyven by haere vaer- ten, in sodaniger voegen als sy deselve in Oost-Indien al noch hebben, sonder hun verder te mogen extendeeren, gelyck oock mede de ingeseetenen vande Vereenigde Nederlanden haer sullen onthouden van de frequentatien van de Gastiliaense plaetsen in Oost-Indien.

15 April. Verbod tegen het maken^ invoeren en verkoopen van nagemaakte Koromandelsche •custkleeden.'*

Deze manufacturen waren, wat «coleur, verwe ende alder-

152 1648. C. VAN PER LIJN.

bande werck'' betrof, zoo goed (» curieus") nagemaakt , dat men zich daarmede ligtelijk zoude bedriegen; maar » bet minste •water offte eenige andere vocbticbeyf' deed «'tgescbilderde »te niet/*

Intusschen bedierf deze valsche waar den bandel der Ck)in- pagnie in ecbte Koromandelsche manufacturen.

Als straf bepaalde daarom de Regering: 1^ kettingslag >buyten forme van proces*' voor den tijd van

drie jaren; 2® verbeurdverklaring van »de cleeden, nevens Hgantsche

•vaertuyg, daerin bevonden soude mogen werden; 3*^ eene boete van 10 realen van achten »voor yder cleet",

te verdeelen onder den aanbrenger en den Officier , ieder

voor de helft.

15 April. Verbod tegen het verkoopenvanwildeofbosch- sirih (sirüi hoelan).

Inlanders zochten deze sirih-sooft in de «wildernissen' en verkochten haar als » goede thuyn siry.'

De cultuur van luin-sirih werd daardoor lienadeeld en niet minder de pacht van de sirih.

De Regering stelde daarom op de overtreding van dit verbod de volgende straffen: 1® kettiugslag »buyten forme van proces** voor den tijd van

6 maanden; 2® eene boete van 25 realen van achten, gelijkelijk te ver- deelen onder den aanbrenger en den Officier.

Ts^ Octrooi, verleend aan den Chinees ^Conjock*' voor het maken en verkoopen van zout, gedurende tien ach' terefnvolgende jaren , beginnende 1 Januarij 1649.

Conjok had aan de westzijde van Batavia voor eigen rekening zoulpannen gemaakt en verzekerde »dat soo grooten quanti- »teyt zout in deselve sal connen maecken ende rafineren, als

1648. C. VAN DER LIJN. 123

tot bdiouile der E. Gomp en Batavia's iogeseteDen, jaer uyt,

jaer io, nodigh wesen sal."

Hij verkreeg nu het zout-monopolie ie Batavia op de volgen- de voorwaarden:

1^ voor het einde van elk jaar moest hij aan de Compagnie betalen 500 realen courant;

V hij moest, zoowel de Compagnie, als de burgerij »altoos •ryckelyck van sout versorgen";

5^ de Compagnie zoude per last niet meer betalen dan 8 realen ;

4' Conjok zoude genieten de inkomende regten op vreemd zout; «blyvende nochtans in syn believen énde keur gestelt •om (nae gelegentheyt van syn eygen saecken) het inbrengen

van buyten landts sout te gedoogen ofte niet";

5*^ hij zoude zijn zout tolvrij mogen uitvoeren.

%^ Vermindering van het hoofdgeld der Chinezen van IV2 reaal op Vi reaal 'smaands.

Deze vermindering geschiedde volgens het gepubliceerde stuk •iiyt goede geneegentheyt" der Regering jegens de Chinesche ingezetenen van Batavia, maar volgens de betrekkelijke resolutie der Hooge Regering om «menichte Chinesen, gedurende de •troublen van haer landt, herwaerts te locken", in hel belang van de rijst- en suiker-kultuur in de jurisdictie van Batavia.

De betaling van het verlaagde hoofdgeld zoude ingaan met 1* September 1648.

^f^ Afschaffing van het Collegia van Boedelmeesteren.

Het bestaan van dit Collegie zoude met 1^ Junlj 1648 een einde nemen.

Aan ieder Chinees zoude 't vrij staan, evenals in vroegere lijden, «boedels of sterffhuysen" te behandelen, »als in regt-

maeticheyt ende billickheyt zal te raeden werden ende behoort."

Be oorzaak van de afschaffing was, dat »de toeloop der •Chinesen (die seer trouwloos syn en oversulcx het selvige

124 1648. C. VAN DER LIJN.

•oocq vande administrateurs der vremde boedels suspiceren) •doorgaens verhindert, veel moeyten, fastidien en processen •veroorsaeckt, d'E. Gomp. doch t'eenemael geen profyt by •brenghty mitsgaders eenelyck tot accommodatie der Chinesen •selffs is ingesteldt, die nu doorgaens d'abolitie van dien ver- •soecken.**

-^ Julij. Last op hatiders mn •Schepen kennissen, oblu •gatién, huur ceduUen, bodemerie brieven ofte dierge- 4ycke acten van schuil kenninge'\ bij voldoening van de schuld, •stante pede bchoorlycke quitantie te passeeren , •met perfecte specificatie, door wien 7 sdve voldaen ofte •belaeU wert, met intrecking ofte annulatie van soo- •danige acte, uyt wiens kragte jetwes gepretendeert is.**

Dit stuk is afkomstig van •d'E. geregte deser stede.*'

De poenaliteit was: 1 ^ «wegens zyne pretense betalinge niet aengenomen te werden"; 2^ eene boete van 12 realen van achten, ten voordeele van den BaiUuw.

17 Julij. Last op de Burger-wachl om te waken tegen het bevuilen van hel stadhuis te Batavia.

Dit stuk is afkomstig van »den E. gerechte deser stede", zonder medewerking van de Regering.

«Eenige vuyle ende schaemteloose personen" hadden zich niet ontzien »tot spot ende schemp vande justitie" bij nacht vóór de »pitsjaercamer inde voorzaal van't stadhuys haer •gevoegh te doen."

Pogingen om de schuldigen te ontdekken waren mislukt.

Daarom werd »*t geheeie wachtsvoick by uegligentie ofte •obstinaet verswych" bedreigd met »daer over door den »Bailiu aengesproocken ende naer exigentie van dien parate- •lyck gecorrigeert" te worden.

1648. C. VAN DER LIJN. 125

31 Augustus. Verbod legen het rondvenien van •Ueeden, 4y walen ^ stoffen^ gaut^ silver^ kant ofte galon, ofte yetwes anders, wat sorteringe het oock soude mogen 3zijn/' — Last op hen, die y^eenige kleeden binnen hoer •huys te coop stellen'\ om zich, behalve van hun ^ordinaire hooft-briefken", ook te voorzien van een •kleeden'winckel'briefken"

Dit stuk is uitgevaardigd naar aanleiding van «doleantien •Tande genieene basaersitters onser publycque kleerpassers, «die haere winckels tot groot geit van d'E. Comp. moeten •hueren'* en in hunne neeriug zoozeer »vercort" werden, dat zij «nauwelycx de g'ordonneerde huyrpenningen maendelicx -machtich waren op te brengen.**

Voor het > kleeden- winckel-brief ken** moest aan «onsen gene- dralen ontfang'* evenveel betaald worden, als de «kleede-basaer- •sitters daer voor gewoon syn maentelicx te contribueren/*

De poenaliteit was: 1® verbeurdverklaring van de «geprostitueerde ende omgedra-

•gen kleeden**; V eene boete van 20 realen van achten, ten voordeele van den Officier.

31 Augustus. Verbod tegen invoer van bier zonder vooraf- gaande betaling van de j>g'ordonneerdethol ende impost"

•Hoe langer hoe meer** werden allerlei soorten van bier •door quade practycken ende ontrouwicheden** ingevoerd en •alomme vertiert, zonder dat men daarvoor »de behoorlycke •gerechticheyt aèn onse generale ontfang had betaald.

Die «gerechticheyt** bedroeg:

a. voor burgers: voor Engelsche bieren lO^o van den in- koops-prijs ;

b. voor herbergiers:

voor een vat Hollandsch bier, 12 realen, n » > Engelsch » 50 »

126 1646. C. VAN DÊft Lljhi.

De poenaliteit was: !• verbeurdverklaring van de «gesluyckte bieren"; 2® eene boete van 100 realen, «t'appliceren k uso."

Geene verscbooning zoude opleveren het beweren, dat »by »syne huysvrouwe, dienaer ofte jemant van syn familje, buyten »syn welen, de contraventie soude wesen gedaen."

5 September. Regeling der emolumenten , enz. van den Vendumeester en van diens bode, alsmede van den Curator ad lites.

De betrekking van vendu-meester te Batavia wzs zoo on- voordeelig, dat niemand haar wilde aanvaarden.

De Regering besloot daarom' de bepalingen nopens het vendu- meesters-ambt te herzien, als volgt:

1^ van de koopsom van onroerende goederen zoude genieten : de vendu-meester R» l^^ p' c***; de bode » 7i ■

2^ als voren van roerende goederen: de vendu-meester R* 4. — » de bode » 1. — »

3® aan den vendu-meester werd »om de venditien te voldoen"

een respijt van 2 maanden verleend; 4^ op de gemijnde goederen zoude hij een »legael ofte stil-

•swygende hypotheecq" hebben, »soo wanneer die goe-

»deren by den debiteur noch gevonden werden"; K^ hij zoude preferent zijn boven alle anderen, die geen sche-

pen-kennis >van ouder dato" dan de dag van de vendutie

konden overleggen; 6® opgehouden, onroerende goederen zouden »in*t volle salaris

•vervallen blyven, niet tegenstaende by aldien [deselve] bin-

»nen een maent ïiaer dato onder de handt vercocht werden."

(De vier laatste bepalingen werden genomen »tot syne te

•meerder verseeckeringe.") 7^ salaris moest ook betaald worden van roerende goederen.

Iè48. C. VAN DER LIJN. iH

welke »op de venditie geveylt ende ten selven dage onder »de handt vercocht werden."

Bij yerkoop van goederen, nagelaten door een overleden Compagnïe's dienaar, kon vroeger de kooper het kostende van zijnen koop op »syn loopende reecq^" laten brengen, •waerdoor als doen veele ende verscheyde op haere respec- •live reeek* te quaede geraeckten ende hy versterven d'E. •Comp. daerby oock niet buyten schaede verbleeff/*

De Regering bepaalde daarom, dat die goederen voortaan »by puhlycque uytroep aen de nieestbiedende voor contant •lea soldy comptoire'* moesten verkocht worden.

De koopman, chef van dat kantoor, moest de kooppennin- gen innen en >op de competiteurs haere reeck^ " te goeddoen.

Voor zijne moeite en risico mogt hij in rekening brengen 2^2 percent van »'t procedido" en bovendien aan de Compagnie l^/i van de nalatenschap, »'t sy dat in cassa ofte uytstaende •schulden bestaet, voor *t innen ende te regte brengen derselver/'

Daarentegen moest hij »voor de volle betaelinge der ge- •procedeerde venditie penningen responderen."

21 September. Voorschriften nopens den Stads-chirurgijn.

Dit stuk is afkomstig van het Collegie van Schepenen.

De chirurgijn genoot uit de stads-kas een jaarlijksch trac- tement van 100 realen van achten, »boven soodanigen salaris •ode loon, als van óuts [voor geregtelijke diensten] gebruycke- •lyck ende daer toe staende is."

Voor dat geld moest hij »alle siecke ende gequeste persoo- •nen, onmachtig synde te betalen, om niet dienen."

Bij werd gebruikt voor »alle de curen ende visiten, die

door ordre van d'E. gerechte ofte den heer Balliu geschieden."

Hem »competeerde" het eerste verband van alle personen, die door een ander verminkt werden.

Indien de nood dwong daartoe de hulp van een anderen chirur- gijn in te roepen, was deze verpligt aaenstonts na H verband" aan den stads-chirurgijn van het gebeurde kennis te geven.

128 1648. 6. VAN DËR LtJN.

Eveneens moest de stads-chirurgijn van »alle 't gene dien- •aengaende tot syner kennisse comt" aanstonds mededeeling doen aan den officier, >die sulcx soude mogen competeren."

De in 1656 aangestelde stads-chirurgijn kreeg van stadswege een tractement van 200 rijksdaalders i 51 stuivers.

29 September. Bepaling van kostgdd en vracht voor repatriérende vrijlieden , — het laatste ook voor hunne goederen.

Bij missive van 7 October 1647 hadden de Heeren XVII"*" ter zake voorschriften aan de Indische Regering gegeven.

De vracht, welke te Batavia »aen't coniptoir generael" betaald moest worden, bedroeg voor één persoon, 12 of meer jaren oud, IBO gulden.

Het kostgeld moest betaald worden in Nederland aan de Kamer, waai*aan het retourschip, waarmede men de reis maakte, geconsigneerd was.

Voor dat kostgeld strekten als onderpand ten behoeve der Compagnie de goederen, welke men medenam of, gedurende de reis overlijdende, naliet. Het bedroeg: a. voor mannen:

in de kajuit 30 stuivers per dag;

» » •hutte" 18 » » »

*by 't gemeene volck". . 9 » » » 6. voor vrouwen, meer dan 12 jaren oud:

in de kajuit, 1 gulden per dag;

» » »hutte", 12 stuivers » »

»by 't gemeene volck". . , 9 » » » » invoegen, dat niemant, 'tsy mans- off vrouws-persoonen, » boven off onder de 12 jaeren oudt synde, niet min betalen »als 9 stuivers daechs, tot kinderen incluys.'*

Voor bagage betaalde men aan »onsen Gassier" te Batavia f 2,000. — »voor H last in volumen offte gewicht.'

, 99

iÓ48. C. VAN DER LIJN. 129

9ecbts goederen, welke geene koopmanschappen waren, (•alsoo die in alle gevalle verbeurt syn'') mogten mede geno- men worden.

E^ inventaris van de bagage moest vóór het inladen afge- geven worden aan »door ons daertoe te stellen commissaris- »sen'*, die het regt hadden de bagage te visiteren; welke inyentaris >met de schepen, daer de persoonen mede vaeren,

aen de respective Gameren" werd toegezonden.

Voor de betaalde vracht van bagage kreeg men kvntantie, «omme haer in 't vaderlant daervan te connen dienen.''

Alle bagage, welke niet op den inventaris voorkwam, zoude

by d'E. Gomp. als haer eygen aengehouden werden."

De Advokaat-fiskaal werd gelast deze regelingen >alomme by •fonne van waerschouwinge ende insinuatie te publiceren."

30 November. Verbod tegen het stallen van buffds en koeijen in de voorstad van Batavia en tegen het laten hsloopen van varkens.

Dit stuk, afkomstig van >de Heeren van den gerechte deser •slede Batavia", wordt gezegd eene «renovatie" te zijn van bet stuk, uitgevaardigd den 22*'^" Junij 1645, maar inderdaad behelst zulks nieuwe bepalingen.

Want in het verbod van 22 Junij 1645 is geene sprake van buffels en koeijen, en als straf op overtreding van het onder- werpelijke verbod wordt nu gedreigd met verbeurdverklaring van alle beesten »ten proffyte van het hospitael vande Comp."

ir December. Verbod tegen het medenemen nmet deese y^aenstaende gereet liggende retour vloote'': i^ van meer goederen dan ter waarde van twee maanden tractement^ *de hofidert guldens niet excederende" ; 2^ van brieven; y van slaven.

In verband met vroegere, dergelijke stukken bevat dit ver- bod overigens niets bijzonders. na. lu 8

130 1^48, 1649. C. VAN D£f^ LIJN.

10

[^ December. La^t voor de repatriêrenden met de gereed liggende reUmr-schepen om hunne actiën en pretensién ten laste van de Compagnie op te geven aan de leden in den Raad van Indiê^ C. Reiniersz en J. R. van Deutecam, alsmede aan den opper-koopman van het soldij-kantoor, D. WaUes.

Overigens is dit stuk gelijkluidend aan dat van 10 November 1646.

5 Januarij. Uitschrijving van een bede-dag voor de retour- vlooL

29 Maart. Last om brieven, bestemd voor de Booge Regering, te adresseren aan den Gouverneur-Generaal en aan de Raden van Indië.

Deze last is uitgevaardigd op bevel van Heeren XVII°«". Soms werden de Heeren Raden in de adressen vergeten , •'twelck jegens onse ordre is."

-^ April. Nader octrooi, verleend aan den Chinees •Conjock", voor het maken en verkoopen van zout.

Chinezen en anderen ontzagen zich niet, in weerwil van het octrooi van 27 April/l Mei 1648, >het van buyten aen- «comende zout in te coopen ende thaeren voordeele weder te •vercoopen", weshalve de Regering bepaalde: 1® dat »Conjock" verplicht was »de republycque, mitsgaders

»de generale Oost-Indische Comp® geduirich van sout rycke-

»lyck te voorsien"; 2® dat hij het zout zoude leveren;

a. aan de Compagnie ad 8 realen van achten per last;

lè4Ö. Ó. VAN DêR lijn. iSl

6. aan de iogezelenen vaii Batavia ad 3 stuivers per •gantangh";

3* dat alwie overigens handel in zout dreef, binnen 10 dagen na de publicatie van dit stuk, zijnen vooraad zout aan •Conjock" moest overdoen »met behoorlycke mate tot acht •realen 'tlast*', op verbeurte van het niet verkochte zout;

4^ dat handel in zout verboden was op straffe eener boete van 50 realen van achten »ten proffyte van den officier

deser sleede ende d'opsienders van den Boom ofte tol- •huys'% alsmede van kettingslag voor den tijd van een jaar. Dit stuk is gepubliceerd in het »Duyts, Portugies, Malays

^e Chinees."

4 September. Bepaling, dat alle, reeds afgestane of alsnog af te stane, woeste gronden, gelegen in de om* geving van Batavia, bij den eersten verkoop vrij zouden zijn van ^alle, 'sHeeren daer toe staendege» ^rechtigheyt.'*

Zulks geschiedde ter aanmoediging van het ontginnen van

by ende omtrent deser stede gelegen velden ende landen'\ welke »voor als nogh meest wildemisse, boschagie ende moaras'' waren.

Karakteristiek is, dat de Regering aan hare bepaling toe- voegde: >sonder dat hierinne naer desen eenige de minste

veranderinge sal mogen gemaeckt, maer Hselve voor vast ende onverbreeckelyck gehouden ende achtervolgt worden/'

21 Septemb^. Voorschrift nopens het aftvisselend voeren der vlag van de presidentiale Kamer.

Dit stuk, afkomstig van de Heeren XVII**», is uitgevaar- digd om >yder lith [scil. Kamer der 0. I. Compagnie] te lae-

152 1649. C. VAN DEft LUN.

«ten toecomen het respect, deselve volgens het octroy com- •peterende."

De commandeurs van schepen der Kamers Amstei*da.m en Zeeland moesten daarom hij beurten de vlag dier Kamers voeren en wel, te heginnen met 1 Januari] 1650, de vlag van de Kamer Amsterdam, »als v^anneer de praesiderende »ses jaeren van de Camer van Amsterdam aenvang nemen"; daarna, in 1656 en 1657, de vlag van de Kamer Zeeland •ende soo vervolgens, duerende het octroy, continuerende/'

M SepUmber. tf Oetober.

Regeling van het muntwezen. — Verbod tegen het vertrekken fiaar Europa van inlündsche vrouwen en van mannen^ ^met iemandt derselve in huwelyck y^synde."

Dit stuk is uitvaardigd naar aanleiding van de voorschriften, vervat in de missive van Heeren XVÜ***» van 29 Maart 1649.

Onder het geld, te Batavia en op «verscheyde affgeleegen, «onder de Comp. sorteerende plaetsen" ganghaar, hevonden zich: 1® «vreemde ende andere lichte speciën, hy egeene der res-

«pective Gameren noyt overgesonden, maer hy andere

» particuliere, haetsoeckende persoenen, tegens haer Ed.

«expresse ordre ende verhot overgehracht" ; 2<^ «goede, gewichtige, gevalueerde munte, verre hoven de

«waerde ende valuatie derselver van tyt tot tyt inge-

«croopen/* Het gevolg hiervan moest, naar het gevoelen der Regering, «infallihelyck" wezen, dat alle goede, wigtige munten van Batavia uitgevoerd zouden worden.

Om hierin te voorzien hepaalde de Regering, dat geen ander goud- of zilvergeld hinnen het gehied der Compagnie gang- haar zoude zijn dan »de soodanige, dewelcke vande respective «Gameren ons successivelyck syn ende sullen toegesonden wer- «den, mitsgaders by de speciale memorie ofte register daer-

1649. C. VAN DER LIJN. 135

Yan door haar E. specifice genomineert ende aeDgewesen syn» •namentlyck :

•ryxdaalders, in de respective vereenigde provintien onser

'landen gemunt; ■leeuwen-daalders ofte croonen, uyt deselve respective

•provintien ende geen andere; •schellingen ;

•dubbelde en enckelde stuivers (geen vier, noch acht •stuyvers daeronder te vermengen ofte te tolereren);

Spaen$e realen van achten, in specie met haere gedeelten •(gantsch geene gegoten, maer alle geslagen ende ge- •wichtich); •provisionelyck oock Brabanders ofte cruysdaelders, nu aireede in India synde, voor sooveel deselve gewichtich ende niet licht sullen bevonden werden"; •ducatons, nu en dan in India gecomen." De waarde van al> deze muntsoorten werd bepaald »ten •valeure deselve respective hier in Batavia ende op alle andere Conip' residentie plaetsen jegenwoordich ganckbaer syn."

»üyt een liberale gunste" werd toegestaen alle andere munt- soorten binnen 8 dagen na de publicatie van dit stuk tegen •g'approbeerde munte" in te wisselen »by onsen Gassier in 'Comp* cassa."

Na dien termijn zouden bedoelde muntsoorten, als bilioen, "valsch ende van onwaarde, by ende voor den Officier con- 'fiscabel wesen, soowel ten laste van den uytgever, als den •ootfanger derselve."

Als voorbeeld van de knoeijerijen , welke met het geld plaatshad- den, wordt in dit stuk medegedeeld, dat «de proffyteerders" uit Europa ontboden hadden zekere soort van ligte realen van achten, in Nederland onder den naam «peruleros" bekend, welke niet meer dan ± 32 stuivers waard waren, doch «voor gevalueerde realen'* uitgegeven werden.

Het verbod tegen het vertrekken van inlandsche vrouwen, enz. werd uitgevaardigd ter «bevorderinge ende stabilissement van

154 16-^9 C. VAN DER LIJN.

•een goede ^ vaste ende wel gereguleerde colonie in dese •landen ende om andere gewichtige redenen/'

Het verbod gold alle inlandsche vrouwen, «'tsy vry ofte •onvry, mixtisen off andere naturellen deser landen, getrouwt •ofte ongetrouwt."

Zij mogten zich ook niet met Engelsche, Deensche, Fransche of Portugesche schepen naar Europa begeven.

De poenaliteit was arbitraire straf «aen den lyve ende •wyders naer exigentie van saecken."

23 November. Last voor de repatiHêrenden met de gereed liggende retour-schepen om hunne actiën en pretensién ten laste van de Compagnie op te geven aan G. Demmer^ Raad van Indiê, A. Baerentsz., extra-ordinair Lid in den Raad van Indiê, en D. Walles, opper-koopman van het soldij-kantoor.

Overigens is dit stuk gelljkluidendaandat van 10 November 1646.

30 November. Verbod tegen het medenemen *met deese i>aenstaende gereet liggende retour-vloote" : i^ van meer goederen dan ter tvaarde van twee maanden tractement; 2® enz.

Zie overigens bij 10 Decem])er 1648.

30 November. Bepaling van kostgeld en vracht voor repatriérende vrtjlieden, het laatste ook voor hunne goederen.

Dit stuk is woordelijk hetzelfde als dat van 29 September 1648.

13 December. Uitschrijving van een bede-dag voor de retour-vloot .

1650. C. VAN OER LIJN. tSS

26 April. Instructie voor den Gouvemetir-Generaal en de Raden van Indië.

Dit stuk luidty voor zooverre het betrekking heeft op het tegenwoordige Nederlandsch-Indiê, als volgt :

Pointen ende Articulen in forme van Generale Instructie ter vergaederinge vande Heeren Seventhiene, representerende de Generale Nederlantsche geoctroyeerde Oost-Indise Comp^., gearresteert voor den Ed. Gouvemeur-Generael ende bygevoegde Raeden, wegen de Generale Gomp. residerende tot Batavia, omme haer E. E. tot meerder welvaeren ende prosperitey t van deselve te dienen, waer- inne te letten staet: Dat het Gouvernement Generael van India (na lange geno- men deliberatie) eyndelinge gheconstitueert ende tot nogh sonder veranderinge vastgestelt hlyvende in den persoon van een Gouvemeur-Generael ende seeckere Raeden, als by de Instructien ende successive daerop gevolgde ordre blyckende is, het geheel wel off qualycq vaeren vande generale Comp dienvolgeude resulteren moet uit de goede ofte quade directie van het opperhooft en gemelle Raeden;

Dat het opperhoofll syn selven in handel en wandel wel goavemeerende ende alle actiën ten dienste vande generale Gomp*. volgens ordre ende instructie na de intentie en maximetf van syn meesters dirigeerende , ontwyffelyck de Raeden van India, als van haer opperhoofft veel dependeerende ende die haer oogen op hem gestadigh hebben, omme hem te volgen en te believen, nimmermeer wycken sullen van den reghten wegh, die haer voorganger inslaen en van het opperhoofll met goede exempelen daertoe oocq fatsoenelycq gehouden connen werden.

Maer het opperhoofft daerinne deficierende ende van den reghten wegh affgaende, dat de Raeden, die aen het respect

136 1650. C. VAN DER LIJN.

van hel opperhoofit seer hangen, den wegh van haer opper- hooffl doorgaens mede gaen.

Dat geduyrende de octroyen vande Comp. nu en dan ter vergaederinge vande IV^ in deliberatie geleyt synde, off men d'voorn. forme van regeringe (^omme verscheyde redenen daer- toe dienende) oocq soude behooren te veranderen endedeselve (sonder een generael opperhoofft) laeten becleeden by seecker getal van Raeden, dev^elcke by beurten maendelycq praesi- deeren souden;

By de meeste adVysen altyt verstaen is, dat de voorn, forme van regeeringe, bestaende in een Generael ende verscheyde Raeden van India (als voor de generale Comp* het seeckerste en respectueuste synde) voor alle andere verre gepraefereert behoort te werden.

Dat dan de gemelte Regeringe van India (soo voorschreven) sonder veranderinge tot nogh vastgestelt synde, gelyck uytte successivelycke gouvernementen van verscheyde Heeren Gene- raels, tselve hooghwichtige ampt loffelycq bekleedt hebbende, gebleecken is;

Vooral moet werden geleth op de qualiteyt, tot het ampt van een Gouverneur-Generael vereyscht ende waerinne tselve ten principaele bestaet.

Dat van den Gouverneur-Generael deriveeren moeten alle onderhoudingen van goede ordre ende maximen int stucqvan justitie, policie, negotie ende 'tgundt daeraen meer dependeert.

Dat de voornoemde ordren nimmermeer onderhouden connen . werden, als de Gouverneur-Generael selffs geen goede voor- ganger is inde observantie van syn meesters beveelen, want die selffs geen ordre volgt, een andre niet wel tot ordre hou- den can, gelyck verscheyde exempelen inde werelt getuigen.

Nu is kennelyck, dat het geheel welvaeren vande Oost-Indise Comp* deser landen daerinne bestaet, dat deselve privativelyck, met exclusie van allen anderen, genieten moogen de vrughten van den handel, haer alleen geoctroyeert.

Sonder dat haere ministers, dewelcke voor haer diensten tractementen ende gagie Irecken, directelycq off indirectelycq

1660. C. VAN DER LIJN. 157

de voorn, handel onderkruypen ende in plaetse van haer meesters haer eygen particuliere proffyten moogen soecken.

Waer uyt dan volcht, dat een Gouvemeur-Generael, soo wel omme alle syn byhebbende Raeden, als alle affwesende hooge ende lage minisiers vande Comp* over geheel India (van hem seer dependeerende) aen den generaelen articulbrieff ende eedt, daerop gedaan, verbonden te houden, niet alleen van alle par- ticuliere handelinge, maer oocq selffs vande suspicie vry ende onbeswaert behoort te wesen.

Dat de Gouverneur-Generael, tot particuliere handbUnge ge- negen synde, (sooveel in syn vermogen is) altyt verkiesen sal soodanige subalterne ministers, dewelcke hem in syn voor- nemen believen ende ten dienste sullen wesen, ende consequen- ielycq, dat yverige, getrouwe persoonen gepostponeert ende gedisgratieert ende alsoo metter tyt niet als eygen baet soec-. kende dienaeren in India gevonden souden werden.

Dat de particuliere handelinge is als een pest in Comp' lichaam, dewelcke geen tyt gegeven magh werden omme voorder in te crüypen, maer met scherpe remedien geweert ende geéxtirpeert moet worden.

Alsoo dat quade, eens door de tyt te recht ingeworteld synde, seer lancsaem ende dan nogh niet sonder groote ver- achteringe van Compagnies handel, vermits de nootsaeckelycke veranderinge van verscheyde persoonen omme meerder quaet ende schadelycker gevolgh voor te coomen, gedempt soude tonnen werden.

Dat mitsdien hier te lande by de vergaderinge der Seven- Ihiene als representerende de regeeringe van de generale Oost-Indise Gomp*, als het fondament van haer geheel welvaeren vastgestelt moet worden, omme tot het Generael Gouvernement van India niemant te roepen ofte promoveeren, die met parti- culiere handelinge besmelh en daervan niet geheel suyver sy.

Dat beneffens de voorn, eerste qualiteyt, vooral in den per- soon van een Gouvemeur-Generael vereyscht, oocq concurreeren moet syn affectie, die hy draeght tot de onderhoudinge van goede ordre int stucq vande justitie ende politie.

138 1600. C. VAN DER LIJN.

Dat de justitie is het fondament van alle wereltlycke regie- ringe, sonder dewelcke geen plaetse can bestaen^ en derhalven dienen moet omme de goede te beschermen en de boose te straffen.

Dat de Gouverneur-Generael behalve syn goede wille, die hy heeft tot de justitie ende politie» oock het oordeel hebben moet omme tot de administratie van dien te helpen stellen soodaenige capabele persoenen, die haer ampt met luister becleeden conoen.

Dat de Gouverneur-Generael, als het opperhoofit van de gansche regeringe buyten de justitie, met syn aenwesende Raeden oocq goede sorge draegen moet voor de policie , de- welcke de justitie de handt bieden moet.

Dat omme beyde, de justitie ende poUtie, met malcanderen wel te doen gaen, nootsaeckelyck mede een goet oordeel in den persoon van den Genei*ael van nooden is ende 'tselve gebreec- kende het een of ander altyt mancq gaen sullen.

Dat de justitie ende politie op de respective comptoiren ende residentien vande Comp^ in goede ordre gehouden wordende, den Gouverneur-Generael ende Raeden van India voorts met al haer vermoogeu ende industrie arbeyden moeten, omme het oogmercq vande Oost-Indise Comp®. te moogen voldoen int groote wercq vanden binnenlandschen handel over geheel India.

Dat de voornoemde handel geconsidereert moet worden drie- derley ten aensien vande Gomp®. , namentlycq, dat sy die ten eersten heeft uyt haer eygen concquesten, synde de eylanden van Banda ende aencleve van dien; ten tweeden uyt crachte van haer gemaeckte exclusive contracten met den conincq van Tarnate ende desselffs omliggende eylanden van Molucco, mits- gaeders de ingesetenen inde quartieren van Amboina ; ende ten derde met verscheyde andere Orientise coningen en prinsen, soo uyt cracht van gemaeckte accoorden, als vrye admissie omme als coopluyden nevens alle andere natiën in haer landt te mogen negotieren, soolange het haer belieft.

Dat derhalven den handel inde gemelte quartieren vande Moluccos, Amboina en Banda, voor de generale Comp®. soo

1650. C. VAN DER LIJN. 139

costelycq met groot verlies van goet en bloet eyndelinge ver- o^geii synde, ende met onderhoudinge van Compagnies forten in goede defensie tegens alle hostile attentaten, soo vanopen- bare yyanden als geveynsde vrunden doorgaens gehouden en verseeckert moeten blyven.

Dat niet alleen de voornoemde plaetsen en forten, maer den handel, de Comp® aldaer privative met exclusie van allen an- deren competeerende, tot haer voordeel bewaart ende uytteselve genootm magh werden, waeromme deselve gepossideert syn.

MOLUCCO. Dat omme de meeste profFyten van den handel inde MoIucgos te consequeeren, geleth moet werden op de maximen vande Comp^ aldaer, gefondeert op materie van slaet, nam^Uycq dat Comp^ ministers soo seer niet moeten arbey- den omme veel giroffel nagelen te moogen becoomen, als wel vooral vigileeren ende sorge draegen, dat deselve door de in- woonders off vreemde natiën niet vervoert werden.

Dat onune de Tamatanen vande culture vande giroffel nage- len soo veel doenelycq sy te diverteeren, de Coninck, in rege- ringe synde, tot Comp*. devotie met jaerlycxe vereeringen ende oourtosien gewonnen ende geanimeert moet werden, omme hel oorlogh jegens syn rebellen, den Tidoresen, Spaense besettin- gen tot haer defensie ingenomen hebbende, te continueren.

Dat hierinne voor de Compagnie te meer gearbeyt moet wer- den, omme dat haer oogmercq inde adsistentien van den conincq van Tamate jegens den Spaenjaert altyt geweest syn ende nogh blyven moeten, omme denselven vande negotie der giroffel nagelen te frustreeren.

Dat daeromme de Tarnataenen, een woelige, onrustige natie synde, altyt in actie van het oorloogh gehouden ende niet tot rost coomen moogen, omme Comp'. oogmercq te ontsetten ende haer tot meerder aenplanlinge van nagelen te begeeven, dewelcken door haer dan lichtelycq ten deele vervoert soude moogen werden off niet vervoert werdende, alle by de minis- ters vande Comp*. volgens de gemaeckte contracten ontfangen eoAe betaelt moeten werden.

140 16^0. C. VAN OER LIJN.

Nu is kennelycq, dat de eylanden van Amboina meer giroffel nagelen, het eene jaer door het andere gereeckeni, uytgeven connen, als de gehéele werelt vertieren can, conse- quentelycq, dat dan de Moluccos niet soo seer omme de nagelen, als omme materie van staet aengehouden ende die woelende natie gestadigh in actie van 't oorlogh gehouden moet worden, waertoe een politycq gauw opperhooffl aldaer vereyscht wert.

Dat dan de Gouverneur-Grenerael ende Raeden van India volgens gemelte maximen van staet den vice-gouverneur inde Moluccos instrueeren ende daerop gaende oocq sorge draegen moeten, dat Comp*. orameslagh niet als met de noodige beset- tinge vande forten waergenoomen , de onnoodige geexcuseert ende de comptoiren van overige gagie treckende dienaers ont- last moogen werden.

AMBOINA. Dat uytt geene hier booven geposeert wert, blyckende van het oogmercq vande Comp^., omme den handel vande giroffel nagelen alleen met uytsluytinge van anderente mogen becoomen, de Gouverneur-Generael ende Baeden dan oocq te meerder viguleeren moeten, omme niet alleen Comp. ministers inde Moluccos, maer oocq inde quartieren van Am- boina tselve wel te doen begrypen omme uytte wercken, ten principaelen daerinne bestaende;

Dat het oorlogh tegens de rebellige opperhooffden vande provincie van Hittoe ende haer geassocieerde met excessive groote lasten ende gesusporteerde kosten van de Comp*. eenige jaeren herwaerts gefondeert is geweest op de onverdraegelycke ontrouwighedcn by deselve gepleeght, int ontvoeren vande giroffel nagelen door de Maccassaren ende meer andere vreemde negotianten uytte gemelte quartieren.

Dat het gemelte oorlogh soo met dempinge vande voorn, rebellen, als sonderlinge door de overgeluckige veroveringe van haer stercke rooffnest Capaha, nu seer nae geheel ten eynde is, ende de resterende ingesetenen, soo van Hittoe als andere omleggende plaetsen tot haer debvoir wederomme gebraght

1650. 6. VAN ÖCR LIJN. 141

syn, omme aUe de giroffel nagelen by de gemaeckte contracten aende Comp*. verbonden, aen haer ministers te leveren.

Dat mitsdien inde gemelte quartieren niet anders resteert, als de saecken te houden in postuyre, gelycq d'E. Gerrit Demmer deselve op syn Ed. vertreck aen d'E. Arnold de Vlamingh van Outshoom aldaer gelaeten heeft.

Dat ten eynde alle plaetsen, omme die natiën te beeterby ontsagb te continueeren, alsnogh vooreerst noodigh met com- petent guamisoen beseth sullen moeten blyven, ende^ scherpe wacht met gestadigh cruyssen omtrent suspecte plaetsen ge- houden dient, om geen pericul van vervoeren der nagelen te loopen.

Dat omme van Clomp". wapenen ende groote gedraegen lasten te meerder vrughten te moogen trecken ende die natie aende Comp*. altyt verbonden te houden niet noodiger is, als dat aende syde vande Comp^. de gemaeckte contracten punctuelycq onderhouden ende niemandt ongelycq gedaen werde, twelcq ten principaelen aen't goet beleyt vant opperhooSl dependeert, die dese natie jegens alle gewelt beschermen, vrundelycq ont- baelen ende geensints door de vingeren sien moet, dat int leveren vande giroffel nagelen d'een off d'andér schaede coome te lyden, sonder oocq yets nieuws te practiseeren off aldaer tot laste vande ingesetenen van die landen in te voeren, tegens meer gemelte mutueele contracten eenigsints strydende.

Dat de gemelte eylanden als diere panden voor de generaele Comp®. buyten het oorlogh blyven ende de jaerlycxe vrughten uytgeven moghten, waeruyt dan te volgen staen verminderinge van jaerlycxe lasten ende vermeerderinge van proSyten, vooral mede de goede bant biedende tot de bevorderinge vande Chris- telycke religie aldaer, waerdoor het wercq van de Comp« te beter van Godt den Heere gesegent sal werden.

BANDA. Dat de Moluccos ende Amboina op voors. fonda- mosten ende maximen gegouvemeert werdende, de Gouvemeur- Generael ende Raeden haer oogh mede gestadigh moeten boaden op de costelycke geconquesteerde eylanden van Banda

ui ' lèöO. C. VAN OÊrt LUM.

ende dependentie van dien, de eenige uytsteeckende paerel aen haere croone wel te recht altyt gedacht synde.

Dat de gemelte eylanden meerder vrughten van nooten ende foelie uytgevende, als de geheele werelt vertieren can, ende dat alle deselve by de Comp<^. ten gestelden pryse aengenomen moeten werden, sonderlinge dient geleth op de colonien vande Compagnie aldaer, dat deselve met goede ordre subsisteeren ende (by quade gewassen vande voornoemde vrughten) echter door het middel van allerhande eetwaeren , groff en cleyn bestiael ende anders meer, haer selven sonder armoede onder- houden moogen.

Dat de nooteboomen niet te veel aengeplandt, maer in ge- proportioneert getal aengehouden moeten werden, deselve soo na by Comp^. sterckten ende midden intlant settende, als de gelegentheyt van dien eenigsints toelaet, sonder eenige boomen dicht aen strant te laeten , omme alle vreemdelingen te meer- der daervan te diverteeren.

Dat omme de ingesetenen ende vrye luyden van Banda te beeter doen prospereren, deselve opengestelt souden moogen werden de vaert nae de zuitoostelyck nieuw ontdecte eylanden, omme van daer allerhande coopmanschappen ende eetwaeren te haelen tot haer beeter onderhout ende andere gelegentheden daeromtrent naeder te ontdecken.

Dat eyndelinge tot conservatie vande voorn, costelycke, waere concqueste, de Comp. ten hoogsten importeert en daer aenge- legen is, dat de nieuwe ontdeckte eylanden ende insonderheyt het eylandt Damme geen nooten muscaten off foelie uytgeven, maer de boomen mettertyt geêxtirpeert ende de ingesetenen aldaer met vrundschap (ist mogelycq) daertoe geanimeert moogen werden, waertoe verscheyde inductien ende persuasiên in practycq gestelt sullen connen werden, omme deselve aende Comp meer en meer te verbinden, haer verscheyde coop- manschappen ende provisiên toebrengende ende wederonmie andere daer tegens affhandelende.

Dat daeromme noodigh is vaste residentie opt eylant Damme te planten ende deselve soo defencyff te begrypen , dat geen

1650. C. VAN D£R LIJN. 143

maght van vreemde natiën ende yeelmin vande inhabiianten daer omtrent te vreesen sullen hebben.

Dat wyders dit costelycke juweel vande Cornp". in syn selven wel gekoestert ende gefavoriseert, maer echter (waere doenelyck) voor alle vreemde, soo Europise als Orientise natiën onbekent gehouden ende de noot vereyschende, als soodanige aldaer moghten openinge soecken omme ken te coomen, met vrund- schap off maght, nae gelegentheyt van saecken ende persoonen, afljgewesen moeten werden.

Dat omme alle 'tgundt aengaende de eylanden van Banda (de generaele Gomp®. in eygendom uyt recht van oorlogh toebehoorende) hierboven geseyt is wel te conserveren een ge- trouw, vigelant vice-gouverneur aldaer noodigh is, daer men gerust op slaepen magh en die Compagnie's dienst voor syn particulier preferere, 'twelck aende goede voorsorge van den Gonverneur-Generael ende Raeden meest dependeert.

Dat hier mede beyde de eerste en tweede leden vande Comp'. handel inde Oost-Indien besonder raeckende de Moluccos, Am- boina ende Banda, soo vooren inde substantieelste poincten neder geseth synde, de Gouvemeur-Generael ende Raeden van India alle haer wysheyt ende verstandt moeten aenleggen omme den Jiandel vande Comp«. die sy buyten dien in ver- scheyde quartieren van India jouisseren, in vrundschap ende vreede, sonder yemants offensie te bewaeren ende onderhouden ende voomamentlycq op de naegenomineerde plaetsen, nament- lycq in:

Hacassar, Solor, Atchyn, Malacca, Westcust van Sumatra,

Jamby, Palimboangh, Cambodia, Hartapoura, Quinam,

Arraccan, Mauritius, Madagascar, Malabaer, Suratte,

Mocha, Persia, Bassora, Wingurla, Ceylon, Siam, Tayouan,

Japan, Toncquyn, Manilla, Cormandel, Pegu, Bengala,

Battavia.

Dat de generaele Comp*., nae verloop van 48 jaeren onder

beneficie van haer octroy met redelycq succes van saecken

haer handel in India gedreven hebbende, ende nu, nae haer

gdegentheyt daerinne wel geweest synde, met voorsichtigheyt

144 16&0. C. VAN DER LIJN.

daerinne sal moeten continueereD, sonderlinge reguard nemende op andere vreemde, soo Europise als andere Indianse natiën, verscheyde plaetsen nevens de Comp«. in handel gemeen fre- quenterende, sonder te dencken om in eenige verwyderingen met de coningen ende princen inde bovengenomineerde plaetsen te geraecken als ten hoogsten nadeeligh voor het welvaeren vande generaele Comp*. wesende.

MACCASSAR. Dat uyt het oorlogh met den coningh van Maccassar gebleecken is, hoe weynigh sy die geacht, ende altyt ghetoont hebben, dat haer niet aende Comp«. maer de Comp®* wel aen haer gelegen was, niet soo seer siende op de eygenl- lycke proffyten, dewelcke van daer getrocken werden, maer dat vermits de frequentatie van allerhande natiën in haer rycq, de Comp. grootelycx daeraen gelegen is, omme nevens de cleyne negocie vande Comp. aldaer te hooren ende sien, watter passeert, ende sonderlinge ten reguarde vande Europise nego- tianten, op welcker actiën by de ministers vande Comp*. nauw geleth moet werden, om deselve in tyden en wylen nae gele- gentheyt van saecken te mogen praevenieeren.

Dat de Haccassaren doorgaens getracht hebben groote par- tyen giroffel nagelen uyt de quartieren van Amboina secree- telycq te haelen ende ontvoeren ende met goede successen van daer oocq geretourneert syn, gelycq voor desen daervan gebleecken is, welcke nagelen by Europise negotianten opge- cocht ende overgebraght syn tot merckelycke schaede vande Compagnie ende onseeckere uytcompste vande opgeresen trou- belen inde gemelte quartieren, welcke haere negotiatie, hoewel nu cesserende, door haer wederomme by dé handt genoomen soude connen werden en daeromme de praesentie vande ministers vande Comp^. omtrent het hoff van den conincq van Macassar te meer noodigh is, omme te hooren ende sien wat aldaer passeert ende de Comp^. te moogen dienen.

SOLOR. Dat alhoewel den handel op Solor omme goede Gonsideratien voor desen gestaeckt ende ingetrocken is, deselve

1650. C. VAN DER LIJN. 141^

om andere redenen, daertoe dienende, hervat ende fort Henricus ^an nieuws in possessie genoomen is om de Portugesen in baer voomemen aldaer te stutten ende geen occasie te geven ODune haer soo na Maccassar te vesten, waer uyt niet als meor quaet ende grooter incruypinghe in Gomp*. negotie ont- staen soude.

ATCHIN. Dat den handel in Atchin met groote discretie ^e verresiende wysheyt meer en meer vergroot moet wor- den, sonderlinge ten aensien vande thin quartieren, waerinne door de jongste besendinge van d'Ed. Heer Deutecom (vermits het ooghmercq vande Comp®. inde missive van den gewesen Gouvemèur-Generael aende Coninginne van Atchin qualycq getroffen ende gededuceert is) niet gevoordert, maer ter con- trarie groote verachteringh veroorsaeckt is, gelycq inde gene- raele missive vande Heeren Seventhiene aengewesen wert.

Dat de thin quartieren aengesieo moeten werden als de proSyt gevenste plaatsen, dewelcke door de ministers vande Comp. in India bevaeren werden, ende waeromme de Mooren soo graegh syn omme partye thin jaerlycx aldaer te verhan- delen en waerop ten minsten een cent profiyt gehaelt wert.

Dat uyt gemelte missive aen de coninginne van Atchin claerlyck blyckt, dat Comp^ maximen op den tinhandel ende 'tgnnt daeraen dependeert, niet wel verstaen syn, soeckende remedie by degeenen, die d'oorsaecke Yan alle het quaet is, alsoo alle de Mooren, in de tinquartieren handelende, vande Atchynder geprotegeert ende gefavoriseert werden, die haer dan oocq voor Atchynders uytgeven, waer vande particulari- teyten uytte Atchinse verbaelen ende daghregisters, daervan int breede geéxtendeert, gelesen connen werden, ende derhalven geen beter middel is, als de goede gunste ende gratie vande coninginne ende groeten van't hoff met jaerlycxe vereeringe te gewinnen ende op voorderlycke conditien tot de voorn, handel te moogen geraecken:

MAUiAGGA, ens.

DUL n. 10

14é 1^50. C. VAN DER LIJN.

WESTCÜST VAN SUMATRA. Dat de principaelste handel vande Generaele Comp*'. onder anderen bestaende int procureeren van groote quantiteyt peper, om door middel van dien geheel Europa syn competentie te connen doen hebben, dienvolgens alle peper uytgevende plaetsen gefrequenteert ende de negocie daernae gedirigeert moet werden, wel lettende, dat geen schul- den gemaeckt off oocq onder de Chinesen uytgeborght werden, gelycq tselve by verscheyde brieven geordonneert is.

JAMBY. Dat omme het gros vande peper, in India te be- coomen synde, Ie moogen bemachtigen, noodigh is deselve in alle quartieren van India te vergaederen ende insonderheyt in Jamby, ten aensien van het vrye acces van andere Europise natiën aldaer. hetwelcq door d*onse niet beleth can werden ende derhalven liever duyre als geen peper nevens andere vreemde natiën moeten sien te crygen.

PALIMB0AN6H. Dat de frequentatie van die plaetse (omme voorn, redenen) mede aengehouden moet werden, soo langh de meeste peper vande Chinesen ende andere Indiaense natiën van daer op Batavia niet aengebraght wordt.

CAMBODJA, MARTAPOURA en QUINAM, enz.

BATAVIA. Dat met de bovengeschreven poincten sommier- lyck neder gestelt synde de principaelste maximen, waerop de negotie inde respective comptoiren ende residentien vande generale Nederlantsche Geoctroyeerde Oost-Indise Comp*. ge- fondeert wert, vervolgens comen sullen tot het generaele rendevous van gem. Comp®., synde de costelycke stadt Batavia ende d'appendentie van dien.

Dat de gemelte stadt nae langb overlegh by v^len den Gouverneur-Generael Coen (loffelycker memorie) ende Raeden van India eyndelings begrepen synde ter plaetse, daer die nu leyt, noyt omme veranderingen van generael rendevous te maecken (alhoewel oocq andere bequaeme plaetsen in India

1650. C. VAN OER LIJN. 14?

syn) gedaght, maer gestadigh geleth ende in achtingh genoo- ms moei werden omme beyde, hel casleel ende sladl, niel alleen voor alle invasien ende allenlalien van openbaere ende geveynsde vninden wel Ie verseeckeren en defendeeren, maer oocq meer ende meer Ie doen proiBleeren tol luysler ende welstant vande generale Compagnie, milsgaders de goede boi^rye ende ingeselenen van dien.

Dat omme tselve v^el te moogen bewercken, eerst ende vooral goede sorge gedraegen moet werden voor de regieringe v^de gemelte stadt; ende waermede dan te considereeren staet, dat de gemelte regeringe aengesien moet werden, als int generael ende particulier aen de goede directie ende beleyt van Gouvemeur-Generael en Raeden van India dependeerende, soo ten aensien vande gagie treckende ministers ende dienaers vande generaele Comp*. als mede ten reguarde vande burgery ende ingeselenen, haer woonplaelse aldaer vercooren hebbende.

Dal dienvolgens by de vergaederinge der Heeren Sevenlhiene de gemelte regeringe alsnogh ende van nieuws wederomme by desen gecontinueert werdende in den persoon van een Gouver- aeur-Generael ende ses permanente, geadjungeerde ordinaris Raeden van India, behalven de extraordinaren, dewelcke te saemen een coUegie maecken ende waerinne alle saecken, de generaele Compagnie aengaende, verhandelt moeten werden, vooral dlene geleth omme het gemelte coUegie doorgaens voor- sten te houden vande capabelste, getrouwste ende ervaerenste ministers vande Comp., opdat het groote wercq, omtrent haere directie gaende, niet verachtert, maer in goede posture ge- houden werde, ende derhalven by absentie van een vande gemelte ses ord' Raeden een van de extraordinaris Raeden ende by gebrecq van deselve ymant vande oudtste gequalifi- ceerste coopluyden in rade lot wedercompste vande andere geadsumeert sal moeten werden, alsoo verstaen wert, dat de Raadt van India altyt met seven concludeerende stemmen besoigneren sal.

Dat de geheele regieringe van India in den persoon van een Gouvemeur-Generael ende geadjungeerde Raeden aldus gecoii-

148 lêöÓ. C. VAN DER LIJN.

slitueerl synde, deselve vooreerst incunibeert, gesladigh haer oogh te laeten gaen op den groóten omineslagh ende directie vande generaele Comp®. ende voornaenientlycq, dat onder bet opgem*. collegie goede verdeel inge naer yders goede qualiteyt ende suiBfance geniaeckt werde omme te vaceeren op alle saecken, aen het generaele groote wercq dependeerende.

Dat dienvolgens den Gouverneur-Generael als onveranderlycq praesideerende ende op wiens beleyt niet adsistentie vansyne byhebbende Raedeu principalycq gesien wert omme alle syn actiën ten dienste ende proflyte vande generaele Comp^. te beter te verantwoorden, seeckere daegen van vaste staende vergaede- ringen met gemeyn advys van't collegie beramen moet, omme by gemelte daegen, daertoe gepraefigeert, te hooren alle par- tyen, dewelcke yets aen't gem®. collegie te versoecken off voor te stellen hebben ende daerinne naer gelegentheyt van saecken alsdan te disponeeren, soo bevonden sal werden te behooren.

Dat buyten de ordinaris daegen vande vergaderinge door den Gouverneur-Generael als praesideerende, soo veel extraordinarise vergaderingen geleyt sullen moogen werden, als syn E. ver- staen sal na voorval van saecken noodigh te wesen, sonder dat yemant van de Raeden door particuliere occupatien anders als sieckten sich daer van sal moogen excuseeren, maer in Raede van India gehouden wesen te compareeren, soo dicqwils ver- gaederinge geleyt wert, waertoe dan oocq eenige civile boeten, voor den armen te appliceeren, gestelt sullen connen werden.

Dat noodigh wesen sal een capabel persoon, die een goede handt ende styl van schryven heeft, als secretaris van gemelte collegie van den Gouverneur-Generael en Raeden van India gebruyckt wert omme alle resolutien van den Raed te exten- deeren ende deselve ter naerster vergaederinge te brengen omme nae resumptie in het revolutie boucq gestelt ende by den Gouverneur-Generael ende Raeden van India onderteyckent te werden, sonder dat de generaele resolutien in cladde off minuten bewaert, maer in maniere voorschreven correct geco- pieert ende met yders hand, daer by geweest synde, geteeckent sullen moeten werden.

1650. C. VAN DER LIJN. 149

Dat het voorn. Collegie in een soodaenige goede ordre ge- stelt synde, de Goaverneur-GeneraePals praesideerende, voorts syn oogh moet ]aeten vallen, dat de Raeden van India yder tgunt hem opgeleyt is promptelycq executeert, sonder in eenige saecken naelatigb te wesen, en sonderlinge, dat de directeur- generael sorge draege, dat de generaele boecken van India van dagh tot dagh, soo in het journael als grootboecq byge- houden ende daerinne niet versuymt werde, dat hoogh noodigh is ende gruote gerustigheyt geven sal, want daerinne eens verachtert synde de lust omme het gebrecq te suppleeren vergaet, en derhalven, omme egeene redenen off excusen, traegh- off slofficheyt in soodaenige gewightige charge geleden magh werden.

Dat de Gouvemeur-Generael , die als het opperhooflt ende een goet voorganger het groote radt in den ommeslagh van Comp* handel wel waememen moet, op dat het niet come stil te staen, vooral mede te vigileeren staet, dat de successive gereq* despeche van scheepen ende cargasoenen nae de respec- tive comptoiren ende residentiên van de generaele Comp* op haer behoorlycke tyt ende moussons wel waergenoomen ende buyten dien geen andere als ter noodt geschieden, 'twelcq dan oocq gerustigheyt geven sal; ende opdat daerinne niet versuymt werde, sal den Gouvemeur-Generael bet schry ven vande brieven aen de ministers inde gem* respective quartieren, eenige selffs nae gelegentheyt van saecken op hem nemen ende eenige onder de Raeden van India verdeelen met die recommandatie, dat de responsiven op de brieven vande ministers naer den eyscb vande materie fatsoenelycq ingestelt , deselve met de goede vermaningen tot haer debvoir geanimeert en aengeleyt moogen werden.

Dat omme de Justitie (als het fondament van alle goede regie- ringen synde) met luyster te doen becleeden, den Gouvemeur- Generael ende Raeden van India vooral goede sorge gedraegeu moet werden, dat de achtbaeren Raedt van Justitie des casteels Batavia doorgacns voorsien werde vande capabelste, bejaerde ministers, die goet van leven syn, de justitie lieff hebben.

150 16^0. C. VAN DER LIJN.

omme de boosen te stra£Gen ende de vroome te beschermen ende dat in den gemelten Raedt altyt (soo oocq geschiedt) een van de ordinaris Raeden van India het presidents ampt becleede.

Dat de Gouverncur-Generael ende Raeden van India alle resolutien ende condemnatien van den gemelten Raedt van Justitie, sonder eenige verhinderinge off hantsluytinge, effect sullen laeten sorteeren, sonder eenige delinquanten by forme van pardon vande opgeleyde straffe te eximeeren, veel min de sententien en proceduyren, op d'aenclaghte vande fiscaels van India in reghte gebracht en aldaer geintenteert, te annuleeren ende den voortgangh derselver te beletten tot groote cleyn- achtinge ende disrespect van den Raed van Justitie.

Dat soodanige proceduyren ende manieren van doen in den persoon van den Gouverneur-Generael (als al te souverain, buyten ordre, tot vilipendentie vande Justitie geéxerceert veerdende) geensints geleden moogen veerden en derhalven de vergaederinge vande Seventhiene goetgevonden heeft UE. te ordonneeren, dat alle civile ende crimineele saecken, decisien ende executien sonder onderscheyt toevertrouwt ende bevoelen sullen blyven aen den president ende gesamentlycke Raeden van den achtbaeren Raed van Justitie des casteels ende dat op den voet, ordre ende instructien int ordinancie boecq van Batavia, daer ter plaetse nu in gebruycq synde, begrepen, behoudens noghtans den Gouverneur-Generael ende presente Raeden van India coUegialiter (verstaende in completen Raede) aen haer de remissen off pardonnen, in saecken daer de delinquanten over misdaet ter doot verwesen syn ende anders off voorder niet sonder dat den Gouverneur-Generael jegens het advys vande Raeden op eygen anthoriteyt daermede sal moogen dispenseeren, maer gehouden wesen te volgen tgunt by de meeste stemmen van 't CoUegie geresolveert ende geconclu- deert sal werden.

Dat de respective officieren vande Justitie, Fiscael ende Bailjouw wegen de bedieninge van haere ampten, te nemen off genomen informatien ende alle tgunt daeraen voorder depen- deert, niemant sullen hebben te kennen als de praesidenten

1660. C. VAN DER LIJN. 151

en Raeden vande respective Collegien van Justitie op Batavia, die alles, de Justitie raeckende, ordonneeren, de officieren in eer ende respect ende goede achtinge houden, daer het be- hoort mainieneeren ende daer jegMis oocq geensints gedoogen sullen, dat de gemelte officieren in boeten off breucken, excederende volgens den innehouden der placcaten off wel 't gebruycq op Batavia, de waerde van ses realen van achten, synde YyffUiien gulden, met de delinquanten te composeren off verdraegen, ten waere de praesident met advys van Raeden, omme redenen van consideratie op versoecq partliyen tselve accordeerende , dat in soodanigen cas syn discretie end& oor- deel bevoolen sal blyven.

Dat mede in saecken van grooter belangh ende gevolgh altyt geleth moet werden des Comp*" 7, deelen in alle boeten off brencken ende confiscatien, soo wel by compositie als condem- natie, onvermindert blyve ofl andersints int ordonneeren vande compositie aengeteeckent werde , dat die geschieden sal volgens uso off pro fisco, opdat de secretaris int registreeren vande gevallen boeten 'hem daemaer reguleeren magh, gelycq dat oocq in soodaenige voorschreven saecken van grooter inpor- tantie de geschillen by compositie door den officier alleen off int particulier niet affgehandelt sullen moogen werden, als ten overstaen van twee daertoe gecommitteerde raedtspersoonen , met advys vande Raeden daertoe te nomineeren.

Dat omme in saecken van eenigh gevolgh off belangh geen misslagh te begaen de schriflelycq soo civile als crimineele proceduyren ende stucken in state van wysen gebraght synde, alvoorens daerinne tot examinatie ende decisie te coomen, gestelt sullen werden in handen van een vande Raeden als rapporteur omme thuys by haerselven te lesen ende inde Raalt de gelegentheyt van dien te rapporteeren, opdat door praecipitante advysen partyen niet verongelycqt maer goet recht geschieden magh.

Dat omme de justitie niet te verachteren, de secretaris, dercken ende andere dienaers, daertoe noodigh, als sy bequaem syn, niet lightelyck te veranderen, maer in haer dienst met

1K2 1660. C. VAN DER LIJN.

een redelycq tractement gecontinueert dienen te werden, alsoo alle veranderingen van goede persoonen omtrent de Jastitie seer schaedelycq bevonden veerden, gelycq meede soodanige dienaers, baer veel draegende, door den praesident van den Raedt in haer ampt jegens een ygelycq, die haer soude poogen te verdrucken, gemaintineert moeten werden.

Dat den achtbaeren Raedt van Justitie, nu becleet werdende door een praesident ende vyif Raeden, tot het getal van 7 persoonen (waeronder den president mede gereeckent soude wesen) vergroot dimt te worden, ende dat de bequaemste onder den Raedt eenige jaeren wel noodigh dienen te continüeeren, omme kennisse van saecken te crygen ende door onkunde geen groote abuysen te begaen, waeraen voor bet respect vande justitie mede veel gelegen is.

Dat de justitie de bant gebooden moet werden door de policie met het maecken van verscheyde keuren ende ordon- nantien na eyscb van voorvallende saecken, waerinne wy UE. geen particuliere ordre voorschryven connen, als alleen by desen te recommandeeren, dat met veysbeyt ende discretie in alles geprocedeert werde.

Dat de respective subalterne coUegien van justitie ende policie met modeste, yverige, getrouwe persoonen becleet en yder in syn ampt beboorlycq gemainteneert moogen werden, waer- toe dan oocq voor alsnogh provisionelycq dienen sal bet ordonnantie- ende placcaetboecq, door de Ed. Joan Haetsuycker voordesen tsaeoi getrocken, totdat van hier, des noodigh geacht synde, goet gevonden mochte werden anders te ordonneeren.

Dat de justitie ende politie vooral mede gesecondeert moet werden met de Ghristelycke gereformeerde religie, waervan de fondamenten inde vaderlandse regeringh nu geleyt synde, deselve inde Oost-Indien onder UE. gouverno mede gevolght moeten worden, sonder buyten deselve eenige publycke exercitien van andere ende sonderlinge van het pausdom te gedoogen.

Dat de praedicanten , aldaer synde en dewelcke successive uyt het vaderlandt derwaerts gesonden werden, in haer beboorlycq respect by de hooge ende subalterne regeeringe ter

1660. C. VAN DER LIJN. 153

plaetse van haer residentien gehouden ende geensints in cleyn- aehtinge gebraght moeten werden.

Dat omme de religie met de policie in goede eenicheyt ende harmonie te houden noodigh is, dat altyt commissarissen uyt het middel van den Raedt, ter plaetse synde, in den E. kercken- raedt» soo op Batavia, als andere comptoiren ende residentien vande generaele Comp<^ compareeren ende sessie hebben, gelycq nu geschiet ende daerinne gecontinueert sal moeten werden.

Dat de gemelte praedicanten daertoe oocq dan gehouden moeten werden omme egeene correspondentie als met UE. kennisse met de vaderlandse kercken te houden, ende dat ten dien eynde alle haere brieven nevens UE. brieven aende vergaederinge der Seventhiene overgesonden sullen werden, omme naer lectuyre ende volgens 't gebruycq bestelt te werden, gelycq tot nogh geschiet is ende sonder interruptie in diservantie gehouden moet werden.

Dat by alle de hierboven verhaelde poincten sommierlycq gerec^pituleert synde de principaele maximen, dewelcke de Comp" op de saecken van India heeft ende dat buyten dien verscheyde particuliere ordren by önse successive ende besonder die van den jaere A^. 1644 aenden Gouvemeur-Generael ende Raeden van India geschreven brieven, gegeven syn, hier te lange omme te verhaelen, UE. derhalven niet suUen naer- laeten alle deselve wel te resumeren omme haere memorie te ververschen ende de poincten van ordre, daerinne begreepen, wel te doen observeeren.

Dat ten dien eynde noodigh is alle staènde permanente ordre, vande vergaederinge der Seventhiene van tyt tot tyt gegeven, uytte gemelte brieven ende die daerop nogh volgen moghten, te doen contraheeren ende in een reglement stellen, opdat de Gouvemeur-Generael ende Raeden van India gesamentlycq deselve te beeter gedencken ende niets over HhooQl mogen sien, C!omp* dienst betreffende.

Dat omme het Gollegie vande hooge Regieringe, bestaende in den persoon van den Gouvemeur-Generael ende Raeden. by syn Inyster te houden, alle brieven vande vergaderinge der Seven-

154 16^0. C. VAN DER LIJN.

thiene, houdende aen het bovengemelte Gollegie, by den Gouver- neur-Generael mi particulier niet geopent, maer syn Ed. ter handt gestelt synde, daerop voorts vergaderinge geleyt ende in volle vergaederinge geopent sullen moeten worden, opdat soo- wel de Raeden van India als de Gouverneur-Generael gesament- lycq de eerste kennisse mogen hebben vanden inhout vande gemelte brieven, verstaende, dat hetselve oocq sal moeten ge- schieden van alle andere brieven, uytte respective comptoiren ende residentien vande generaele Comp® aen den Gouverneur- Generael ende Raeden van India geadresseert, gelycq de ordre omme deselve alsoo te redresseeren ende het opschrift te maecken dicteert, waerby het wercq gehouden ende sonder interruptie oocq achtervolght moet werden.

Dat op alle aencompste, soo vande vaderlandtse, als inlandse scheepen op de rhee voor Batavia, de Gouverneur-Generael als presiderende, terstont vergaederinge beroupen sal omme de brieven te openen ende naer lectuyre van deselve ordre te geven, dat by een vande Raeden van India de ordres, daerinne staende, geöxtraheert werden, omme deselve dan voorts te doen executeeren ende dat dan oocq uyt de notulen vande resolutien daerop genomen (dewelcke jaerlycx overgesonden werden) ons blycken magh, dat sulcx is geschiet, waervan UE. niet sullen blyven in gebreecke, alsoo wy verstaen van alles, by ende omtrent UE. regeeringe passeerende, kennisse te moogen hebben omme de gereq^. ordre te beter daerop te moogen geven.

Dat oocq om alle bedenckingen van Comp®. ministers ende opperhooffden, de directie van haere saecken toevertrouwt en het gesach veel op haer alleen nemende, te weeren ende ons alhier gerust te stellen, noodigh is, dat de vice-gouvemeurs, praesidenten, directeurs en opperhooffden van geen penningh, haer toevertrouwt, alleen disponeeren off de cassa daervan houden, mitsgaeders alleen niet sullen moogen coopen ende vercoopen, maer dat de tweede persoon inde regeringe ter plaetse, nevens het opperhoofft, voor het een en ander respon- sabel sullen wesen, waerdoor de particuliere negotianten te

1650. C. VAN DER LUN. ISS

beeter vermydt ende yder tot syn debvoir gehouden sal werden, gdycq voor desen inde generaele brieven van dese vergaederinge mede geordonneert is, dat dan gevolght moet werden.

Dat de intentie vande generaele Comp^ synde omme de bur- gerye van Batavia ende goede ingesetenen van dien, sooveel sooder merckelycke praejudicie van deselve geschieden can, te fa?oriseeren ende in alles de behulpelycke handt te bieden, liE. niet sullen naerlaeten de vergaederinge vande Seventhiene te laeten toecomen haere consideratien op't concept van hier gescHiden, dienende tot openingh van meerder vryheyt inde commercie voor de gemeyne burgerye, waervan UE. danoocq met langer sullen blpen in gebreecke.

Dat ons nu gebleecken synde, hoe niet alleen de stadt Batavia, niaer oocq de eylanden van Banda ende andere plaetsen meer groote pericul geloopen hebben omme in hongers noot door gebrecq van rys te vervallen, tselve UE. dienen moet tot waer- schottwinge omme gestadigh van alle quartieren van India de competentie van rys te moogen becoomen ende dat niet alleen Batavia, maer oocq alle andere plaetsen ende residentien vande generaele Comp**. ten minste voor twee jaeren van rys behoor- lycq geprovideert gehouden werden, omme in geen ongemacq te vervallen, namaels niet te repareren synde, dat UE. dan ten hoogste gerecommandeert blyft.

Dat hoewel wy nu met den Mataram ende die van Bantam vreede schynen te hebben ende van deselve gecarresseert werden, noghtans beyde die geveynsde vrunden het minste niet ver- trout, maer gestadigh op haer acten wel geleth moet werden, omme geen onverwachte slagh te crygen ende onversiens over- vallen te moogen werden, denckende op voorgevallene exem- pelen, dewelcke noyt uyt UE. gedaghten gaen moogen; ende alsoo voor de Javanen vry groote, diep acces met haer vaertuygen inde stadt Batavia tegenwoordigh gegeven wert, sullen UE. vooral goede sorge draegen, dat daer door geen ongemacq 'teeniger tyt coomen te lyden, gestadigh op UE. hoede ende in postuyre van defensie jegens alle onverwaghte attentaten blyvende ; ende waeromme UE. oocq nimmermeer dencken sul-

156 1660. C. VAN OER LIJN.

len omme het guarnisoen van 'icasteel ende stadt Batavia op miDder als 1200 Nederlantse coppen te houden, gelyeq 't selve voor desen (JE. mede aengeschreven ende geordonneert is, sonder Spaensen ende Portugesen daeronder te houden, maer deselve te excuseeren.

Dat UE. dien niettegenstaende den Mattaram ende Bantammer uytterlyck te vrunden houden ende geen complementen schul- digh blyven sullen, dat de werelt medehrengt, gelyeq UE. oocq niet naerlaten sullen goede intelligentie ende correspon- dentie met alle Indise princen ende potentaten te houden, deselve in middelmatige saeckeu, daer het sonder ondienst vande generaele Comp*. geschieden can, altyt believende ende te gemoet gaende, sonder nimmermeer tot het oorlogh te coomen, als door noot ende omme de exclusive contracten van Comp'. handel ende praeêminentien inde Molucxe quartieren te mainctineeren, waervan omme egeene redenen geweecken magh werden.

Dat UE. oocq vooral sorghvuldigh sullen wesen omme met egeene Europise natiën als door noot overhoop te geraecken, gelyeq wy doorgaens by verscheide onse brieven UE. gerecom- mandeert hebben, sonder noghtans deselve eenige accommo- datien (omme haere negotie daermede te styven) te doen, maer deselve op haer eygen vinnen te laeten dryven, alles op UE. onvermoogen, gebrecq ende onse ordre van de handt schuyvende ende dat met soodaenige beleeftheyt ende vrunde- lycheyt vermenght, waeruyt haer geen quaet vermoeden ge- geven werde, altyt denckende, dat de minste gemeenschap met Europise natiën de Comp^. de meeste gerustigheyt by brenght, welcke maximen by ons altyt blyven moeten.

Dat UE. alle haer gedaghten ende meditatien op't generaele ende particuliere wercq vande Comp^. dagelycx laetende gaen, als (omme onse maximen ende ordre nae haer forme ende inhouden te executeeren) UE. seer lichtelyck ende onbesviraert toevallen sal, iusonderheyt als Godt de Heere, die weet, wal den meusche nut is, tselve genadelycq gelieffl te segenen; maer gelyeq alle deughden haer gevolgh crygen uyt goede

1650. C. VAN DER LIJN. 157

opperhooffden ende voorgangers, wert ÜE. ende Raeden van India gesamentlycq, als een licbaem representerende, ten boogh- sten gerecommandeert met goede exempelen inde justitie, politie, handel ende alles tgunt daervan voorder dependeert te toonen, dat ÜE. het welvaeren van dese loffelycke Nederlandtse geoGtroyeerde Oost-Indise Gomp®. soo ter herten gaet, dat daervan de langh verwachte vrughten te gemoet moogen sien, waertoe wy dan oocq Godt de Heeren bidden, I*E. tesaemen ende int besonder voor alle ongelucq ende onbeyl bewaeren, den handel van India onder UE. beleyt meer ende meersege- nen , ende onder Syne heylige bescherminge langh voorspoedigh te willen houden.

Eene volledige uitgave dezer instructie komt voor in M'. P. Mijer, Verzameling van instructiên, enz., bladz. 73 — 116.

25 Junij. Intrekking van het verbod van 9 Maart 1647 tegen het geven van geld op bodeniertj door Compagnie' 8 dienaren.

De intrekking geschiedde op verzoek van Chinesche koop- lieden, te Batavia gevestigd, die beweerden sedert Maart 1647 bijna geen geld op bodemerij te hebben kunnen verkrijgen, 'tensy met groote ende ongerechtige winsten, waerdoor de •vrye negotie binnen deeser steede merckelyck wert verhindert."

Voortaan mogten de dienaren der Compagnie weder geld op bodemerij uitzetten »ten reedelycken pryse ende nae dat •met deselven [Chinezen of anderen] accordeeren connen."

Aan Notarissen, Secretarissen, enz. werd vergund bodemerij- brieven ten behoeve van Compagnie's dienaren »in debita forma" op te maken.

15 September. Betaling der maand^cedullenvanintrac- lement verbeterde dienaren der Compagnie aan hunne vrouwen.

•Wert by de vergaderinge [der Bewindhebberen ter Kamer

158 léöO. C. VAN DER LIJN.

Amsterdam] verstaen, dat men de vrouwen de jaerlycxe leening »van drie maenden sal laeten volgen tot soodanigtractement, •als sy jongst bedongen sullen hebben, by de boecken vande »Comp. blyckende, Hwelck voortaen voor een generale ordre »in*t toecomende g'observeert sal werden."

Meer dan de l)Ovenstaande , vrij onduidelijke bewoordingen bevat dit stuk niet.

-f- October. Ontslag op verzoek van C. van der Lijn als Gouverneur-Generaal en benoeming in diens plaats van den raad ordinaris van India ^ C. Reijniersz.

Dit stuk, afkomstig van >de gesamentlycke aenwesende »raeden ordinaris van India", is afgekondigd in gevolge de missive van Heeren XVII"" van 26 April 1680, — te Batavia ontvangen den 19^'^ September daaraanvolgende.

11 October. Vaststelling van de vergader- en audiëntie- dagen van den Raad van Indié op Dingsdag en Vrijdag, te 3 ure precies, y^naer noene*'

14 October. Verbod voor notarissen tegen het postuleren als procureurs voor de collegiên van justitie; en om- gekeerd voor procureurs tegen het uitoefenen van het notaris-ambt. — Bepaling, dat het aantal notarissen te Batavia slechts twee zoude bedragen.

•Selffs in saecken, daer sy d' instrumenten toe selffs scbry- •ven ende beleggen", traden soms notarissen als procureurs op, •strydich tegens de goede ordre ende manieren vande hoven •van justitie".

De bepaling nopens het aantal der notarissen is genomen, •op dat elck te beter by het zyne een eerlyck onderhoudt •hebben mach."

1650. C. REIJNIEIRSZ. IK^

31 October. Bepaiing van kostgeld en vracht voor repa- trièrende vrtjliedefi, enz.

Zie OTerigens bij 29 September 1648.

51 October. Verbod tegen het medenemen ^met deese ^aenstaende gereet liggende retour-vloote*^ : 1^ van meer goederen dan ter waarde van twee maanden tractement; r enz.

Zie overigens bij 10 December 1648.

31 October. Last voor de repatrierenden met de gereed liggende retour-schepen om hunne actiën en pretensien ten hste van de Compagnie op te geven aan J. Cunaeus, Raad van Indiê, W. van der Beecq, sergeant-majoor van het garnizoen te Batavia, en D. Walles, opper- koopman van het soldij -kantoor.

Overigens is dit stuk gelijkluidend aan dat van 10 November

1 November. Verbod legen y^schieten ende clackehusschen'' van 's avonds 9 uur, r^totdat des morgens de revelje •geslagen worf\ en tegen het afsteken van vuurwerk, zoowd bij dag, als bij nacht.

De Regering vreesde, dat men anders geene vijanden van •vrunden'" zoude kunnen onderscheiden. Ook was zij beducht voor brand.

Het verbod gold alle ingezetenen van Batavia.

De poenaliteit voor elk schot of afgestoken vuurwerk was eene boete van 12 realen van achten.

Ouders zouden voor hunne kinderen en meesters voor hunne slaven verantwoordelijk zijn

160 1650, 1651. 6. RÊIJNIERS2.

1 November. Afschaffing van het hoofdgeld der Chinezen.

Om zooveel mogelijk Chinezen, in het belang van den land- bouw, naar Batavia te lokken had de Regering in 1648 het hoofdgeld der Chinezen van 1 ^/^ reaal van achten tot Vs reaal verminderd.

Thans schafte zij dat hoofclgeld af om «de seer odieuse exe- •cutien, extorsien ende geweiden, die de soldaten inH jagen »maendelycx op de Chineesen, tot overgrooten afkeer derselven, «door H misbruycken ende te buyten gaen van haere ordre ende •bevel comen te pleegen"; ook omdat de Chinezen » meest •arme ende behoeftige menschen syn, die haeren dagelycxen •nootdrufl met haerder handen werck soecken ende winnen •moeten."

8 November. Verbod voor Maleijers en Javanen, geene inwoners van Batavia zijnde^ tegen het varen naar Ambon en Banda.

Slechts aan burgers. Chinezen «ende andere inhabitanten deser •steede Batavia" werd die vaart toegestaan.

23 Januarij. Verbod tegen het betimmeren der stoepen van de huizen te Batavia.

Dit stuk, afkomstig van »den E. gerechte deser stede •Batavia"» heet: «placcaet, raeckende de onfatsoenelycke tim- •meragies."

Chinezen betimmerden de stoepen voor hunne woningen, welke stoepen »den Heer alleen syn behoorende", om hunne huizen te vergrooten en ontzagen zich niet de aldus betim- merde stoepen te verhuren en «alsoo H recht ofte degerech- •ticheyt van den Heer te usurperen."

Tal van huizen waren daardoor •blint gemaeckt ende de

1è51. C. RËIJNIERSZ. 161

•aytsigt vande bueren benomen"; bovendien was daardoor » een •groote onfatsoenelyckbeyt inde proportie ofte royinge der

straeten" ontstaen.

Om deze redenen gelastten Schepenen: 1^ binnen 6 weken na afkondiging van dit stuk de betim- meringen af ie breken; 2' de stoepen »open ende op de royinge" te maken; 5^ voortaan geen stoep meer te betimmeren. De poenaliteit was: voor de eerste maal: eene boete van 25 realen van achten, ten behoeve van den Bailluw; » » tweede » : eene boete van 80 realen; » • derde » : » » » 100 » en arbitraire correctie.

23 Januarij. Herinnering aan de plakaten: V van 4 Mei 1622 en 23/u/t; i&AZ betreffende het

verkoopen van slaven; 2^ van 9 Januarij 1634 betreffende den impost van

wijnen voor tappers en hun »tapbriefken" ; 5® van 6 Februarij 1635 betreffende het ophalen en

vertimmeren van vaartuigen; 4® van 19 Augustus 1645 betreffende den accijns en

prijs van bier voor tappers.

Dit stuk is afkomstig van »den E. gerechte deser stede" en •voor de puye vanH jegenwoordige raadhuys" afgekondigd.

25 Januarij. Bevoegdheid^ aan den Bailluw verkend^ om i^f allen tyde" den voorraad bier en wijn, bij tappers aanwezig, in hunne woningen te peylen.'

Dit stuk, afkomstig van »den E. gerechte deser stede 'Batavia", is uitgevaardigd, omdat de tappers zich niet ontzagen •dagelycx meer en meer, soo van wynen, als bieren, door

nn tu tt

162 1651. C. REIJNIERS2.

»quaede praciyequen, den Heer syn gerecbticheyt ofte cbyns »te frauderen."

De straf voor de tappers bij verzet of bij het niet doen van »behoorlycke aenwysinge" was arbitraire correctie.

25 Januarij. Herinnering aan de plakaten:

1 ^ van 25 Januarij 1627 op het laten los loopen van vee; 2^ van 30 November 1648 op hel stallen van vee in

de voorstad en het los loopen van varkens; 3^ van 31 Augustus 1648 op het rondventen langs

de stralen; 4^ van 9 September 1630 op hel wegwerpen van vuilnis.

Dit stuk is afkomstig van »de Heeren van den gerechte/'

•—- Februari). Last voor de inheemsche ingezetenen van

Batavia en de jurisdictie van dien^ 12 en meerjaren

oud f om:

1^ binnen 14 dagen na de af kondiging van dit plakaat zich aan te geven aan eene daartoe benoemde com- missie;

2° ^geresolveert synde hier te verblyven^ met partyen »mn 20 a 25'' zich een hoofd te kiezen;

3° van de sub 1° bedoelde commissie^ ^hooft voor hooft' \ in ontvangst te nemen ^een büjet ofte ander teken^ •soo als dan goet gevonden sal werden'* ;

4^ ^nae dat de doek savonts negen uren geslugen ende i^geluyt sal hebben \ zich binnen hunne woningen of vaartuigen te begeven;

5° nimmer en nergens eene kris (»eew seer schadelyck ^ende dangereus geweer**) te dragen.

Ad l"""^. De commissie bestond uit den Landdrost, den Ont- vanger-generaal, den Bailluw, de officieren van de burgerij» •mitsgaders die van de Javaense natie/'

l65i. C. REIJNIERSZ. l63

De aangifte moest geschieden » hooft voor hooft opseeckere •daertoe Ie stellen uren daechs binnen Comp^ thuyn aen de •west zyde deser stede."

Zij moest bevatten de »namen, wel ende onvervalscht*', als- mede >yan welcke plaetse, wanneer ende om wat redenen" men zich »metter woon alhier had getransporteert."

Ad 2"". De gekozen hoofden waren verpligt »maendelycx »off soo dickwils 'tselve sal comen te vereysschen, aen den 'genen, die generalyck over henlieden sal worden geslelt, ■reecq. ende berigt te doen van het leven ende aenwas ofte ■vermindering van d'onder hen gestelde persoonen."

Ad 3°". Het büjet of teeken moest op verzoek van i»de gene 'daertoe gestelt", ten allen tijde aan dezen vertoond worden» »op poene, dat soo wie van die natie t'eeniger tyt, H sy by »dage ofte by nachte, in off buyten deser stede bevonden sal •werden met geen soodanige biljet ofte teken versien te wesen •ofte aen te connen wysen, onder jemant van vooraengeroerde •hoofden te sorteren, gehouden sal werden voor een vagebond, •verloopen ende schadelyk persoon in dese contreye, dienvol- •gende g'apprehendeert ende gestraft sal werden, Hsymetin •de kettingh aen Gomp' wercken te arbeyden, ofte met andere •oorporele straffen, naer dat de zaecks gelegentheyt sal comen •te vereysschen."

Ad 4"". Dit verbod gold, zoowel »inhabitanten deser stede", als hen, die »met haer vaertuygen van buyten" aankwamen; zoowel »'sHeeren straeten ofte wegen binnen deser stede", als die buiten de stad, »op't land off elders". De straf was afhankelijk van de «exigentie der saecke."

Ad S"". De poenaliteit was:

voor de eerste maal: verbeurdverklaring van de kris en

eene boete van 3 realen van achten;

» • tweede • : verbeurdverklaring van de kris en

eene boete van 12 realen van achten;

» ■ derde » : arbitraire correctie «aen denlyve."

»Ende of het gebeurde, dat 'er jemand van deselve met

•verre op H lant ofte in bosschagie te gaen benodigt wierde,

164 16Ö1. C. REIJNIERê^.

»'t sy om quaede gedierte ofte anders, eenich geweer by sich te •nemen, sal Hselve anders niet mogen wesen, als een cort »pieckjen ofte diergelycke lank geweer, eftde dal nog met •kennisse van de gene, die daertoe geordonneert ende henlieden •bekent gemaeckt worden sal."

Als aanleiding voor de uitvaardiging van dit plakaat wordt opgegeven :

a, »de groote toeloop ende het dagelycx vermeerderen der [Javaansche] natie in en ontrent dese stadt, die haer eygen •residentie plaetsen niet buyten suspitie van om quaede •gepleechde acten verlaeten ende hunne schuylplaetse hier •comen soecken";

b. »de dagelycx ende bysonder by nacht ende ontyden seer •groote ende meenichvuldige overlasten ende geweiden, soo •door het stroopen, besteelen ende berooven der middelen •van onse goede ingesetenen deser stede ende bysonder •die gene, die haere landeryen ende residentien buyten •deselve syn hebbende, als door het opbreecken der huysen, •ruineren der paggers ende andere quaede faicten meer."

Zelfs binnen de stadsmuren nam de »moetwil" meer en meer toe.

Uit dit stuk blijkt ook, dat •d*eygenaers der landen" moesten contribueren tot •een condigne tractement" van den Landdrost.

24 Februarij. Instructie voor den Landdrost.

Alsoo *t zeedert eenigen tyt herwaerts ons veele dachten voor- gecoomen syn wegen de dieveryen, strooperyen ende geweiden, die de goede ingesetenen der platte landen rontsom deser steede. door eenige vagabonden ende struyckroovers , voornament- lyck der Javaense natie, binnen onse jurisdictie woonagtich, by nacht ende ontyden syn lydende, ende den Bailliuw deser steede niet wel gelegen soude coomen des nachts daer op uyt te gaen , soo ist , dat wy met advys der E. ' gerechte , mits- gaders den crychsraet der voors. steede, als andre voorneme ingesetenen van dien goetgevonden hebbende, tot weeringe van

1651. C. REIJNIERSZ. 16»

de voors. strooperyeD, over de voors. platte landen te stellen een apart officier onder den titul van Landtdrost, wiens ampt ende offitie het weesen sal te versorgen, dat de .voors. landen in ruste ende vreede beseeten ende des heeren weegen, soo by nacht als by daege, veylich gebruyckt moogen werden.

Ende sal de voors. Landtdrost tot dien epden syn juris- dictie hebben over alle de voors. platte landen, eenelyck de voorstadt daer onder niet begreepen, te weeten, soo deselve jegenwoordich mette groote revier ende reduyt af- geslooten ende gelimiteert is, nochte oock de singel rontom de stadt, die onder den Bailluw sullen blyven, gelyck tot noch toe is geschiet.

De limiten van Batavia syn van oudts verstaen testrecken aende oostsyde tot aende paelen vanH Coninckryck vanCerra- bon, ende aende westsyde tot die van Bantam, ende oiu de zuyt lantwaert ende over het geberchte tot aende Zuytzee.

Binnen welcke landen de voors. landtdrost over alle misda- den ende delicten sal vermoogen te vangen ende te spannen, mitsgaders alle andre acten van jurisdictien te excerceeren, de hooge officieren toecomende.

Mits dat gehouden sal weesen syn recht te vervolgen voor den E. gerechte deeser steede, sonder dat over eenige misda- den sal vermoogen te composeeren ofte te verdragen, ten waere met kennisse ofte toestaen van den E. geregte voorn , ofte over cleyne saecken daer sulcx by placcate ofte ordon- nantie toegestaen is.

Jmant, ten platte landen woonachtigh, eenige misdaet begaende, bet sy binnen ofte buyten de stadt, ende by den Bailliuw binnen syn jurisdictie geappreheudeert werdende, sal desselffs gevangen weesen tegen seggen van den Landtdrost, die weder gelycke gerechticheyt sal hebben over de onderdanen van den Bailluw, doch aen beyde syden in delicten, daer cor- porele straffe gefondeert is, ende niet over andre breucken ofl^ boeten, over welck den een der andre subjecten niet en sal vermoogen te molesteeren , of ten waere die binnen syn jurisdictie waren begaen.

166 1651. C. REIJNIERSZ.

Maer in misdaden ofte breucken, die tassehen layden vande stadt ende die vant platte landt begaen werden, sal dien officier inde . calangie geprefereert wesen, die de misdadigers ofte een der selver eerst aengesproocken ofte in hechtenisse becoomen sal hebben, dat soo goet gevonden is, om overeen ende deselve saecke geen twee ofte meer bysondre rechts- pleginge te houden.

Maer den Fiscael van India belangende den selven, sal soo binnen als buyten de stadt syn jurisdictie, niet tegenstaende het offitie van den Drost, blyven behouden, gelyck tot noch toe gehadt heeft, mits blyvende in gemenchde saecke tusschen Gomp~ dienaren ende andre ingesetenen, tusschen hem ende dVoors. Drost, oock deselve scheydinge, die tot noch toe met den Bailluw is geobserveert.

Ende sullen de voors. respective officiers in alle saecken, daer het van nooden wesen sal, gehouden weesen malcanderen ten dienste vande justitie de handt te bieden ende te assisteren, op privatie van haer ampt, by aldien daerinne merckelyck versuymich bevonden wierden te wesen.

Ende bysonder wert den voors. Drost belast, by nacht ofte anders eenige matroosen, soldaeten ofte andre dienaers buyten ordre buyten vindende, deselve aen te houden ende des daechs daer aen den Fiscael van Indien over te leveren, om daer meede gehandelt te werden naer gelegentheyt van saecken. .

Alle executien op vonnisse vande E. gerechte, die ten platte landen moeten geschieden, sullen oock voortaen door den voors. Drost int werck gestelt ende uytgevoert moeten werden, in- voegen gelyck tot noch toe door den Bailliuw is geschiet.

Ende alsoo het gemeen ende de ingesetenen, voornaement- lyck buyten landen hebbende, daer bysonder aengelegen sy, dat de heeren weegen altyt bequaem ende gebruyckbaer, mits- gaders de revieren navigabel werden gehouden, sal den voors. Drost daer voor gehouden weesen meede goede sorge te drae- gen, deselvige ten minsten tweemael int jaer schouwende, ten overstaen van twee gecommilleerdens uyt den E. gerechte,

1651. C. REIJNIERSZ. 167

nevens den Secretaris, volgens de keure ende ordonnantie, daw op gemaeckt ofte noch te maecken.

Ende aengesien om bequaeme toeganck tot de landen te hebben, op veele plaetse noch nieuwe weegen gemaeckt sullen dienen te werden, «oo sal den Drost syn werck daer mede van maecken ende, met advys van den landtmeeter, ons van tyt tot tyt de bequaemste gelegentheden voordraegen om ordre daer op te becoomen, het sy dan dat deselve sullen moeten gemaeckt werden ten laste der gemeene ingelanden ofte wel van de geenen, die naest geleegen syn ende baer gerieff daervan sullen trecken.

Ende alsoo de Javaenen een dangereus volck sy, daer wy ons niet seer op connen betrouwen, soo sal den Landtdrost altyt pertinent register van deselve houden, met name ende toename ende van wat plaetse geboorticb syn, ende onder wat hoofflt yder syn staende, mitsgaders oock waeromtrendt sy binnen onse jurisdictie woonachtich syn.

Ende opdat te beeter op derselver doen ende handteringe ende off baer met behoorlyck middelen syn emerende geleth mach werden, soo sal den Drost ordre geven, dat bysonder die van voors. natie haer wooninge houden aen ofte omtrent de heeren weegen, soo veel geschieden can, sonder verachte- ringe van haer lantbouw, d'selve wooningen somwylen eens visiteeren, ofte oock vreemde onbekende Javaenen onder deselve syn schuylende.

Om welcke vande andre te kennen goet gevonden is, dat de Javaenen, die haer aengeven ende bekent gemaeckt hebben, alle maenden van voors. Drost een seecker teecken, het sy van loot, thin ofte cooper, gegeven sal werden, dat sy gehou- den sullen wesen altyt ende overal by haer te draegen, op arbitrale correctie.

Opdat de Drost kennisse mach hebben, wat int velt ende 't bos omgaet, soo sullen de wiltschuts gehouden weesen, tekkens wanneer vande jacht thuys coomen, H selve rapport te doen, wat inH selve ge boort, gesien ende vemoomen hebben.

168 1661. C. REIJNIERSZ.

Ende sal den meergemelten Drost ten dienste Van syn offitie ende tot coste van't gemeen móogen houden een sab- stituyt ende vier swarte dienaren, mitsgaders, den nootsulcx Tereysschende , voorder assistentie van crygsmacht moogen versoecken, die hem de officieren vande stadtspoorte ofte vande ronduyt buyten gehouden sullen syn te laeten volgen.

Mits dat gehouden blyft vooral sorge te draegen, dat de goede ingesetenen door deselve niet verongelyckt en worde.

De voors. Drost sal voor't aenvaerden van haer ampt in handen van den president van den gerechte den onderstaenden eedt doen.

Eedt voor den Landtdrosi.

lek beloove ende sweere de Ho: Mo: Heeren Staeten-Gene- rael der Vereenichde Nederlanden, syn Hooch* den Prince van Orangie, als der selver Gouverneur Cap^. ende Admirael- Generael, de Heeren Bewinthebberen der Geoctroyeerde Oost- Indische Gomp®., mitsgaeders den Heere Gouverneur-Generael ende Raeden van India, gehouw ende getrouv^ teweesen, het ampt van Landtdrost der platte landen van Batavia oprechte- lyck te bedienen ende na myn uytterste vermoogen te bevoir- deren, dat deselve landen ende ingesetenen van niemant by nachte ofte by daege overlast ende gewelt mochte geschieden door myne suppooste ofle dienaers; dat ick alle saecken, myn ampt raeckende, den rechter na myn beste kennisse ende wetenschap voordraegen ende te kennen geven, mitsgaders in deselve procedeeren ende handelen sal, soo als naer goeder conscientie ende na myn instructie bevinden sal te behooren; dat ick met niemandt over eenige delicten composeeren sal, als ten waere met kennisse ende toestaen van den E. gerechte ofte in cleyne saecken, in welcke sulcx by placcaten ende ordonnantien toegelaeten is; dat ick voort generalycq my in voors. ampt draegen sal, als een vroom en oprecht Officier ende Landtdrost toestaet en betaempt, $00 waerlyck helpt my Godt Almachtich!

1661. C. REIJNIERSZ. 169

1 Maart. Bepaling, dat in 's Compagnies promsie-fnaga- zijn te Batavia niet meer f>mette cleyne mate'' mogt verkocht worden.

Deze maatregel moest strekken om de Compagnie »van •alle voirdere fraude te praecaveren.**

De wijn zoude »met volle leggers tot 240 realen de leg- •ger (mits de ledige fustagie aende Comp. gerestitueert sal -worden), soo oock de botter, vleys, speek, olie ende asyn •met volle vaten aen 2 a 3 goede^ vroome ende behoeftige •burgers ten redelycken pryse uytgegeven worden om alle •de selve provisiën by de cleyne male ende gewicht aende •benodichden ten selven pryse, soo als die gewoonelyck by de •Comp. wert vercocht, uyt te venten ende oock eenich ge- «ring voordeel voor haer selven daer mede te behalen.''

7 Maart. Verbod voor Mahomedanen tegen het houden van ^piihlycqne ofte secrete hy een compsten tottet exer- ^ceren van hare verkeerde ende Mahomethise dienst." — Last op de Chinezen om ^haren tempel met hare hey- i^dense ornamenten, beelden als anders, daer aen clevende", te verplaatsen buiten de zuider-poort bij hun kerkhof en *voortaen geene de minste by een compsten om hare T>heydense dienst t'exerceren binnen deser stede te houden."

Dit stuk is uitgevaardigd op verzoek van «d'eerweerdige •kerckenraedt", die van oordeel was, dat de openlijke gods- dients-oefening der Mahomedanen en Chinezen moest gehouden worden voor „een daet, die onder een loffelycke regeringe, •alwaer de suivere ende onvervalste leere des eenigen ende •waerachtigen Salighmaeckers Jesu Christi geleert ende gedient •vrierde, niet behoorde gedooght te werden.''

Zulks gaf ook » ergernissen ende verleydingen aen onse in- «landtse natie, die noch raeu uyt 't Moorse voor 't meerendeel •eerst syn gecomen." '

170 1661. C REIJNIERSZ.

De Regering liet zich door dit verzoek verleiden te bepalen, dat de Mahomedaansche priester »ofte den genen, die de minste » dienst in't excerceren van de valsche leere was praesterende, •sonder eenige simulatie'* in de ketting zoude worden ge- klonken.

De bovenomschreven last op de Chinezen was reeds vroeger gegeven, maar de datum van de eerste lastgeving is niet ingevuld en ook niet opgespoord kunnen worden. Om die reden is niet bekend, met welke straf de Chinezen bedreigd werden, vermits daaromtrent niet meer blijkt, dan dat die straf was »in conformité van vooraengetogen [niet te vinden] •resolutie."

18 April. Aamtellitig van een bibliothecaris over de kerkelijke bibliotheek.

De kerk te Batavia was »met een redelycken schoonen •biblioteecque versien", over welke bibliotheek echter niemand ■'tgesach" voerde, ten gevolge waarvan de Regering duchtte »sy daer door wel mochte comen te vervallen."

De eerste bibliothecaris was de predikant, J. Roomans, die wel den titel van bibliothecaris, maar geene speciale toelage voor zijne nieuwe betrekking kreeg. Intusschen werd hij ver- pligt de bibliotheek »by behoorlycke register op te neemen."

30 Junij. Bepalingen nopens personen^ die zich heimelijk aan boord begaven van ^Comp^. vertreckende sch^)en y^nae andere quarlieren."

Dit plakaat gold voor het geheele gebied der Compagnie.

» Door verkeerde medogentheyt bewogen", verleenden »d'over- » heden ende boeckhouders van schepen" meermalen «reecq. «inde scheepsboecken" aan «vagebonden ende landloopers als «andere, deen of dandere misdaet begaen hebbende", en lie- »ten hen, «nevens andere, subsidie op deselve [schepen] ge- «nieten."

1651. C. REIJNIERSZ. 171

•Versdieyde misdaden ende delicten" bleven daardoor on- gestraft en bovendien werd aan vagebonden en landloopers »een •voet gegeven om des te onbevreesder haer luyicheyt den vol-

len toom te geven ende alderhande vuylicbeden te bedryven." •Veel moeyte, fastidien en onlust" onstonden op die wijze, •soo hier, als voomamentlyck in't vaderland voor de Heeren Bewintbebberen."

Om hierin te voorzien bepaalde de Regering:

1* dat de opperhoofden en boekhouders van schepen, welke

van Batavia of van eenige andere plaats vertrokken, »neer-

•stelyck" moesten onderzoeken, of aan boord zich bevo n

den personen, die niet op de monster-rol voorkwamen;

2^ dat zij, bij ontdekking van zoodanige personen, deze >sonder

•eenich vertreck" moesten gevangen nemen en, «isHdoene-

•lyck", overleveren aan den officier of overheid der plaats ;

3^ dat zij zoodanige personen moesten overleveren aan de

overheid der plaats van aankomst, indien die personen

•eerst te voorschyn quaemen naer't vertreck der schepen

•ende dat 'er geen gelegentheyt en ware om deselve op

•te senden ende onder wegen geen schepen wierden ont-

•moet, waer met sulcx bequaemelyck conde geschieden";

4* dat in het geval, sub 5® bedoeld, de bewuste personen »met

•d'eerste gelegentheyt" gevangen teruggezonden moesten

worden «na de plaetse, daerse bescheyden syn ende haer

•reeck. loopende is; ten ware, met advys van voorsz. over-

•heyt, om redenen goet gevonden wiert deselve op't selve

•schip, by aldien het g'ordonneert mochte wesen om eerlangh

•weder terug te keeren, te laeten verblyven";

5^ dat de scheeps-overheden en boekhouders in geen geval

aan zoodanige personen zouden mogen geven »reeckeninge

•inde scheepsboecken ofte eenige de minste verstreckinge

•aan gagie te doen", op straffe van •deportement van

•ampt ende officie ende drievoudige vergoedinge vande

•schaede, die d'E. Comp. daer by sal comen te lyden,

•mitsgaders soodanige verdere correctie, als na gelegentheyt

•van saecken sal bevonden werden te behooren."

172 1651. C. REIJNIERSZ.

50 Junij. Verbod tegen het ^sonder licentie"' aan boord gaan van aankomende jachten of schepen, *voor ende y^al eer deselve hier ter rheede g'anckert, door onse •gecommitteerden behoorlyck besocht ende den tyt van y^drie achter een volgende dagen en nachten sullen heb- y>ben gelegen.''

■üytroeyinge van alle ongeoorloofde particuliere bandelinge" was het doel , dat met de uitvaardiging van dit plakaat werd beoogd.

De poenaliteit was:

a. voor burgers en ingezetenen van Batavia: eene boete van 300 realen van acbten en arbitraire correctie;

b. voor suppoosten en Compagnie's dienaren: degradatie van >alle haere honorable bedieningen ende qualitey ten/'

26 Julij, Bepaling, dat Weesmeesteren onder hen berus- tende gelden van onmondige weezen, in stede van tegen 1 pet., voor ^4 pet. 'smaands a deposito mpgten uitzetten.

» Onder den burger" waren «penningen a deposito tot voor- » noemde ende mindre advance a contento te becomen", ten gevolge waarvan de Weeskamer met een kapitaal van 50,000 realen bleef zitten, hetgeen zij wegens hare hoogere rente niet kon uitzetten.

Vermindering van de rente mogt zonder autorisatie van de Regering in casu niet gebeuren.

28 November. Vernieuwd verbod voor Chinezen tegen het houden van r^eenige publycque ofte heymelycke byeen- »comsten, waert oock soude mogen wesen, tot exercitie •van haren Heydensen dienst."

Aanleiding tot dit verbod gaf een verzoek van den kerke-

1651,1652. Ö. RËIJNIË^SZ. 17S

raad om de Chinezen te beletten aan de groote rivier een tempel te bouwen >om aldaer haren blinden dienst te exer- »ccren/* Ook dat verzoek werd door de Regering toege- staan, terwijl de Chinezen bedreigd werden »sonder aensien

naer luyt der placcaten, daerop beraemt" gestraft te zullen worden.

11 December. Uitschrijmng van een bede-dag voor de retour-vloot.

27 December. Aanstelling van een Europeschen waag- meester.

Deze indienststelling geschiedde »tot voorcooming van alle •clachten."

De Europesche waagmeester moest, «bnyten den pachter •van de waghe", alles «pertinent" wegen, «'tgeeneterwaghe -gebracht wert."

Voorloopig werd ten zijne behoeve eene bamboe loods opge- slagen op het Kasteels voorplein, op den hoek van de groote rivier en de Amsterdamsche gracht.

16 Februarij. Vernieuwing van: 1® den last tot hel dragen van zijd-geweer door Compagnie* s dienaren; 2® het verbod voor niatrozen tegen het aan wal komen met messen.

Kooplieden, Onder-kooplieden, Adsis tenten en «veel min •hooger ministers, hoedanich deselve oock souden mogen wesen, -eenelyck de kerckendienaers ende cranckbesouckers uytge- •sondert", mogten bij dag, noch nacht, zonder behoorlijk zijd- geweer hunne huizen of «logiementen" verlaten.

Schippers, stuurlui, hoogbootslieden, constabels en chirur- gijns, »te scheep varende", mogten niet aan wal komen, noeh

174 1Ö52. C. RËIJNIÊRS2.

zich op straat vertoonen zonder degen of houwer, »na yders 'gelegentheyt/' De poenaliteit was »voor d'eerste reyse":

a. voor hooge officieren, kooplieden en schippers: eene boete van 12 realen van achten;

b. voor «die van minder quaiiteyt": eene boete van 6 realen van achten.

De straf op de overtreding van het verbod tegen messen was:

a. >met honderl slagen gelaerst te werden";

b. verbeurdverklaring van het mes en van eene maand gagie, ten behoeve van den officier en diens dienaren.

28 Februarij. Oprigting van eene kompagnie schutters^ bestaande uü Compagnie' 8 dienaren ^van de commercie.''

Om » meerder aensien" aan deze, naer het schijnt, keur- kompagnie te geven, werd een extra-ordinaris lid in den Raad van Indiê daarbij tot kapitein aangesteld en »onse Secretaris

ende Cassier" tot luitenant en vaandrig.

-jf- Maart. Verbod tegen het beklimmen of doen bektim- men van klapperboomen zonder vergunning van den pachter dier boomefu

Ten behoeve van bruiloften en gastmalen liet men dikwerf eigenmagtig takken of bladeren van klapper-boomen afbouwen, waardoor die boomen beschadigd werden.

De pachter van de »clappusboomen binnen deser stede" klaagde hierover, weshalve de Regering zulks op straffe eener boete van 12 realen van achten, ten behoeve van den officier en van den pachter, verbood.

Slechts »met expres voorweten, licentie ende toestaen van »den pagter" mogt men takken afbouwen, »ende dat noch »op alsulcke boomen, als van denselven sullen aengewesen worden."

léSè. C. RÉIJNIÊRSZ. 1Ï8

5 April. Verbod tegen hel passeren langs het 4hol huyskeny

op de Boom staende" , bij nacht of na het sluiten van den Boom. — Vergunning voor scheeps-officieren, •die op de rheede bescheyden syn\ en voor ^bekende •ingezetenen^ Nederlanders synde\ om •met kennisse •van d^officieren^ , tol des avonds te 9 ure te passereti door •het clincket vanH waterpoortien.*'

Aan opperhoofden van aankomende schepen was >soonuen

dan'* vergund des nachts langs het tolhuisje aan wal te gaan. Maar van dit privilegie werd allengs door »bykans •yder een sonder onderscheyt" gebruik of liever misbruik gemaakt^ hetgeen de Regering >om de meenich te der vreemde •natiën, die hen doorgaens ontrent syn houdende, een saecke •van seer periculeuse gevolgen" achtte.

Als poenaliteit op de overtreding van boven omschreven verbod, stelde zij dan ook niet minder dan straf »aen den lyve »ende leven, na gelegentheyt van saecken."

Met dezelfde straf werden bedreigd schildwachten, die iemand 's nachts langs het tolhuisje zouden laten passeren.

4 Mei. Waarde-bepaling van de munten^ binnen het ge- bied der O.-L Compagnie gangbaar.

Dit stuk, uitgevaardigd op last van de Heeren XVII°^°, gold voor het geheele gebied van de Compagnie en werd daarom niet alleen te Batavia »ter gewonelycke ure ende plaetse,.soo •binnen 't Gasteel, als inde stadt voor Hstadthuys" gepubliceerd, maar ook in afschrift gezonden aan alle vice-gouvemeurs en opperhoofden »met expresse belastinge, op de receptie desselfs, •volgens den teneur ende in conformité van hier te doen •publicerai."

De waarde der munten was «gesteygert, tot groot nadeel, •niet alleen van de generale Comp^, maer oock .bysonder •van de particuliere burgers ende ingesetenen van de stadt 'Batavia ende andere comptoiren ende residentien, dewelcke

176 165ë C. RÈtJNlERSZ.

»door soodanigen cours in haere middelen seer verswackt ende »de rechte waerdye van haer gelden comen te missen."

De Regering trachtte daarom die «rechte waerdye" te her- stellen door te bepalen, dat gangbaar zouden zijn:

•ryxdaeldersy in de respective provintien van de Vereenichde «Nederlanden gemunt, alle wichtig synde, ten pryse van 5% •stuivers 'tstuck";

•realen van achten, die wichtig syn, — wel verstaende op- •rechte Sivilise ende Mexicaense, maer geen Peruse (dewelcke •vervalscht ende raerckelyck slechter van alloy syn, van ^ de •goede qualyck onderscheyden connen werden ende derbalven •verboden werden) — tot 80 stuyver ider";

'leeuwen-daelders of croonen uyt de Vereenichde Nederlantse •provintien ende geen andere, als wichtig synde, ten pryse •van 42 stuyvers *tstuck";

•schellingen van provinciale munt, tot 6 stuyvers d^*';

•dubbelde ende enkelde provinciale stuyvers";

•oortgens ende duyten, in de Vereenichde Provintien ge- •raunt ende g'admitteert";

•Brabantse ende cruysdaelders , nu aireede in India synde, tot 50 stuyver Hstuck by provisie te toUereren" ;

•ducatons, nu en dan in India gecomen, tot 63 stuyvers •'t stuk mede by provisie als boven."

Alle overige munten werden voor billioen verklaard en het gebruik daarvan verboden op straffe van verbeurdverklaring en arbitrale correctie.

Slechts versmolten tot zilver in baren mogten die munten •volgens haer alloy ende rechte waerdye" verhandeld worden.

Stoornis in contracten, aangegaan op den vroegeren munt- voet, trachtte de Regering te voorkomen door te bepalen, dat op die contracten dit plakaat geen invloed uitoefende.

De reductie van de waarde der verschillende geldsoorten ging overigens in op den dag der afkondiging van dit plakaat.

•Ende op dat niemandt daer van eenige ignorantie mochte •praetenderen, is goet gevonden, dut de publicatie van dese •aHe ses maenden vernieuwt sal worden."

leöfi. Ö. REiJNIERSi. iii

10 Hei. Regeling der tractementen van irUandsche school- meesters en van den Maleischen voorzanger te Batavia.

Tot nog toe waren die lieden door de Diaconie bezoldigd, *dat haer seer beswaerde/'

Vijf schoolmeesters waren door den kerkeraad •g'ordineert

tot leeringe vande inlandtse arme gemeente kinderen*'; acht andere »tot onder wysinge vande slaven ende slavinnen door -de stadt."

De Regering kende nu een tractement uit Compagnie's kas toe en wel aan de vijf eerstbedoelde schoolmeesters en aan den Maleischen voorzanger van 12 realen per maand en aan de overige schoolmeesters van 8 realen per maand.

SI Mei. Wijzi^ng van het plakaat van 4 Mei 1652, in zoo verre y dat de waarde van realen nn specie'\ kruis-daalders en provinciale daalders gesteld werd op SI stuivers. — In obligatièn en contracten j ^eenige *somme van gelden inhotidende'' , mogt voortaan geene sprake meer zijn van realen ad 48 stuivers ^ maar alleen van realen en rijksdaalders ad 51 stuivers.

De wijziging geschiedde »om verscheyde redenen ende "moliven", welke echter niet omschreven zijn.

Secretarissen, notarissen en andere publieke personen, die het bevel mogten overtreden, zouden gestraft worden met arbitrale correctie.

26 Julij. Last op de Boekhouders hunne boeken jaar- lijks af te sluiten, doch geene afrekening teverleenen dan aan die dienaren der Compagnie, welke zulks ver- langden of vertrokken.

De soldij- en gamizoen-boeken te Batavia en op verschei- dene andere residentie-plaatsen der C!ompagnie werden niet Dm n. 12

178 1652. C. REIJNIÊRSZ.

jaarlijks afgesloten, maar bleven per balans voortloopen, «sulks •eenige Comp. dienaren reecq. van 10, 20, 2B, ja 30 jaren in •deselve syn hebbende", waardoor dikwerf abuizen ontstonden.

De Regering bepaalde ook nog, dat het saldo, hetgeen bij het sluiten der boeken te goed bevonden werd, in de nieuwe boeken op de credit-zijde, buiten de linie, >met perfecte uyt- •druckinge" moest uitgetrokken worden, «oockdaer bij gestelt, »dat haer van geseyde saldo geen reeckeninge is verleent. »Ende die geene, die by't sluyten te quaed bevonden werden, «sullen daer vooren behoorlyck a uso mede op haren dd)et 'belast werden/'

Dit voorschrift gold voor het geheele gebied der Compagnie.

26 Augustus. Voorloopige gangbaar verklaring van ^rycx-, i^als andere munie , voor dato alhier voor billioen ende ^ongangbaer verclaeri"

De redenen voor deze inconsequentie waren: 1^ dat eene groote hoeveelheid ongangbaar verklaard geld in

Gompagnie's kas aanwezig was; 2® dat de Heeren Majores 50 a 37,000 realen, »alle verbo- ndene rycxmunte", hadden uitgezonden; 3^ dat de Regering zich op andere wijze niet uit haren geld- nood wist te redden.

De verboden munten hernamen derhalve »provisionelyck »haeren cours, ten pryse van de provincie ende cruysdaelders, «tot ter tyt en wyle, by nader vaderlants secours ofte ander "Ontset, machtig werden geroerde rycXmunte, in conformité •onser Heeren principalen ordre, weder in te trecken ende «den cours derselver te verbieden, in conformité als voren •voor dato geschiedt zij."

29 October. Toekenning van huishuur aan de vier ^ordi- f^narie Batavische predicanten."

«Op andere quartieren ende residentien der E. Comp." badden de predikanten eene vrije woning, maar te Batavia niet,

l65ê. C. REIJNIERSZ. 179

daer nochtans de leeSlocht, als verdere versorgioge, ongelyck xlierder ende costelycker was als in 'eenige quartieren van •Indien/'

De Regering had geene huizen voor de predikanten te Batavia beschikbaar en kende hun daarom huishuur toe «van 12 tot '16 realen maentlycx ende niet daerboven, off dat 't geene

boTen dien verwoonen, tot haer eygen laste sal syn/'

29 October. Last voor de repatriérenden met de ge- reed liggende retour-schepen om hunne actiën en pre- tentiên ten laste van de Compagnie op te geven en geene particuliere goederen, koopmanschappen, brieven, noch slaven mede te nemen.

Zie bi) 10 December 1648.

29 October. Vernieuwing van het plakaat tegen het koopen en verhoopen van rekeningen.

29 October. Vernieuwing van het plakaat betreffende kost' en vracht-gelden van Compagnie^s dienaren en vrijlieden.

29 October. Verbod tegen het koopen van Engelsche wissels te Bantam, op de kust van Koromandd, in Perzié, te Soerate of y^waer in India [Engelschenl •syn residerende.*'

Engelsche wissels waren voordeeliger dan Gompagnie's wissels, omdat de Compagnie »nu geen meer advance op penningen, «die men per wissel naer Nederlant remitteert, is gevende."

Men voorzag zich daarom liefst van wissels bij Ëngelschen, die wel » advance" gaven.

Haar op die wijze vloeiden naar de Engelschen toe »de •contanten, die d'E. Comp. op haere risico jaerlycx met haere 'Schepen" uitzond en werden de Engelschen »met de contanten

i80 1Ö52, l65l C. REIJNIEfiSZ.

van d'E. Gomp. hier in India gestyft, Hwelck een saecke van seer quaeden gevolge" was.

Op grond hiervan vaardigde de Regering bovenbedoeld verbod uit, met de strafbedreiging, dat de nemer van Engelsche wissels zoude verliezen «soodanige somme van penningen, »als hem sal bewesen worden aen d*Engelsen ofte eenige der «haeren op wissel off hoedanigh 't selve soude mogen benaemt «werden, aangetelt ende ter handt gestelt te hebben."

Indien de nemer een Compagnie's dienaar was, werd bij bovendien gestraft met degradatie van ambt, kwaliteit en gage, »als onwaerdig zynde d'E. Comp. te dienen."

5 December. Regeling van het examen, af te nemen aan chirurgijns en ofider-chirurgijns.

Dit stuk is afkomstig van de Kamer Amsterdam.

Het examen moest afgenomen worden door den doctor en den chirurgijn van de Compagnie, ten overstaan van «twee •van de Heeren van't packhuys."

•Des noots synde", konden één of twee andere, bekwame chirurgijns toegevoegd worden.

13 December. Uitschrijving van een bede-dag wegens hel vertrek der retour-vloot.

21 Februarij. Bepalingen nopens zieke. Compagnie* s dienaren, nn't hospitad ofte sieckenhuys gelogeert."

Vele zieken in Compagnie's ziekenhuis waren zelve door hunne «debauches ende droncken drincken, als anders onge- • reegelt leeven" oorzaak van hunne ziekten.

Sommige luije • gasten^' bevonden zich zoo wel in het zieken- huis, dat zij »haer sieckten sodanig weten te onderhouden.

1653. C. REIJNIERSZ. 181

«dat haer gantschen tyd daer in uyt dienen ende dan met

haer volle gagie weder naer 't vaderland! gaen." Tol tegengang van een en ander bepaalde de Regering:

1' dat aan zieke Gompagnie's dienaren, voor «tractement •ende medicynen/' de helft hunner gagiên zoude worden afgehouden, zoo lang zij in het ziekenhuis vertoefden;

2* dat geen gagie zoude worden uitbetaald aan zieke Gom- pagnie's dienaren, in het ziekenhuis opgenomen, die »aen •onreyne sieckten vast'* waren;

5* dat in het ziekenhuis aparte boeken zouden worden aangehou- den, »waer [in] de siecken haer reeckeninge sullen loopen."

25 Februarij. Bepaling^ dal alle, te Batavia aangevoerde peper aan de Compagnie moest geleverd worden en dat hij , die peper van Batavia wilde uitvoeren , deze van de Compagnie moest koopen ^ten pryse als dan sullen »cannen verdragen."

•Pfiet sonder haer excessive groote oncosten" had de Rege- ring 't eindelijk zoo ver gebragt, dat de peper » van alle kanten "te deser plaetse soo opulent ende abondant toevloeyt, dat

Mry^ dien handel meester geworden synde, deselve op een ■lagen prys hebbe connen brengen, op hope eenmael de •gewenste voordeelen van die negotie te mogen genieten."

De Regering was echter bevreesd, dat, «ingevalle de Chi- •nesen, die uyt China ende Tayouan comen handelen, ende •jaerlycx grooten quantiteyt peper wech slepen, toegestaen »ende vergunt wert de selve maer tot de prys van vyff realen 'in te coopen , sy deselve dan weder met een geringhe winste •sullen uyt de handt werpen ende daermede in Tayouan »Comp» marckt bederven."

8 April. Organisatie van het personeel der griffie bij den Raad van Justitie en bij het Collegie van Schepenen.

•Door particuliere gunste, soo van d'een, als d'ander" waren

182 1653. C. REIJNIERSZ.

de «secretarieD** van genoemde regtscoUegien > met groot getal

yan assistenten ende clercken overcropt/'

De Regering bepaalde nu , dat het aantal adsistenten, >be- •halven de geswoorne clercken"', bij ieder coUegie niet meer dan 4 mogt bedragen, »blyvende de secretarissen subject het •meerder getal van persoenen, die van nu voortaen op ge- »noemde secretarien gebruyckt sullen vrerden, op haereygen »beurse te becostigen/*

-^ April Redenen van vrijstelling van de nacht-wacht voor schutters. — Last op de Compagnie' s dienaren^ te Batavia gevestigd, schutterlijke diensten te verrigten, zoo dikwijls als de officieren der schutterij zuUcs

Door het afkoopen of uitbesteden van nachtelijke diensten door leden der schutterij hadden dagelijks »onordentelyckheden, »abuysen ende onachtsaemheden" plaats, virelke de Regering trachtte te voorkomen door als wettige redenen van vrijstelling slechts aan te nemen »sieckte ende andere, overcomende,. »sv^are accidenten, die ter oordeel van den Gapiteyn ende »deser burgerye officianten werden gelaten, op poene, by onse •ordonnantie daer toe gestatueert."

Om de schutterij >t*aensienlycker" te maken en deze >op't •aenlangen van den Mataramsen ambassadeur ende syn gevolgb •te reputatieuser sich mach verthoonen ende laeten aensien'% werden de Gompagnie's dienaren, wanneer noodig, bij haar ingelijfd.

Deze laatsten waren alsdan onderworpen aan >alle soodanige •ordre, als onse crygs-discipline in dat cas ende verdere dienst •van d*E. Comp. ende H welvaren van dese republycke sal •requireren."

17 April. Vernieuwing van het plakaat van 31 Augustus 1648 tegen het rondventen van Meeden, enz.

1653. C. REtJNIERSZ. 185

17 April. Vernieuwing van hél plakaat van 17 JtUij 1624 tegen het nn voorcoop" koapen van goederen uil aankomende praauwen , alvorens deze aan de pasar ^vertuyt" waren.

Dit stuk is afkomstig van «den E. gerechte deser stede." De straf werd nu gesteld op eene boete van 12 rijksdaalders; •ende, by aldien eenige goederen mogte hebben gekogt, de

selve alvooren geconOsqueert ende verbeurt sullen zijn/* De meesters moesten voor hunne slaven instaan.

10 Junij. Uitschrijving van een generalen vast- en bededag over gansch India, daer Comp,8 gebiet is streckende"

Deze vast- en bede-dag werd uitgeschreven wegens «den •presenten becommerden staet, soo van het lieve vaderlandt, •vermits den oorlogh mette nieuwe republycke van Engelant, •als andere swaricheden, als oock van de Generale Compagnie

in dese landen, alwaer ons God den Heere mede met ver- •scheyde plagen te dreygen ende de gansche werelt mede tegens ons schynt opgestaeu te wesen, om ons te verdelgen •ende uyt te roeyen."

11 Julij. Toekenning aan r^die van den gerechte deser •stede*' van de opbrengst der jaarlijksche collecte ad 1 reaal, door eiken Chinees te Batavia op te brengen, en zulks •tot subventie vande sware oncosten, die die •vanden E. gerechte tot onder houdingh vande cryghs- ^machten ende andere dependerende lasten subject syn.^'

Nadat op 1 November 16S0 het hoofdgeld der Chinezen was afgeschaft, betoogden »die vanden cryghs^raedt der bur- •gerlycke wacht, nu [Julij 16S3] omtrent de twee jaren

184 1653. 0. MAETSUYKER.

•geleden** aan het CoUegie van Schepenen, »hoe ende door wat •middel onse Nederlandsche ingesetenen soude connen ontlast •werden vande contributie der burgerlycke wacht, daermede •de selve zoo lange tyt boven hare ordinaire wachten waren • beswaert geweest/*

Bedoeld middel bestond uit het heffen eener collecte ad 1 reaal 'sjaars van eiken Chinees, oude en impotente lieden uitgezonderd, >ende dat in consideratie zy luyden vande •burgerlycke wacht geéxcuseert werden/*

Dit denkbeeld werd door het Gollegie van Schepenen bij de Regering ondersteund, die zulks goedkeurde, ten gevolge waarvan de collecte «tot op dato [11 Julij 1653]** voortgang had.

De ervaring leerde echter, dat vele •quaed-willige** Chinezen aan het betalen der collecte wisten te ontsnappen en dat de onkosten der schutterij dagelijks grooter werden.

Schepenen verzochten daarom de collecte •in vollen eygen- •dom, eeuvnch ende erffelyck** te mogen hebben en haar jaarlijks te mogen verpachten •omme daer uyt te vervallen •alsulcke oncosten ende tractementen, als omtrent de burger- •lycke wacht ende hun suppl^" Camer, als mede de justitie •sal worden bevonden te behooren/*

De Regering vsrilligde dit verzoek in, «mits altyts gehouden •blyvende aen onse gecommitteerde op onse ordre daer van •rekeninge te doen: ende het bovenstaende versoeck jaerlycx •by requeste aen ons te moeten renoveren/'

15 Julij. Last om bij het in- en uit-varen van de Tjüiwoeng aan den Boom ter visitatie aan te leggen, zoo dikwijls als men door de boomwachters of door *de gene, die d'opsicht aldaer bevoelen soude mogen y>syn\ werd aangeroepen.

Velen trachtten met prauwen, enz. •op het snelste met het •affvloeyende water den Boom te passeeren**, hetgeen natuur- lijk «tot merckelycke prejudicie van Comp' imposten*' strekte.

1653. J. MAETSUYKER. 188

Als straf hierop bepaalde nu de Regeriog:

ii. voor Clompagnie's dienaren: straf aan den lijve, deporte- ment van officie en confiscatie van te goed hebbende maand- gelden ;

b. voor vrijlieden: verbeurdverklaring van het vaartuig met de daarin geladen goederen en eene boete van 200 rijks- daalders , te verdeelen voor Va aan de Compagnie, voor V, aan den fiscus en voor Vs aan hen, die «d'opsicht op i»Comp' tollen bevolen'' was.

18 September. Verbod tegen het werpen van dreck ofte i^andere vuyligheyt'' in de grachten aan de oostzijde van de stad Batavia. — Last om de ^dreck halyen' des avonds na 9 uur in de groote rivier te ledigen.

Dit stuk is afkomstig van »d'E. gerechte deser stede Batavia."

Vele «ongeregelde ende vuyle" menschen ontzagen zich niet •haren dreck ende vuyligheyt, niet alleen inde als noch be- •waterde, maer oock inde uytgewaterde, drooge gragten boven

op den slick te werpen , 't welck niet alleen op den heeten •middagh een vuyle ende benauwde stanck is causeerende, ■maer met 'er tyt wel een pestilentiale sieckte onder de 'gemeente zoude veroorsaecken."

De poenaliteit was voor »jder reyse" eene boete van 6 rijks- daalders courant, te verdeelen voor de helft aan den officier en voor de andere helft aan de armen.

De meesters moesten in dit opzigt instaan voor hunne dienstboden, slaven en slavinnen, »H zy ofse daervan kennisse ■hebben ofte niet.*'

21 October. Vernieuwing van de plakaten, gebruikelijk bij het aanstaande vertrek eener retourvloot naar Nederland.

Tx^^. Uitschrijving van een dank-, vast- en bede-dag wegens de overwinningen in de Molukken en de op nieuw derwaarts uitgeruste expeditie.

186 1653. J. MAETSUYKER.

De Bataviasche kerkeraad maakte bezwaar tegen deze uit- schrijving, »als zynde onsen oorlog jegens die rebellige moor- 'denaers ongefundeert, ende wy van deselve ten principale,

als de gemaeckte contracten niet hebbende na-gecomen, oor- •sake; dien volgende met geen gerust gemoet de handt des •Heeren in onse ongefundeerde projecten souden connen te hulpe «roepen ende daer benevens geen redenen zagen omGodtden 'Heere te dancken voor zynen segen over onse wapenen inde «Oosterse quartieren."

Deze zwakke uiting van de publieke opinie viel natuurlijk niet in den smaak der Regering, »alsoo 't selve een sake is »van quaden gevolge, ende soodanige discourssen, onder de •gemeente comende, onse wapenen souden doen verflauwen »ende in onse wan-gunstige een quade impressie van Comp* •rechtveerdigen handel soude geven/'

De Regering besloot daarom op voorstel van den Gouverneur- Generaal gecommitteerden uit den kerkeraad voor zich te doen verschijnen «ende haer E. nader reden van haer voor-dragen »af te vorderen."

De kerkeraad schijnt echter bevreesd te zijn geworden voor de gevolgen zijner brutaliteit. Althans van zijne gecom- mitteerden is verder geene sprake in de resolutien van het kasteel Batavia en de dank-, vast- en bede-dag had plaats overeenkomstig het bevel der Regering.

16 December. Last op den kerkeraad te Batavia zijne voor Nederland bestemde brieven in Rade van Indiè over te leveren, ten einde met de i^generale papieren *naer het vaderlandt af-geveerdicht te tvorden/^

Deze last was reeds vervat in de instructie »onser Heeren «principalen nopende de predicanten" , maar werd niet op- gevolgd.

De Bewindhebbers schreven daarom de Indische Regering aan den kerkeraad aan dien last te herinneren.

1653, 1664. J. MAËTSUYKER. 187

30 December. Verpachting van de hdfl der inkomsten aan in- en uitgaande regten te Batavia.

Deze Terpachting werd aangegrepen als middel tegen het in- en ttit-Yoeren van goederen zonder daarvoor de verschuldigde regten te betalen, — een euvel, dat dagelijks verscheidene malen voorkv^am.

De Compagnie leed daardoor groote schade, terwijl daaren- tegen *de particuliere handelingen dies te te beter in 't werck •gestelt ende uytgevoert con werden."

Deze verpachting zoude op 1 Januari) 1684 voor het eerst plaats hebben »ten huysen van d'Ed. Heer Gouverneur-Generaal •poblicq aen de meestbiedende by becken slag volgens jaerlyks

gebruyck", te gelijk met andere verpachtingen.

31 December, üitloving eener premie op het aanbrengen van particulieren handel.

Dit stuk is uitgevaardigd op last van Heeren XVII"*°.

De premie zoude bestaan uit »een gerechte derde part van

de penningen uyt d'particuliere aen te halen goederen by •vercocqpinge suyver te procederen."

Van het overschietende zouden verkrijgen:

Vs de Advokaat-fiskaal van Indiê «ofte die de calangedoen •sal'';

V« de Compagnie;

Vs de Diakonie »ter plaetse van d'calange ofte confiscatie.**

13 Januarij. Uitschrijving van een bede-dag voor de retour-vloot.

24 Januarfl. Voorschriften nopens brood-bakkerijen.

Vroeger mogt een iegelijk, zonder eenige licentie, ovens bouwen, brood bakken en brood verkoopen.

188 1654. J. MAETSUYKER,

Deze vrijheid strekte ten nadeele van de burgers van Batavia, die »geen gagie" genoten en zich dientengevolge niet zoo goed als de Gompagnie's dienaren konden «geneeren."

Om die reden werd het bakken en verkoopen van brood aan Compagnie's dienaren en aan onchristenen verboden op straffe eener boete van 100 realen.

Voor het bouwen van ovens en het bakken en verkoopen van brood moest men voortaan, op straffe als voren, eeue licentie bij *d'E. gerechte deeser sleede" vragen, van welke licentiên een register zoude worden aangehouden.

15 Maart. Regeling van de in- en uitgaande regten^ door de anachoda^s van Chinesche vaartuigen te Batavia ie voldoen.

Tusschen de pachters van de helft der inkomsten aan in- en uitgaande regten en de gezaghebbers van Chinesche vaar- .tuigen was geschil ontstaan, nopens hetgeen de laatsten voor »thol" moesten betalen.

De Regering bepaalde daarom, dat »tot voldoening van des «Heeren geregtigheyt in het geheel" (dus voor in- en uitgaande regten) een Chinesche jonk kon volstaan met de betaling vaii 1200 rijksdaalders en een wangkang met 800 rijksdaalders.

Over de inkomende regten, door de opvarenden van Chinesche vaartuigen te Batavia te betalen, werd, nagenoeg bij elke verschijning van dergelijke schepen ter reede, door de Rege- ring met die opvarenden onderhandeld. Sedert «eenige jaeren" bestond de gewoonte aan de eerste, in eenig jaar ter reede Batavia aankomende wangkang de betaling van in- en uit- gaande regten kwijt te schelden.

7 April. Vaststelling van de y^contributie'\ u^ke voor het uitdiepen van de grachten in het oostelijke deel van de stad Batavia moest opgebragt wordendoor hen ^ die aldaar aan grachten of in straten woonachtig waren.

Iè54. J. MAEtSUYKER. 189

Per strekkende roede van zijn erf moest men 674 dan wel 3V2 realen a KI stuivers betalen.

Het totaal der op te brengen belasting bedroeg 5, 165^/4 reakn.

14 April. Yerhooging van de waarde der realen in •speiie' tot 62 stuivers en van de Makassaarsche ^masen*' tot 42 stuivers.

De realen, waarvan de Regering 80,000 stuks te Batavia in voorraad had, zouden «niet als gemunt geit, maar als een »ooopmanschap" uitbetaald worden aan de kooplieden, die vorderingen op de Compagnie badden.

Gemunt geld kwam niet meer uit Europa, «nadien de *Beeren principalen vreesden, dat de schepen, bevoorens het «bevorderen van haere voyagie, eerst een tocht nevens de •iaotsvloote jegens de Engelsen souden moeten uytstaen/'

Intusschen vloeide het geld van Batavia weg, zoodat de Begering geen raad meer wist om zich in haren geldnood te redden.

14 April. Last op den Kerkeraad te Batavia aan

kortelings uit Nederland aangekomen dan wel van

buiten-kantoren overgekomen 'predikanten ^sessie ende stem'' in zijne vergaderingen te verleenen.

Zich beroepende op eene, reeds in 1654 niet te vinden, beschikking van den Gouverneur-Generaal van der Lijn, hadden de Bataviasche predikanten » sedert eenige jaren herwaerts" hunne bovenbedoelde collega's uit den kerkeraad geweerd, hetgeen volgens de Regering was »een nieuwicheyt, streckende

Qiet alleen tot cleynachtinge ende ongenoegen van de andere «predicanten , maer oock directelyck strydende mette ordre •ende maxime van de Gomp., by welcke de kerckeu van India •altyt aengesien ende gehouden syn geworden voor één kercke, •lolte welcke de predicanten, die in dienst van deselve Gomp,

190 1054. J. MAEtSUYKEJ^.

«uyicomen uyt bet vaderlaoty wettelycken beroepen worden •om hier te lande gebruyckt te worden, daer bet den meesten •dienst vereyst ende de overbeyt goet vint."

Den 12^^° Mei 1654 is deze last om >alle onminne, soo ■veel mogelyck, te vermyden'* een weinig »gemitigeert*', in zoo verre, dat de niet-vaste predikanten te Batavia slecbts eene adviserende stem zouden bebben, >te weten na de gene, die «bier ter plaetse bescbeyden syn."

27 April. Reglement voor de vleesch-hal te Batavia.

Dit stuk , afkomstig van bet Collegie van Scbepenen, luidt, als volgt:

Eerstelyck, sullen de bancken inde vleyscbbal, dieder tot tbien stucx in getal syn , genombereert worden met N^. 1 , 2, 3 tot 10 incluys ende alsdan acbt van de selve bancken verdeelt aen soodanige persoonen ofte vleyshouwers, als men sal bevinden daertoe bequaem te syn, dogb onder alsulcke reserve, dat een yder derselver persoonen sullen gebonden weesen voor yder een te slaghten ende vercoopen soodanige vee, als baerluyden sal toegebragbt worden, ende daer voor genieten soodanigen som, als volght, te weeten, voor een groot beest een ende dry quart reael, een gewoon beest een ende een quart, een vaers dry quart, een kalff een balve, een bardt een balve ende een bock een quart reaal ende dat met soodanige conditie, dat een yder de voor preferentie int slaghten sal bebben, die d* vetste ende beste beesten aenbrengbt.

Blyvende voorts d*overige twee bancken ten beboeve vande wiltscbutten , in't alle gemeen, omme baer aengebragbte wilt aldaer ter merct te brengen.

Item, sal een yder gebouden syn syn banck ende stal, die bem vergunt is, voor ende aleer van daer scheydt, te suyveren, reynigen ende scboon te maecken ende dat op de boete van twee realen.

Niemandt vande vleysbouwers , die den stal vergunt is, en sullen malcanderen, nochte oock den keurm'. binnen voors.

ié54. J. MAETSUYKER. 191

Tieyshal ofte daer omtrent vennoogen te injuriêren ofteonbe- hoorlyck te bejegenen ende dat op de boete van dry realen, ofte anders naer exigentie van saken wel swaerder gecorrigeert te werden.

Soo mede sal een yder, die een banck vergunt is, gehouden weesen hem selven te versorgen van block, schael ende andere gereetscbappen , die tot het vleesch slagbten ende 't vercoopen nn dien vereyscht werden, ende dat op de boete van dry realen, soo meuichmael als daerover bekeurt sal worden.

Welcke voors. stallen, maer voor den tyt van een jaer suDen vergundt werden, naer welckers expiratie de vergunders gehouden sullen syn wederom continuatie te versoecken.

Den keurmeester sal gehouden weesen goede sorge te dragen, dat de keure ende ordonnantie, die opH slaghten ende veroM^n van vleys, als anders gestelt is, beboorlycken geobserveert ende onderhouden wert, mits dat den selven voor (ractement boven syn ordinaris keurgelt sal genieten ses realen smaents ende daer onder alsulcke stipulatie, dat alsdan selfs geen beesten en sal vermogen te slaghten ofte doen slagbten, noghte oock eenige part ofte deel daerinne te hebben ende dat op de verbeurte van syn ampt ende vordre arbitrale correctie.

Ende dit alles onvermind^ d'keuren ende ordonnantie dien aengaende, voor dato aireede geêmaneert ofte naer dato noch te emaneren.

28 Mei. Last op de eigenaars van landen, in de nabij' heid van Batavia gelegen, die landen in cultuur te brengen. — LaM op de eigenaren van landen, gelegen langs 's Heeren wegen r^buyten dese steede^\ die wegen in orde te houden , i^soo verre syn landt is streckende/*

Met het doel gronden in cultuur te doen brengen, waren »veele landen ende thuynen voor desen uytgegeven." Maar de eigenaars lieten die » woest ende desert" blijven, »wagh-

tende, soo het schynt, dat deselve landen groote somme gelts

192 1654. J. MAETSUYKEfï.

•suUen waerdigh worden om d'selve als dan 'tharen proffyie »aen andere te vercoopen ende tot geit te maecken."

Om zulks tegen te gaan gelastte de Regering de bewuste eigenaren hunne landen en tuinen, »hetsydeselveuyt d'eerste •handt vande Comp. ontfangen ofte wel van andere gecogbt" hadden, — »insonderheyt die naest aen de stadt geleegen

syn'\ — in cultuur te brengen, »te beginnen binnen den »tyt van ses weecken na de publicatie deses", op straffe van verbeurdverklaring van de landen en tuinen.

Het in orde brengen van de wegen moest eveneens binnen 6 weeken beginnen, op straffe van:

•voor d'eerste reyse", eene boete van 100 realen;

»by vordere continuatie", verbeurdverklaring van het land.

Aan den Landdrost »over de platte landen deser steede" werd de zorg voor de naleving van dit plakaat speciaal aanbevolen.

22 Junij. Verbod tegen het plaatsen van »pi8-balién ofte npotten" binnen de stad Batavia zonder licentie van den Bailluw.

Dit stuk is afkomstig van het CoUegie van Schepenen. De poenaliteit was: voor de eerste maal : eene boete van 3 realen a 51 stuivers ;

» » tweede maal: (?)

» » derde » : arbitrale correctie. Met deze straffen zouden getroffen worden de personen, •vóór ofte omtrent wiens huys deselve balys ofte potten naast •staan."

Binnen drie dagen, na afkondiging van dit stuk, moesten de reeds bestaande opgeruimd zijn.

23 Junij. Nadere regeling van de in- en uitgaande regten^ door de an4u:hoda*s van Chinesche vaartuigeti te Batavia te voldoen.

De pachters van de in- en uitgaande regten wilden steeds

1654. J. MAETSUYKER. 193

de Chinesche vaartuigen ter reede van Batavia visiteren , hetgeen de gezagvoerders dier vaartuigen hoogst ongaarne zageD.

Van daar gedurig moeijelijkheden tusschen die pachters en gezagvoerders, van welke moeijelijkheden de Regering zich schijnt bediend te hebben om de som, waarvoor de Chinesche Taartuigen het betalen van in- en uitgaande regten afkochten, te yerhoogen voor eene jonk tot 1500 en voor eenc wangkang tot 1000 realen.

30 Junij. Reglement voor een armen- en begrafenisfonds ten behoeve van de Europesche schoenmakers te Batavia.

1. Eerstelyck, datter tot respect van haer ambacht ende tot onüastinge van den armen, 't wees- ende gasthuys deser sleede, uyt veelvoudige deughdelycke motiven, t'haeren ge- nieenen costen sal gemaeckt worden een bos met twee byson- dere goede slooten ende sleutels.

2. Welckers eene sleutel bewaert sal worden by den eersten ende d'andre by den tweeden bosmeester, dewelcke alle dry maenden uyt de baasen gecooren sullen werden ende sal Jeselve bos, geslooten synde, in bewaeringe van den meester schoenmaecker. Jan Crynengroen voor eerst blyven.

3. Ende sullen tot dien eynde alle ende een ygelyck Neder- laodtse schoenmaeckers, soo wel baasen als gesellen, jegen- woordige ende toecoomende, geene uytgesondert, die hun by't voors. ambacht binnen deser steede ende de jurisdictie van dien sullen willen erneeren, gehouden syn alle weecken precys in de gedachte bos te steecken een schellingh.

4. Welverstaende , dat die geene, die van de Gomp. ge- gagiêert werden ofle, by dach arbeydende, des nachts op haer bescheyden plaetse onder des E. Comp^ gebiet staen, hier onder niet begreepen sullen werden.

5. Ende op 'dat 't selve geit des te beeter ende met minder mocyte 's weeckelycks geïnt ende ontfangen mag werden, soo sal yder baes instaen ende verantwoorden voor alle syne

•BEL II, 13

194 1064. J. MAETSUYKË^.

knechten, dewelcke by desen consenteeren, dat haere meesters weeckelyck van haer verdiende arbeyt een scbellingb inbonden en van baer in de bos steecken sullen.

6. Ort geviel, datter ymand in gebreecke deeses quame te blyven, ofte syn part in een weeck na den vervaldacb niet betaelde, soo sal dan deselve eens soo veel gebonden syn te betaelen, als ten acbteren sal weesen, ende sulcx oock niet doende, sal van syn recht vande voors. bos vervallen ende versteecken blyven sonder op't geld, 'twelck by voor dato in deselve bos heeft gegeven, eenich recht ofte pretentie te behouden, ende sullen soodanige, in armoede vervallende, daer van niet onderhouden, nochte begraven vsrorden.

7. Welcke penningen alsoo betaelt wordende, sullen tot geen anderen eynde gebruyckt, geconsumeert ende uytgeeven werden als voor ende ten behoeve van desolate ende behoeftige persoonen van baer ambacht.

8. Van welcke desolate ende behoeftige persoonen maen- delycx door de respective bosmeesters ende bewaerder betaelt sal worden 8 rxd. contant.

9. Ende sullen de voornoemde bosmeesters ende bewaerder naerstelyck toesien ende sorge draegen, dat 'tselve geld aen geen luye ende diergelycke luyden gegeeven werd.

10. Ende yemand van haer ambacht coomende te overlyden, sonder goederen ofle middelen nae te laeten , sal voor syn begraeffenis betaelt worden 12 rxd.

11. Sullende (om oncosten, soo veel als't mogelyck is, te myden) met den eersten voor haer allen gecocht worden een rouw cleed.

12. Tot meerder aensien sullen alle deselve, soo wel baesen als gesellen, gehouden syn, op de begraeffenissen haerer over- leden medegesellen behoorlyck te verschynen, op peene, dat telckens de baesen twee ende de gesellen een scbellingb, tot voordeele van den bos sonder eenich tegenspreeckeu , te ver- beuren ende die in gebreecke blyft van syne boete promp telyck te betaelen, sal vervallen in 'tgeene in't sesde articul deses geschreven staet.

\ë54. J. MAETSUYKEJ^. ld|(

IS. Ende sullen de voorschreeTen bosmeesters ende bewaer- der gehouden syn, alle dry maenden perfecte, deuchdelycke reecq. aen alle baesen ende gesellen ofte het meerendeel van dien te doen ende te geven.

14. Soo haest alser een capitale somme in de bos ver- samelt sal syn, soo sal deselve onder verseeckerde borghtocht ende snflBfante hypotheecque op intrest ten gemeenen besten gegeeven worden.

15. Ende indien er soodanige somme versamelt wert, dat men van den interest de siecken ende behoeftigen <mder- hoaden can, soo sullen de meesters ende gesellen jaerlicks off als het sal connen weesen, met malckanderen van den intrest daervoor eens vrolyck weesen ofte met malckanderen eens drincken.

3 Julij. Verbod voor Javanen^ afkomstig mn Bantam *ofïe eenige andere plael8en'\ aan boord van ter reede Batavia liggende schepen te komen.

Imier aan den Boom aan te leggen dreven Bantamsche handelaren koopmanschap met de bemanning van ter reede Batavia liggende schepen.

Zulks benadeelde de pachters »van 't handelen aende schepen

ter reede van Batavia'^ de » goede borgers, die haer met die •neringe emeerden'% en niet minder de Compagnie.

Ook kregen die handelaren gelegenheid »haer met andere •vuylicheden te behelpen ende ons volck te debaucheren tot

<Mitrouwe ende haer aen Comp' coopmanschappen, speceryen •ende andere goederen te vergrypen."

De straf op overtreding van het verbod, »nadat sy daer te ■voren eens va» gewaerschouvirt sullen syn**, was verbeurd- verklaring van het vaartuig.

Scheepsofficieren, die zoodanige handelaren aan boord toe- lieten, verloren hunne betrekking en zouden wijders »na ■gelegentheyt van saken" gestraft worden.

196 1654. J. MAETSUYKER.

3 Julij. Verbod tegen j^schacheryen in de corps du guarde ^ofte wachtplaetsen van de müitie deses guamisoens"

In plaats van zich te gedragen >als vaders over de soldaten »ende te versorgen, dat de selve gehouden wierden in goede »ordre ende vfel gehabitueert, dienende tot haer gesontheyf', ontzagen zich niet »veele officieren van de militie haer met «vuyle schacheryen te emeren ende deselve soldaeten uyt te •suypen ende op de respect! ve virachtplaetsen stereken dranck »te verschaffen/'

Hooge en lagere officieren virerden gelast op dit verbod •scharp reguard te nemen, op verbeurte van haer ampt en •officie, die bevonden sullen werden sulcx gedoocht, toegestaen «ofte door de vingeren gesien te hebben/*

28 Julij. Octrooi voor 6 achtereenvolgende jaren binnen Batavia en de jurisdictie dier stad^ verleend aan den burger, C. R. Lichthart, tot het verglazen van allerlei aardewerk volgens eene door hem uitgevonden methode.

Het inbreuk maken op dit octrooi zoude gestraft worden met eene boete, waarvan echter het bedrag verzuimd is in te vullen.

28 Julij. Verbod tegen het schenden van tuinen, binnen en buiten de stad.

De poenaliteitwas: »lyffstraffe ofte sodanige andere correctie, *als nae gelegentheyt \an saecken ende persoonen sal bevon- ■den worden te vereysschen."

8 September. Vernieuwing van de plakaten, gebruikelijk bij het aanstaande vertrek eener retour-vloot naar Nederland.

1604. J. MAETSUYKER 197

25 September. Salaris-lijst voor de procureurs.

Om >alle vuyle scbraperien vande procureurs voor te komen", stelde de Regering, op yoordragt van den Raad van Justitie, het volgende tarief vast:

In materie, beloopende 200 R. ende daer boven, voor consultatien , als 't aenteyckenen van de iostructien, die haer van parthyen gegeven wert R. '/, 'twelck in liquide saecken geapprobeert wert, doch in illiquide processen wert verboogt op. . • ^4

En in materie beneden de voorsz. 200 Realen tot

60 R*. toe is in liquide saecken. . . » Vi

in illiquide op » 7$

Item beneden de 60 K\ blyft als voor desen ... • Vt

Voor pleydoy in materien van 200 of daer en boven, die voldongen werden by eysch, antwoort,

repliek, dupliek in een termyn, is » 1

ende beneden de voorz. somme » Va

Voort minuteren en grosseren van eyscb, antwoort, repliek, dupliek, advertissementen, van yder blat, behoorlyck gegrosseert, is » */,

Van interrogatoriums, articulen ofte posityven te minuteren ende grosseren , voor yder blat » Vs

Van alle ordinaris termynen te bonden van eyscb, antwoort, repliek, dupliek, te dienen van repro- chen, salvatiên, etc. ende vonnissen te hooren,

is gestelt in saecken boven de 200 R» » Va

(mder deselve somme tot 60 R*. toe » Vs

ende beneden deselve 60 Realen • V4

Van comparitiën voor goede mannen en oculaire inspectién, als den procureur by onlonnantie van den Raed ofte opt versoeck van goede man- nen compareert, is gestelt in saecken bovendo

200 R- » iVa

beneden deselve somme * 1

buyten deser stede, bebalven vrye vracbt » 2

198 16(^ J- MAETSUYKER

Voor Hminuteren ende grosseren yan inyentaris yan de stucken, in rechtsyorderinge oyergeleyert,

yooi^t blaty beboorlyck gesdireyen, is R«. Vi

Van declaratien yan oosten, yoor't blat » V4

In saecken tegens den Officier, die op een dach

mondeling yoldongen ende afgedaen werden ... » 1 Voor d'eerste presentatie een quart ende yoor de

andere niet » V4

Voor reconyentien ende gefondeerde exceptiên sullen de procureurs genieten half geit yolgens den inhoudt yan desen jegenwoordigen tax. Termynen yan continuatie, die door't yersuym yan

parthyen geschieden, ende anders niet » 74

Voor 't yenrolgen ende lichten yan alle judiciale

actens V4

Voor 't stellen yan d'oncosten op d'appoinctementen » 7s Voor concipiëren, grosseren, teyckenen ende pre- senteren yan alle judiciale requesten » 1

ende yan de requesten aen de Hooge Oyerheden,

als yooren » S

Voor alderhande yersoecken, ter rol niet gepre-

senteert synde ■ V4

Ende wert ten desen yerstaen, dat elck blat twee beschreyen syden moeten syn, bestaende jder syde in yyfilhien regulen. De procureurs sullen geen geit yan costen, parthyen toe getaxeert, mogen ontfangen, noch en sullen parthyen deselve den procureurs niet mogen geyen, maer de deurwaerders sullen alle pennmgen yan costen (na deselye by den Raedt bdioorlyck sullen getaxeert syn) ontfangen ende aen parthyen oyerleyeren.

Ende soo de saeck belast wert te beschryyen, sullen sy- lieden genieten als yooren.

Voorts yan alle andere saecken, hier niet gementione^t, sullen haer moeten te yreden houden met de taxatie yan den Raedt. Sullen mede gehouden syn de boeten, daerin oyer haere

1654. J. MAETSUYKCR. 190

mesüsen by den Raedt sullen comen gecondemneert te werden, promptelyck te betalen, op pene van voor deselve betalinge in genige saecken geadmitteert te werden.

9 Oclober. Intrekking van het octrooi ^ verleend bij resolutie van 11 Nov. 1650 aan den Chinees •ConjocW* tot het maken en verkoopen van zout.

Om reden het zout, door «Conjock'* geleverd, al slechter en slechter werd, gelaste de Regering den Raad van Justitie hem voor zich te dagvaarden en te concluderen »tot aboliüe »ende vemietinge van hetselve octroy ofte tot soodanige andere •fine, als de gelegentheyt vande saeke sal bevonden worden ■te vereysschen."

14 October. Afkondiging van den vrede ^ gesloten den 15**"* April 1654 tusschen de Yereenigde Nederlanden en de •nieuwe repuhlycque van Engelandt^ Schotlandt ^ende Yrkmdt" (vrede van Westmimter).

Alwie niet zoude onderhouden «goede vrundschap, corres- •pondentie ende alliantie mette die van de voors^ repuhlycque,

in voegen ende maniere, gelyck het selve by de articulen van •vreede, mitsgaders de nadere explicatie daer op gemaect, •breder uytgedruct wort", zoude gestraft worden als »per- •turbateur van de gemeene ruste."

VOcCobcr.

Verbod tegen het bouwen aan de Oostzijde der stad van bamboe woningen en van •kotten ofte huys- kens^ met adap ofte cadjangs gedect'\ achter de steenen huizen. — Last tot het dekken •met harde ofte pannen •doeken" van •pedacken, achter-huyskens ofte kotten" op de Westzijde van de stad^ staande •aen ofte omtrent •steens gehouwen , op de breete van een roede ofte 12 •Rijnlantse voeten^ soo wel achter als ter weder syde."

Vrees voor brand, welke, »6odt betert, meer dan te veel"

JOO 1654. J. MAETSUYKER.

plaats bad, was de aanleiding voor de uitvaardiging van dit stuk.

Aan de Oostzijde van de stad mogten bamboe buizen, enz. alleen gebouwd worden in Gompagnie's slaven-kwartier en in de Bandascbe buurt.

Bewesten de rivier was men >tot ons sonderlingh genoegen, •sterck" bezig »in steen ende kalck" te timmeren.

De poenaliteit was voor beide gevallen: 1® *demolitie'' van bet gebouwde; 2® eene boete van 100 realen bij elke bekeuring; 3^ schadevergoeding in geval van brand en beschadiging van

andere woningen, enz.; 4® «vordere correctie, als de hoedanicheyt vande moetwil sal •geoordeelt worden te meriteren."

16 November. Vefnieuwing van de *annuele'' jdakaten, gebruikelijk bij het aanstaande vertrek eener retour- vloot naar Nederland.

24 November. Aanstelling van een derden notaris te Batavia, — Verbod voor de secretarissen vandecoUe- giën van justitie te Batavia tegen liet opmaken van extra-judidële acten en instrumenten.

De Regering was van oordeel, dat de Secretarissen, indien zij hun beroep naar beliooren wilden waarnemen, >genoechsaem*' hunne handen vol hadden met het maken van acten, »de justitie •raeckende ende aen de voorsz. collegiên dependeerende."

18 December. Last voor de pachters van de gemeene middelen alvoren in de pagt te treeden, op de hand *te avanceeren twee maenden contant [van den pacht- schat"] ende alle de navolgende maenden een maent op ^de hand precys tot het eynde van het jaer toe.'

De reden voor de uitvaardiging van dezen last was, dat

1654. J. MAETSUYKER. 201

de Regering zich wilde vrijwaren voor de schade, welke zij door het slechte betalen der Gbinesche pachters leed.

Wanneer een pachter op den 15^^'' van eenige maand niet aan de Compagnie betaald had, wat hij haar, in gevolge dezen last, verschvddigd was, dan zoude hij onmiddelijk > ter executie •worden gestelt en de pagt wederom tot synen laste opge- •hangen."

Indi^i de Ontvanger-generaal niet streng lette op de nako- ming van dezen last, zoude hij aan de Compagnie moeten vergoeden de schade, welke zij door zijne nalatigheid leed.

18 December. Verbod tegen het aannemen van geschenken van Chinezen voor alme in eenige politycque ofte •bedieninge van negotie ofte justitie^ etc.' was.

De handel stond te Batavia >bynae gants ende gaer" stil, ten gevolge waarvan o. a. de Chinezen aldaar slechts »sobre" voordeelen behaalden.

Desniettegenstaande gingen zij voort met het uitdeelen van geschenken, »als van natuuren bynae daer toe geneegen synde, •insonderheyt daer deselve eenich voordeel by behaelen kunnen."

De Regering, die hierin de «ruinevan haere arme familién" voorzag, verbood daarom het aannemen van Gbinesche ge- schenken, maar verzuimde (opzettelijk?) op de overtreding van dat verbod eene strafbepaling vast te stellen.

22 December. Vernieuwing van den last, vervat in de resolutie der Hooge Regering van 16 Decewfccr 1655, betreffende de doorzending van kerkelijke brieven naar Nederland. — Verbod tegen het houden van kerkelijke vergaderingen y waarbij de politieke Commissaris, uit den Raad van Indie bij den kerkeraad te Batavia gecommitteerd, niet tegenwoordig was.

Het streven van den Bataviaschen kerkeraad was de Indische Regering, zooveel mogelijk, buiten zijne handelingen te houden.

202 1654, 1666. J. MAETSUYKER.

terwijl daarentegen de Indische Regering dien kerkeraad, zooveel mogelijk, wenschte te controleren.

Sedert eenige jaren bad die kerkeraad zijne voor Nederland bestemde brieven niet aan de Regering overgeleverd, zooals hij verpligt was te doen.

De vernieuwing van den bovenbedoelden last is geschied op aanschrijving van Heeren XVII*«".

Die last luidde nu: >de brieven in onse handen over te •leveren ofte die ten overstaen van den politicquen Commissaris »in kerkenraed te lesen ofte dat daer in by ons nader sal •worden voorsien."

22 December. Verbod voor inlandsche vaartuigen, •sonder •behoarlyck bescheyi"* tusschen de rivier van Ontong Djawa en Krawang te ^havenen"

Dit verbod moest dienen als middel om bet rooven van slaven en >beestiaer' te voorkomen.

Bij overtreding van het verbod zouden de opvarenden, na •alvooren daervan gewaerschouf' te zijn, «sonder aensien •gemassacreert'' worden.

5 Januarij. Vernieuwing van het plakaat van 31 December 1653 betreffende particulieren handel.

Op last van Heeren Bewindhebbers moest dit plakaat jaar- lijks op nieuw afgekondigd worden.

-nr Januarij. Uit$chrtjving van een bede-dag voor de retour-vloot.

9 Februarij. Oprigting van een burger schoenmakers- gilde te Batavia.

Deze oprigting geschiedde op het verzoek van »de gesament-

1665. J. MAETSUYKER. tOS

•Ijcke Nederlantse schoenmakers burgers, .hier ter sleede

•woQDaGhtig", op grond van:

1* >dat Terscheyden luye gasten, haer opH schoenmaecken •niet verstaende, dagelycx sochten van 's Compagnies dienst •ontslagen te syn, met insichte alleenlyck omuyt 'tvoorz. »ampt eenige onderhoudinge te genieten" (in verband met het bepaalde op 30 Junij 1654);

i* »dat verscheyden Compagnie's dienaeren, die van deCom- •pagnie werden gegagieert, schoenmaeckers viinckel hiel- •den, tot groote schaede van de burgers, die geen voor-

deel als uyt hun ambacht vimren treekende." De Regering besloot daarom:

a. aan alle Compagnie's dienaren te Batavia en binnen de jurisdictie van die stad te verbieden het houden van schoen-vdnkels ;

b. te bepalen, dat alvne zich als schoenmaker te Batavia wilde vestigen, zich vooraf »ter preuve" moest stellen bij de hoofden van dat ambacht; door hen moest zijn geadmitteerd en voor »'t incomen" in het gilde moest betalen 6 realen van achten («knecht synde 1 reaal") »tot onderhoudinge van de gemeene lasten." Ook moest hij zich onderwerpen aan «alle articulen, hier over

16 Haart. Aanstelling van een hoofd over de Javanen te Batavia en aanwijzing van eene bepaalde woonplaats voor die Javanen.

De toevloed van Javanen (Soendanezen ?) naar Batavia en omstreken v^s zoo groot, dat de Regering daarin gevaar zag, •nadien wy haer niet mogen vertrouwen."

Zij bepaalde daarom, dat die Javanen moesten wonen op den wester oever van de Angké-rivier, >als wat van de hand •geleegen synde" en dat zij geene andere passages mogten gefaniiken, »als die haar tot het gaen ende komen tot haer •gestelde plaetsen geordonneert sullen werden."

J04 16Ö5. J. MAETSUYKER.

De aanstelling van het hoofd over de bewuste Javanen moest in de eerste plaats dienen tot tegengang van het rooven van slaven en beestiaal, «niet wetende, of het ons van de Javanen, •onder onse gehoorsaemheyt wonende, ofte van eenige vreemde •werd aengedaen."

26 Haart. Bepaling, dat de Compagnie haar regt van preferentie niet zoude gebruiken, dan alleen voor per- sonede en niet verhypothekeerde schulden, zullende ^dle Tspeciale verbanden ende hypothecatien , wettdyck ge- ^^constitueert, vóór Compagnie's schulden, gelycke voor- i>sekeringe niet hebbende ofte van jonger dato synde, loworden geprefereert,'*

Het regt van preferentie der Compagnie ging zoo wevte, dat zij, in welk geval ook, de eerste was, die bij faillisse- menten of anderzins haar geld terugbekwam.

Deze hoogst willekeurige bepaling had ten gevolge , dat niemand zijn geld a deposito of op eenige andere wijze meer durfde uitzetten; dat voogden bleven zitten met de » penningen »van arme, onnosele weduwen ende weesen"; dat de handel met Chinezen en anderen kwijnde ; dat vele erven »ledich ende •onbebouwf' bleven «by mancquement van penningen", enz.

In Maart 1655 was de »b€MX)mmeringe" over den fatalen maatregel zoo groot geworden, dat >selfs uyt den monde van »de voomaemste inhabitanten claeghs gewys dagelycx verstaen" werd, hoe onhoudbaar de toestand was.

De Heeren XVII°"> keurden de wijziging goed bij hunne missive van 2 November 16B6.

Indien de Regering uit eigen beweging een einde aan hare dwingelandij in dit opzigt had gemaakt, dan zoude zulks niet meer dan billijk en betamelijk zijn geweest, maar zij ging daartoe eerst over, nadat zij door het GoUegie van Sche- penen »uyt den naem van de gemeiene ingesetenen" op haren misslag opmerkzaam was gemaakt en »na langh ende ryp •overlech van saeken.

1655. J. MAETSUYKER. 20S

De resolatien van de Indische Regering uit de 17^ eeuw zijn yeryuld met uitdrukkingen als »onse goede onderdanen'', enz.; maar zij tyranniseerde desniettemin nu en dan die 'goede onderdanen'' op eene treurige wijze.

20 April. Last op de koopers of verkoopers van vaste goederen^ binnen zes weken na den verkoop^ ^behoor- üyck transport ofte opdracht'' te doen en de •gerech- ^ticheyt , daer toe staende' (20***° penning) te betalen.

Om de belasting op den verkoop van vaste goederen te ontduiken was in zv^rang gekomen alle formaliteiten, bij zoo- danigen verkoop vereischt, na te laten.

Thans werd hiertegen verbeurdverklaring van de verkochte Y^sie goederen bedreigd.

20 April. Verbod tegen het slachten binnen Batavia en de jurisdictie dier stad van ^groff vee, ds daer syn: •herten^ stieren^ ossen, koeyen, kalveren, buffels, vare- •kens, schapen, boeken ende geyten, oudt ende jonck, 9voor en al eer den pachter van het slachten vande »tamme beesten sulcx bekent gemaeckt worde om het •selve te konnen sien ende te hooren waerdeeren.*'

De belasting op het slachten, bedragende 10 pet. van de waarde van het te slachten beest, werd meermalen ontdoken.

Als straf hierop werd vastgesteld: 1* verbeurdverklaring van elk onwettig geslacht dier; 2* arbitraire correctie »als verbrekers van dese onse ordre, •volgens de penaliteyten, daer toe voor desen gestelt."

2i Mei. Verbod voor Kapiteins van schepen, uit Neder- land komende, aan iemand ^^particulier'' te verstrekken provisién, scheeps-gereedschap en oorlogs-ammunitie.

Als provisién worden opgenoemd: »v^, bier, brandewyn.

i06 lé^S- ^' MA£TSUYKËR.

•boter, olie» vlees , speek, caes, stock visch, broot, erwten, •gort."

De poenaliteit was: 1^ drievoudige vergoeding van het verstrekte; 2® verlies van ambt, kwaliteit en gage; 5® «soodanige vordre correctie, als de sake bevonden sal

•worden te meriteren/'

13 Julij. Verbod mor Bantamsche visschers binnen Batavia te komen f tenzij met het doel zich daar te vestigen.

Steeds werden slaven geroofd, aan welke misdaad de Rege- ring vooral schuldig oordeelde de Bantamsche visschers, die •door den vryen toeganck, die sy tot deese plaetse hebben, •occasie crygen om veel quaedts uyt te regten."

Dergelijke visschers, zich te Batavia met vrouw en kinderen gevestigd hebbende, moesten bij het passeren van den Boom zich telkens aangeven, «daerdoor wy vertrouwen, van haer •naem ende persoon verseeckert synde, veel quaedt voorge- •comen sal werden/'

In Maart 1656 kwam de Regering op dit verbod terug, maar vernieuwde zulks weder in de volgende maand.

-^ Julij. Uitschrijving van een bede^4ag voor de vloot naar Ceilon.

10 Augustus. Octrooi voor de burgers , P. du Ban en J. de Boullan^ tot het oprigten en exploüeren gedurende 8 achtereenvolgende jaren van een koren-water-molen nop de afloopende stroom van de groote riviere deser •stede Batavia."

Alwie gedurende den bewusten tijd een water- of wind- koren-molen oprigtte, zoude gestraft worden met verbeurd- verklaring van den molen en met eene boete van 100 realen, te verdeelen voor Vs ^^^ ^^ 1^ ^^ ^^ BouUan, voor V» aan den OfiBcier en voor Vs ^^^ ^^^ •Heere/'

1655. J. MAETSUYKEft. JOl

17 Augustus. Bekendmaking, dat het tienjarig bestand met Bantam op nieuw voor 10 jaren verlengd was.

Alwie in coDtraveutie met dit bestand handelde, zoude gestraft worden >als een perturbateur vande gemeene ruste aen lyff *ende leven, na exigentie van zaaken."

30 Augustus. Uitschrijving van een dank- en hede-dag wegens de overwinning, door A. de Vlamingh van ChUshoom den 29***" Julij 1655 te Asahoedi op de Ambonezen en Makassaren behaald.

De gBmeente te Batavia w^erd uitgenoodigd »sich tot alle •christelycke oeffeninge op dien dagh te v\rillen ontledigen •ende van alle dagelycxe handwercken aff te houden."

24 September. Veipachting van de tol^ te heffen op eene nieuwe brug over de groote rivier te Batavia^ ^responderende met de huysinge tegens het fort over- •gelegen.''

Vroeger was hier eene verpachte overvaart.

De brug was gemaakt op kosten der Compagnie, «alleenlyck •tot gerief van den borger", weshalve de Regering aanvan- kelijk van oordeel was, dat zij die kosten van de burgerij kon terugvorderen. Maar zij begreep, dat, »alhoewel eenige »uyt de borgeren de lasten wel souden connen draegen, even-

wel bet meeste gedeelte van den ommeslach by de mindere •borgers soude moeten opgebracht werden, — meest arme •luyden eude van cleyn vermogen synde, die in dese soobere •tydai weynich connen werden beswaert, die daer oock niet, •ten sy met groote moeyten, toe te brengen souden syn."

De fiegering besloot daarom de brug te verpachten, >totter •tyt ende wyle, dat de Ck)mp^ haer uytgeschooten penningen •wederom ingekregen sal hebben."

208 ldS3- ^' MAETSUYK£R.

De tol werd vastgesteld op:

1 stuiver «van yder persoon ofte met syn familie voor

»het passeren ende repasseren*'; 1 schelling voor een paard; Vi reaal voor eene begrafenis. De pachter moest de pachtsom van twee maanden >op de •handt avanceren ende voorts tot het eynde van den pacht

een maent precys'\ — eene toenmaals gebruikelijke voor- waarde bij verpachtingen.

De Ontvanger-generaal moest de pachtpenningen innen, »ofte »zal gehouden wesen het selve tot syne laste te nemen, voor »soo veel de Comp* door syne naerlaticheyt ofte versuym •zoude mogen werden verkort."

5 Oclober, Instructie voor de Wijkmeesters te Batavia.

Aengesien deese stadt, Godt sy gepresen, van jaer totjaer in meenichte van inwoonderen seer is toenemende ende aan- wassende ende dat deselve bestaen uyt veele ende verscheyden natiën, onder welcke eenige syn, die niet al te veel en syn te vertrouwen, soo is tot te meerder versekerheyt ende gerust- heyt van deselve stadt ende de goede ingesetenen van dien in vergaderingh van Raade van India, met advys van die van den E. gerechte, goetgevonden ende gearresteert, dat deselve voortaen verdeelt sal worden in seeckere wycken ende quar- tieren, ende dat over de selve wycknieesters sullen worden gestelt, dewelcke jaerlycx nae de verkiesinge der magistraten mede sullen worden verandert ofte gecontinueert, nae dat geoordeelt sal worden dienstich te syn.

Derselver ampt ende bedieninge sal syn, vande huysen ende wooningen, in haer wyck staende ende bevonden wordende, notitie ende registers te houden, wat familien in deselve sjti woonende, hoe veel persoonen ende van wat natie ende volck, het welck de ingesetenen van yder wyck haren wyckmeester, 800 dickmaels des vermaent sullen worden, gehouden sullen wesen getrouwelyck op te geven ende bekent te maecken,

ièS5. j. MAEf suYKÈft. ioé

solider y emant te verswygen , insonderheyt vreemde natiën , op p^e daer over aen lyff ende leven na gelegentheyt van saecken gestraft te worden.

Ende om dat de Javanen een seer periculeus volck worden geoordeelt te syn, soo is vande selve specialyck gestatueert, dat niemant eenige Javanen (die van Baly daer meede onder begreepen) in syn huys ofte wooninge sal mogen innemen, logieren ofte huysvesting geven, off sal hetselve terstondt ende voor het ondergaen van de son, den vrjrckmeesters behoorlyck (e keonen geven, met het getal der persoenen, ende offse van geweer voorsien syn ofte niet, mede op voorn. pene.

Doch en sal de vrfckmeester sulcx echter op het aen- brengen vande selve niet mogen laten aencomen ofte daer in gerust weesen, maer sal gedurich selff een waeckend oogh in diergelycke menschen, in syn v^ck woonende ofte comende woonen, moeten houden.

Ende als de wyckmeesters vernemen sullen, dat het getal van soodanige dangereuse persoenen in syn v^ck merckelyck sy toenemende, soo sullen sy het selve de Gouvemeur-Generael eode Raden van India bekent maecken, om op geleth te mogen worden, na vereysch van saecken.

Voort 800 sullen de wyckmeesters te letten hebben op het haysbouden doen ende bedryff vande luyden van haer vrf ck , waer met deselve haer generende ende cost winnende syn ende wanneerse eenige bevinden sullen, die, niet jegenstaende van haer selven geen middelen en hebben om van te leven, haer echter niet en bevlytigen jets by der handt te nemen om een eerlyck onderhoudt van te mogen hebben, soo sullen sy het selve den E. gerechte deser stede ofte den Balliu cond doen, om op derselver doen nader geleth te mogen werden.

Van gelycken sullen deselve wyckmeesters doen, wanneer sy vermercken, dat in hare wycken, by dage ofte by nacbte, eenige oonventiculen ofte by een compsten worden gehouden, het sy onder pretext van religie ofte andersints, hoe het oock soude mogen wesen, op dat daer met de noodige middelen tydich in mach worden voorsien.

ilO 1655. J. MAETSUYKÊR.

Eenicli ODgeluck, dat Godt verhoede, van doodslach ode diergelycke oomende te geschieden» soo sal de wyckmeester vande wyck, in welcke het selve voor valt, soo haesthydaer van kennisse sal hebben bekomen, sulcx sonder eenich vertreck laeten weeten aen den Advocaet-Fiscael ofte Balliu deser stede, op dat de misdader achtervolcht ende in hecht gekregen mach worden» daer deselve wyckmeester oock gdiouden sullen syn na haer vermogen de handt aen te bieden.

De wyckmeesters sullen versorgen, dat hare respective wycken yersien mogen worden met nodige getal lere brant emmers, om by tyde van brandt te gebruycken ende dat deselve ter bequaemster plaetse op gehangen, wel bewaert ende tot geen andere ofte particuliere diensten gdiruyckt en worden , daer de wyckmeester voor sal moeten verantwoorden ende instaen; ende sullen deselve brandt emmers geteeckent worden met de letter vande wyck, daer sy toe behooren.

Ende op dat voorn, wyckmeesters by tyde van brandt ode ander ongemack te beeter het oogh mogen hebben op de in- gesetenen van haer wyck, voomamentlyck de vreemdelingen, soo sullen deselve in soodanich geval haer in haer wyck blyven verhouden ende geduirich door deselve de ronde doen, sonder gehouden te wesen, volgens de ordonnantie vande burgerlycke wacht, voor het stadthuys ode elders te com- pareeren, van welcke ordonnantie sy voor soo veel sullen worden geêximeert ende verschoont.

Ende wanneer de wyckmeesters, by ongeval van brandt, haere emmers tot blussinge van de selve hebben uytgeryckt, soo sullen sy, als de brandt gedaen sal wesen, alle doenelycke sorghvuldigheyt aenwenden om deselve emmers weder op te soecken ende byeen te krygen, sonder voor deselve emmers van andere letters na haer te neemen odé onder haer te houden; ende wanneer eenige emmers in den brandt bevonden worden beschadicht geworden te syn, soo sullen de wyck* meesters de sulcke laten int stadthuys brengen, om weder voorsten ode andere in plaets gegeven te worden.

De onderhorigen van yder wyck sullen gehouden wesen

1655. J. MAETSUYKÊft. Jli

haren wyckmeester te geven syn beboorlycke eere ende respect sonder hem te hoonen» injurie ofte smaet aen te doen, op arbitrale correctie.

6 October. Aanstelling van twee •bysondere' kerkmeesters tot het beheeren van de •incompsten ende voordeelen »uyt de begraeffenissen en tot het in orde houden van het kerkhof te Batavia.

Deze inkomsten, vroeger door de Diakonie genoten, werden DQ bij de kerkelijke fondsen gevoegd.

Het onderhoud van het kerkhof was tot dien tijd door de Compagnie gedragen.

De nieuwe kerkmeesters moesten ten allen tijde «goedt "bewys ende reeckeninge'* van hunne administratie geven aan •die gene, die daer toe sullen worden gestelt.''

4" October. Verbod tegen het stelen^ opkoopcn en ver- voeren van »d'E. Comp^ dierbare waren, insonderheyt •specerijen, cleeden, provisien als andersints.*'

In weerwil van herhaaldelijk tegen dit stelen, enz. bedreigde, zware straffen ontzagen zich toch niet «vcrscheyde boose •menschen, lorren draeyers ende loose goet gierige, by nacht •ende ontyden, soo scheep als in'taffende aen boort brengen", Compagnies handelswaren te ontvreemden.

•Grote partyen" daarvan werden naar andere gewesten vervoerd.

Als straf werd nu bedreigd «sonder eenige conniventie, •gratie ofte dissimulatie":

1® •confiscatie van hare goederen off oock schepen en vaer- •tuygen, daer mede de gestoolen goederen te vervoeren •onderleyt soude mogen syn"; V^ straf aan ïijf en leven, »nae exigentie van zaacke."

Aanbrengers zouden genieten 100 rijksdaalders, •onder •verhoolingh van haer naemen."

212 1655 J. MaETSUYKËR.

5 November. Herstelling van het Collegie van Boedel meesteren.

De Chinezen zelve klaagden over tal van ongeregtigbeden, v^elke in Chinescbe boedels plaats grepen, omdat op die boedels geen toezigt meer werd gehouden, hetgeen aan de Collegiên van Justitie te Batavia aanleiding gaf de Regering te verzoeken het Collegie van Boedelmeesteren te herstellen.

9 November. Bepaling van het loon der aansprekers ie Batavia.

Het gebruik had ter zake ingevoerd, dat »met so meenig •persoon uyt bidden ofte aenspreecken tot de begraeffenisse •gingen, so meenig reael yder tot haer loon wierd toe- .gelegt."

De Regering vond dit gebruik >een quaed naercomen'', vermits daardoor aan de aansprekers >meer was toegelegt, »als wy oordeelen na redelyckheyt deselve te verdienen."

Op het verzoek der aansprekers om regeling van hun loon bepaalde de Regering, dat zulks voor één aanspreker, «alleenlyck •biddende", zoude bedragen 1 reaal (conform het oude ge- bruik) en voor 2 en meer aansprekers, ieder 2 realen »ende «hoger niet."

9 November. Verbod voor Compagnies dienaren tegen het aanmaken van vaatwerk ^ •uylgesondert ten dienste »van de Compagnie alleen.^

Dit verbod is uitgevaardigd in het belang van de burger- kuipers en omdat Compagnie's dienaren niet behoefden »te •gedencken op middelen, waer door de Comp. groot en groff »in hare goederen wert vercort." Compagnie's dienaren moesten zich tevreden stellen »met haer hooge ende goede belooninge, •daer deselve mede werden gegagieert."

De burger-kuipers werden gelast hun vaatwerk » te branden

1655, 1656. J. MAETSUYKER. JIS

•oAe mercken, op dat sulcx fallen tyden uiochl worden •gckeot"

Tegen overtreders van dit verbod zoude wórden geprocedeerd, naer dat de gelegentheyt van de zaack sal komen te vereyschen.'

-|r December. Vüschrijving van een bede-dag voor de retour-vloot.

27 December. Notificatie by publieke bUlietten int Chinees *en Nederduytsch" van het ^openbaerlyck verpachten *üan 's Compagnies generale incomsten op nieuw jaers •doch noest comende^ alhier binnen 'iCasleel, op de ^conditien ende voorwaarden A^. passato by resolutie •m» 18° Decembris vast

Deze notificatie is de oudste, welke van dien aard is aan- getroffen. Sedert had zoodanige bekendmaking jaarlijks plaats.

28 December. Octrooi^ verleend aan den burger en keur- meester, C. Bruinen, voor den tijd van 5 achtereen- volgende jaren, tot het maken ^binnen Batavia' s resorl'' van verglaasde dakpannen.

De boete op het overtreden van dit octrooi bedroeg 100 realen, te verdeelen voor Vs aan den Officier, voor Vs ^^m Bruinen en voor Vs ^^ ^^ groote kerk.

18 Januarij. Last op den Bataviaschen kerkeraad de diakenen toe te laten, zoowel tot de y^christelycke censure'\ als tot de verkiezing van ouderlingen.

Er waren hevige twisten tusschen den kerkeraad en de diakenen sedert nagenoeg een jaar gerezen, aan welke de Regering door dezen maatregel een einde trachtte te maken.

ai 4 1656. J. MAETSUYKER.

Hare uitspraak berustte op het 22* en 51* artikel van de kerk-ordening, door de Dordsche synode vastgesteld.

Maar de poging tot verzoening mislukte, weshalve de Regering bij hare resolutie van 16 Mei 1656 bepaalde, dat, in afwachting van bevelen uit Nederland, de kerkenraad alleen de ouderlingen zoude >eligeren/'

Sedert 1648 maakten de kerkenraad en de diakenen te Batavia niet meer één coUegie uit.

11 Februarij. AmpliiUie van de instructie ^ vastgesteld den 9^*° April 1644, voor de Opperkooplieden en *de •dependenten des groot comptoirs Batavia"

Ten respecte de geheele administratie van gem. coopluydeu ten prmcipalen in twee deelen bestaet, zynde ontfangh ende uytgifte, zoo zal zulcx naer het goetvinden van den H' Directeur, die het hooft van dese administratie sy, eenen den ontfanck ende den ander de uytgifte ende wat daer aen dependeert, gegeven ende aen bevolen werden; onder reserve elck int bysonder gehouden sal wesen, 't geene hem toevertrouwt werl, voor zyn particulier t'allen tyden aen den H' Directeur te verantwoorden en reden van syn doen te geven; nochtans dat de generale bedieninge tot hun beyder verantwoordinge, gelyck nu geschiet, blyft.

Den ontfanck bestaet, als volcht:

Voor eerst zal elck een besonder memoriael ofte bouckjeo van den ontfanck ende uytgifte houden, mitsgaders van alles pertinente aentekeninge doen om t'eene onder t'andere niet te broeljeren.

Alle aencomende cargasoenen sullen volgens facturen ende cognoiscementen op stont, soo draa de scheepen ontlost bennen, pertinent nagesien ende voor het te cort comende de teke- naers der cognoiscementen aengesproocken worden.

Alle incomende cleeden moeten op stont na den ontfanck pertinent int packhuys boeck ingeschreven worden.

Oock soo moeten alle aencomende facturen in de negotie-

1656. J. MAETSUYKER. 21S

boucken ingeschreven, overgedraagen ende volgens facluren nagesien worden om correct te gaen.

Desgelycx soo moet op het ontfangen van coopmanschappen ende goederen, geen uytgesondert, die hier van de Nederlanders, Chinesen als andere vreemdelingen aen de Comp. werden ge- levert, goet reguardt op de deuchdelyckheyt derselver geno- men werden, daer onder den rys, arrack, oly, swarte suycker, etc. is begrepen. Oock sal de weger of telder van coopman- schappen, 't sy stuck goederen, suycker, peper, als andersints, in margine van de briefkens voor den ontfangh teeckenen, bevoorens de coopluyden deselve geteeckent hebben, om offer erreuren begaen waeren t'allen tyden te connen uytvinden, wie die goederen gewoogen off ontfangen heeft.

Alle provisiên, gereetschappen, etc, die uyt 't patria comen en int wyn-, olie-, asyn- en andere packhuysen opgeslaegen ende gebercht worden, te versorgen, dat alles met ordre ende sonder fraude toegaet; oock niet minder aengeteeckent wort, ais inder daet ontfangen sy.

Voorts blyft generalycken alles, wat aen den ontfanck de- pendeert, aen eenen coopman (gelyck vooren geseyt) bevolen, sulcx dat deselve hiermede weet, wat syn officie sy en waer voor redevabel blyft.

Den anderen coopman te belasten met alles, wat aen de uytgifte dependeert, te weeten:

Voor eerst als vooren mede een bysonder memoriael off boackjen houden van alle uytgaende goederen ende die uyt de packhuysen of andersints vercocht werden, om aparte, pertinente aenteeckeninge gelyck vun den ontfanck te doen.

Alle affgaende cargasoenen pertinent aff te schepen, de eoopmanschappen en dependentien van dien in facture te stellen ende int factuir boeck te doen insdiryven.

Alle cleeden, soo wel versonden, als vercochte, pertinent int packhuys bouck affschryven en geduyrich doen effen houden.

Alle facturen ende posten van vertrocken scheepen in de negotie boucken pertinent na te sien, of die selve wel inge- schreven ende overgedragen syn.

216 1656. J. MAETSUYKER.

Op het affscheepen der coopmanschappen, provisiên, gereet- schappen, etc. te doen letten, dat aUes wel geconditioneert ende behoorlyck afgescheept wert ; van gelycken ordre te stellen, dat alle de wynen ende andere natte waaren, die afgescheept ende versonden sullen worden, eerst ten overstaan van twee gecommitteerde op gevult worden ende daer aenteeckeninge van te doen houden, om t'allen tyden ten naesten by te connen weten, wat wynen, etc. te overich ofte te cort syn; voorts generaelyck te versorgen alles, wat aen de uytgifte dependeert.

Oock begrypen wy, welcke de facturen, die afgesonden sullen worden, instelt, doorgaens syn oogh over bet negotie comptoir en derselver suppoosten sal laeten gaen, opdat een yder in syn devoir blyft ende alles met goede ordre toegaet, echter onvermindert den anderen syn gesach aldaer.

Met welcke verdeelingen nootsaackelyck den eenen sonder des anderen kennisse niet doen can ende nochtans d'alder- minste twist niet baren zal ; bovendien sullen sy gesamentlyck de cassa met hunne memorialen ofte claddeboucken confron- teren ende perfectelyck nasien, ofte accoorde gaen, ende wyders versorgen, dat alles conform het cassabouck inde negotieboucken ingeschreven wert, alsoo sulcx ten dienste vande Comp. seer noodich ende t'baerder eygen gerustheyt strecken sal; wes wy sulcx niemant anders, ja selfs malcanderen niet vertrouwen, maer met baer beyden, nevens den bouckhouder ende cassier, alle posten pertinent naesien, opdat de Comp. niet gefrau- deert, noch sy self geen schaede, noch schande daer by comen te lyden.

Oock sullen geen cleeden of andere coopmanschappen op d'ordinarie thoondagen of andersints vercocbt werden, dan met voorweten van den heer Directeur, Hsy daer selfs by comt, dan ordre geeft 'tselve ten overstaen van hun beyden geschieden sal; besyden dien sal oock niet ingecocht worden, 't sy soo cleyn, als het name beeft, dan met voorgaende consent van den H' Directeur ende dat ter presentie ende met voor- weten van hun beyden.

Desgelycx sullen sy gesamentlyck gehouden wesen, soo als

1656. J. MAETSUYKER. 217

gebruycklyck is geweest, den H' Directeur maendelycx of ten minsten om de twee maenden op te brengen, boe veel packen deeden van yder soorte nocb by de packbuysen resteren, alsmede nyt het groot cassa ende specery bouckjens, daer van den eenen den debet ende den anderen den credit houdt, hoe veel contanten ende speceryen noch in effecte by 't comptoir berusten, alsmede om de twee of drie maenden een balance van de stuckgoederen uyt het groot boeck trecken ende aen deo H' Directeur overleveren. Om sulcx te effectueren moet vooral den bouckhouder aengemaent werden de negotie boucken, soo veel mogelyck sy, effen te houden, als wanneer den H' Directeur alles naer eysch can calculeren ende behoorlyck oferslach van Comp' directie maecken, mitsgaders hunluyden gerustheyt int naesien van de coopmanschappen aenbrengen sal. Oock sullen op den gestelden tyt de coopmanschappen en datter verder aen dependeert, van hun beyden, ten overstaen van twee gecommitteerde, naegesien ende opgenomen worden, mitsgaders de bevindinge daer van aen den H' Directeur ge- teeckent, overgelevert werden om de erreuren, Hsy te cort off overich bevonden wort, te helpen redresseren en te mogen weten, hoe het met de packbuysen staet.

Groote partyen peper, suyckeren off wat het voor coop- manschappen soude mogen wesen, die in groote partyen bestaen, sullen met beyder voorweten ontfangen ende uytge- levert worden.

11 Februarij. Bepaling, dat eenmaal * 8 weeks zitting zouden houden ^expresse commissarissen uyt hel CoUegie ^van Schepenen om alle cleene en liquide saecken af *te handelen, mits dat van dersdver vonnis provocatie ^vaUe aen het volle collegie"

De processen en »besoignes'' voor Schepens-bank waren sedert eenige jaren zoo talrijk geworden, dat «qualyck moge- •iyck sy deselve op de ordinaire sit-daghen nae behooren af »te handelen."

J18 1666. J. MAETSUYKER.

-^ Februari). Voorschriften nopens het aan wal komen te Batavia van schepelingen^ in dienst van de Compagnie,

Aengesien wy dagelycx meer en meer by ondervindiüge gewaer worden, dat verscheyden Gomp' dienaers, cleen en groot, op de schepen hier ter reede bescheyden, sonder acht te neniCD op onse en onsen voorsaten successive gestelde ordres ende reglementen, en als off H hun teenemael vry stonde, sich niet alleen veel tyts buyten kennis en verloff der gener, dien het toecomt, naer landt begeven, maer oock niet selden over nachten, wordende alsoo door allen den dienst, diese de E. Comp. (als haere betaels heeren) schuldigh syn, versuyint ende naergelaten, daer benevens by de hooge als lage officieren baer eere jen ampt niet betracht, de goede ordre en discipline binnen scheeps boort niet waergenomen, de schepen menich- mael van volck ontbloot, in peryckel en gevaer gelaten, oock by voelen, insonderheyt de gemeene maets, dien costelycken tyt (diese haere meesters, waer van soo eerlyck beloont werden, genoechsaem ontsteelen) niet anders dan met vagebonderen, suypen, swelgen en andere ontuchticheeden doorgebragt, waer uyt dan gevolghelyck crackelen, slaen, vechten, quetsen, dooden, en andere, schier niet op te tellen onheylen meer comen te ontstaen, soo ist, dat wy, tegens voor verhaelde ongerechticheden en insolentien willende voorsien, goetgevonden hebben te ordonneeren en verbieden mits deesen.

Eerstelyck, dat de opperhoofden van de respective schepen, dat is schippers, coopluyden, ondercoopluyden ende boeck- houders, daer deselve naest de schippers 't gesach hebben, om haer nootsaeckelycke affaii'en aen landt comende, echter hier niet mogen vernachten sonder hooghwichtige redenen, diese niet te min al vooren tydelyck den Advocaet-fiscael van India gehouden sullen wesen bekent te maecken, alles op de ver- beurte van een maent gagie.

Den mindere officieren, vdese oock syn, item de siecken- troosters, chirurgyns en voorts alle andere op de schepen bescheyden, sal niet vry staen sonder expres verloff harer

1656. J. MAETSUYKER. 219

opperiioofden van hun boort naer eenich ander schip, veel min naer landt te varen en met licentie off ordre aen lant geoomen wesende, noch minder hier over nacht te blyven, ten syse al vooren yder, daer't behoort ende dat insgelyck niet dan om gefondeerde redenen, daer toe consent vercregen bebbai, welck sy den E. Fiscael voomoempt al meede tydelyck sullen moeten te kenne geven, van gelycken op de boete van een m^ soldy.

Doch soo yemant hem verstoute soodanige onbehoorlyckheden en (aulten, als boven gesecht, te itereren, dat is meer als eens sonder licentie van syn boort te vaeren, aen landt te vernachten ofte 't selve eenige nachten aen den anderen te continueeren, sal daer over boven dien naer exigentie, eysch en gelegentheyt van saecken, met swaerder straffe gecorrigeert werden.

Ende op dat yder een, die't aengaet, hier te beter kennisse mach hebben ende tot syn schuldige plicht gehouden worden, soo hebben boven genoemde onsen Advocaet-fiscael gelast, wel scherpclyck op d'overtreders van deese onse ordonnantie te letten ende doen letten, mitsgaders deselve op alle de schepen hier ter reede, ende die gevolchlyck noch te comen staen, den volcke openbaerlyck te laeten voorlesen ende ter behoor- lycken plaetse aen slaen, alsoo wy sulcx ten meesten dienste der E. Gomp® en t' onser gerustheyt dusdanich vinden te behooren.

28 Maart. Verbod voor de Chirurgijns, in dienst van de Compagnie y burger-practijk uil Ie oefenen.

De Regering vond 't een » in-kankerend, schandelyck mis- •bruyck en ongeregeltheyt", dat hare Chirurgyns aan de burger- chirurgyns »het broot gelyck als uyt de mont" namen door •de burgers deser stadt Batavia en hare familien,jaer uyt jaer *in, te bedienen, deselve te scheren, te laten, item uyt- en ■inwendich met medicamenten, als haer manuael, te tractoren •ende cureren", daarbij Gompagnie's «costelycke medicamenten •(die somtyts niet ruyra omcomen), of 't haer eygen goet

waer, consumerende ende verbesigende, soeckende alsoo

220 1656. J. MAETS.UYKER.

haer gewin ten coste onser betaelsheeren en ongerieff harer •ministers/'

Als straf op de overtreding van dit verbod, niet alleen door de Ghirurgyns, maar ook door hunne suppoosten (»waer voor »sy in sullen staen en verantwoorden"), stelde de Regering:

a. voor de eerste maal: eene boete van 25 realen van achten, ten behoeve van de groote kerk te Batavia;

h, «by reiteratie off verdobbelinge'' : arbitraire correctie.

Slechts in geval van zv^re ziekte of van een accident mogt de Compagnie's Chirurgijn, «in persoon off door syn snppoos- »ten", met speciaal consent van de »overicheyt", aan burgers medische hulp verleenen.

Uit dit stuk blijkt, dat Compagnie's Chirurgijns toenmaals bescheiden waren »ter rheede H scheep, off wel aen landt •binnen het Gasteel, het Vierkant, Comp' hospitael, het slaven •quartier ende elders/'

4r April. Last op de kompagnièn schutters uit de vrij- bt^rgers en uit Compagnie* s dienaren in eigen persoon^ r>met behoorlycke geweer^ tvaer op door hare officieren ^geslelt syn'\ hunne wachten waar te nemen.

Door «quade inbreuckeii en conniventie der officieren*' was de tucht bij de twee, genoemde kompagnièn verbroken; en door het «besteden harer wachten" waren vele »abusen ende •onordentlyckheden" ingeslopen.

De Regering bepaalde daarom, dat een schutter slechts dan van het waarnemen zijner wacht verschoond mogt worden, wanneer hij ziek was »off om andere overkomende onge- •legentheden, daer van het oordeel aen haere hooft officieren •respective sal staen, .... alles op de poenen en boeten, in •onse ordonnantie (op de borgerlycke wacht van oudts beraemt) • gestatueert."

Die ordonnantie moest »in de ordinarie wacht plaets" aan- geplakt en minstens eenmaal in elk kwartaal aan de geheele kompagnie voorgelezen worden.

iesé. j. Maetsuyker. 22i

Borendieii werd aan de officieren »van d'een en d'andere •compagnie" aanbevolen hunne wachten zelve behoorlijk waar te nemen , >sonder het op malkanderen te laten staen/'

-|- April. Verbod tegen hei veroorzaken van brand in de suiker-riet-velden rondom Batavia door bij of in die vdden i^tabacq te suygen^ vieren te maecken ende 4e ontsteecken, jae eenich vier^ cleen off groots daer in •ofte onUrent te brengen.*'

De poenaliteit was: a. schadevergoeding voor het verbrande riet; 6. arbitrale correctie.

-^ Mei. Last tot het aangeven van binnen den Boom gebragt zwaar geschut^ ^als daer is: groot en klem »Ct8y yzer^ coper ofte metalé) canon, steen stucken, ^bassen f haecken ofte eenigerley schiet geweer , grooter 'dan roers off musquetten*\ om van Regeringswege geborgen te worden 4er plaetse, die daer toe sullen blaten assigneren."

Bij het schoonmaken, kalfaten of vertimmeren hunner Jonken, jachten of andere vaartuigen gingen particulieren meermalen zeer onvooragtig te werk met het tijdelijk opbergen van het geschut dier vaartuigen, »het welck in soo volck rycke plaetsen en frontier stellen, als dese stadt Batavia is, noch ■betamelyck, noch geraden' v^s. De poenaliteit was: a. verbeurdverklaring van het geschut; 6. straf »naer gelegentheyt ende exigentie van zaacken, •met geld boeten, oock aen den lyve off leven."

-^ Mei. Voorschriften nopens het verblijf van inlanders te Batavia.

Javanen, »'tsij Bantammers ofte van Javas oost cant, Baliers,

22i iésé. J. MAETSUYKÉA.

■Palerabangers, Jdmbinesen en sooder eenige van die landt kaert meer" waren, — geene ingezetoien van Batavia en omstreken zijnde, — mogten alloen door de »stadts zee- ofte •waterpoort", dan wel langs den Boom binnen de stad komen, na zich vooraf bij den Licentmeester of diens suppoosten van een «teycken fdaer toe door ons t'ordincren) tot bewys van •verloff" voorzien te hebben.

Dat «teycken" moesten zij aan den schildwacht bij de be- wuste poort vertoonen en bij het verlaten van de stad weder aan den Boom inleveren, waar van de in- en uitgaande personen •perfect register" zoude worden gehouden.

Op arbitrale correctie werd aan de ingezetenen van Batavia verboden vreemde Javanen «over nacht t'haren huyse te her- •bergen; maer, soo hun eenige bykomen, het selve voor negen ïuyren han^n wyckmeester aen te dienen."

Inlanders, ingezetenen van Batavia »ofle wel haer buyten »de stadt, onder onse gehoorsaemheyt, op't landt met den •ackerbouw ofte eenich ander beroep emerende", moesten zich (•gelyck van oudts") bij den Landdrost, » hooft voor hooft" van een looden teeken voorzien, dit altijd bij zich ronddragen en bij bet in- en uit-gaan eener stads-poort aan de wacht ver- toonen, «alles op de verbeurten ende straffen, als

•voor desen gestelt tegens soodanige Javanen, die nalatich •bevonden werden haer van lootgens by den Landt-drost Ie •voorsien."

Dit stuk is, in het Maleisch en Javaansch vertaald, voorgelezen en aangeplakt «op onse ordinarie publycke plaetsen.''

-^ Mei. Waarde'bepding van de munten, binnen het gebied der O.-/. Compagnie gangbaar.

Deze regeling, gemaakt «naer langh-wylige deliberatien, om •redenen ende consideratien ons daer toe moverende" luidt, als volgt:

Alle rycxdaelders , inde respective provintiên vande Ver-

1656. J. MAETSUYKÊft. J2J

eemchde Nederlanden gemunt, wichlich synde^tegens Hsesticli sliiyvers yder.

Realen van achten , die haer behoorlycke gewicht hebben , wel verstaende oprechte Sivilische ende Mexicaense, maer geen Perase, noch Javaense, dewelcke, vervalscht ende merckelyck slechter yan alloy wesende, van de goede qualyck connen onderscheyden ende derhalven verboden worden, insgelycx tot 'tsesügh stuyvers het stuck.

Brabantse cruysdaelders, van over lange in India synde, als Doch te tollereren, mede tot *t sestigh stuyvers het stuck.

Leeuwen daelders ofte croonen, wichtich ende inde Ver- eenichde Nederlantsche provincie geslagen synde, dogh geen aüdere, ten pryse van acht en veertich stuyvers het stuck.

Werdende wyders, aengaende alle andere speciën van gelde, liy dit tegenwoordigh edict vernieuwt onse ordre op 4*" Mey des jaers 1652 daer over gestelt ende beraemt, dies soo sullen om alle dispuyten, geschillen ende misverstanden (waer uyt dese herstellinge der gelden souden connen ontstaen) voor te comen van nu voortaen alle contracten ende obligatién, eenige geil somme inhoudende ende van realen spreeckende, verstaen worden van realen van 48 stuyvers het stuck, ten waere tusschen partyen contrahenten anders veerde gestipuleert, waer nae hun alle secretarissen, notarissen ende andere publycke schryvers ^ heeden aff int maecken van haere acten ende instrumenten sullen hebben te reguleren.

-s- Mei. Verbod voor alwie ^ten dienste der E. Comp. »in India varende en bescheyden" was^ tegen het doen van 9onnoodige ofte onnutte eerschoten op*t affscheyden •ofte wd arriveeren feeniger reede^ als andere gelegent- •heden.''

Dit verbod, uitgevaardigd op last van Heeren XVII'^^°, werd genomen, omdat »niet alleen Gomp^ costelycke oorloghs ammo-

nitie onnuttelyck verquist, maer oock sware ongelucken ge- 'occasioneert werden.'*

iii lé56. J. maetsuykëA.

De poenaliteit was:

a. verbeurdverklaring van eene maand gage »voor elcke •soodanige eerscboot" door alwie «contrarie dese onse «ordre gedaen ofte daer toe last gegeven'' had;

b. arbitrale correctie »by voorval van eenicb ongeluck/' Dit verbod gold voor het geheele gebied der Compagnie.

29 Mei. Uitschrijving van een dank- en bede-dag wegens de veravenng van Jakaira.

3 Junij. Instructie voor Commissarissen van kleine zaken.

Deze Commissarissen werden aangesteld, omdat de »gerecht- »banck deser stede", door het steeds toenemen van processen en »dinghsaken", hare taak niet meer afkon.

De instructie luidt, als volgt:

Eerstelyck, dat voortaen maentlycx by den heer president ende Schepenen genomineert ende gecosen sullen worden dry persoonen tot Commissarissen voor cleyne saecken, om voor die maent te dienen, die genomen sullen worden, twee uyt het Collegie van Schepenen ende een uyt de Commissarissen van de huwelycke saecken, welcke Commissarissen gehouden sullen wesen Ie recht te sitten, wanneer der saecken ter roUe gepresenteert syn, ten minsten drymael ter weeck, teweeten des Dinghsdaeghs , Donderdaechs ende Saterdaechs, voor de middagh van 8 tot 11 uyren; ende sullen gedient worden by een gesworen klercke ende de ordinarie gerechts boden.

Voor de selve Commissarissen sulier ter eerster instantie moeten dienen alle saecken, die tot de judicature van Schepe- nen behooren ende niet meer en bedragen dan bondert realen van achten, het sy deselve in geit worden geëyscht ofte in goederen, mitsgaders oock alle civile actie van injurie, kyvagie, vechten, quetsingen ende diergelycke, uytgesondert saecken van arrest, interdictie, possessie, etc, die ter eerster instantie voor Schepenen sullen mogen werden gebracht, hoewel minder dan de voors. somme bedragende.

léëe. j. MaeYsuyker. 22S

Voor de gemelte banck van Commissarissen en sullen partyen contendenten niet vermogen te occuperen by advocaet ofte procureur, maer sullen gehouden wesen selff in persoon te compareeren ende haer saecken te bedingen, uytgesondert eerbaere vrouws persoonen, die den gecoren voocbt sullen mogen gebraycken, als meede alle andere, die door eenige wettelycke Yerhinderinge beletb worden te compareeren, dewelcke toege- latoi sal werden een ander in haer plaets te senden, mits geen procureur ofte advocaet synde ofte hem met rechtssaecken bemoeyende.

De citatien ende dagementen sullen van partyen voor de Toorschreven Commissarissen geschieden door de ordonnarie roedragende boden van Schepenen, op de selve wyse en maniere, mitsgaders proffyt ende boeten, als voor Schepenen geschiet, gelyck mede de boete vande fauten, die partyen sullen laten gaen, op deselve wyse geint ende betaelt sullen worden.

Gemelte Commissarissen sullen tusschen partyen, voor haer coDtenderende, mogen decerneren provisie van namptissement, daer sulcx na practycke gefundeert is, definitive condemnatie ofte absolutie, soo als na genomen genoechsame kennisse van saecken sullen bevinden te behooren.

In saecken, die twyffelachtigh syn, sullen Commissarissen partyen trachten te disponeren tot vrywillige submissie ofte verblyff, met renunciatie van reductie ofte andere provocatie, om by haer als goede mannen aiïgedaen ende uytgesproocken te worden.

De vonnissen, by Commissarissen gewesen, soo interlocutoir als definityff, sullen op deselve wyse ter executie gestelt worden als die van Schepenen gewesen syn.

Maer die hem by eenich definityff vonnis van Commissarissen beswaert vindt, sal daer van binnen 6 dagen reauditie mogen versoecken voor't CoUegie van Schepenen, mits consignerende onder den Secretaris de somma van thien realen van achten, die hem sullen worden gerestitueert, soo het vonnisse, daer by reauditie van versocht heeft, gealtereert wert.

De saecken, die, tot judicature van voors. Commissarissen

DEKl U. 15

226 1356. J. MAETSUYKER.

staende, na desen voor Schepenen sullen worden gebraght, sullen vande rolle geroyeert ende doorgehaelt worden, ende de procureur, die deselve gepresenteert heeft, gecondemneert in een boete van thien realen van achten, ten proffyte van het selve coUegie.

Voorts, aengesien de provisien van namptissement dickmaels seer tot vercortinge vande processen syn streckende, soo worden de procureurs, voor de respective bancken van Justitie deser plaetse postuleerende, mits desen expresselyck gelast in haere conclusie, daer sulcx gefundeert is, altyt te vougen de clausule van provisie tot namptissement, op verbeurte van dry realen van achten, soo meenichmael daer van in gebreecke sullen blyven; waer op de gedaegdens dan oock gehouden sullen weesen terstont te antwoorden, sonder daer op dagh off dilay te mogen versoecken, op poene, dat diesaengaende jegens hen verleent sal worden defaut ende uyt cracht van dien op de versochte provisie gedisponeert, na dat de rechters sullen bevinden te behooren.

Ende alsoo bevonden wort, dat de luyden hen dickmael seer lichtveerdigh en onberaeden tottet sustineren van processen begeven, soo is om het selve, soo veel geschieden can, voor te comen goet gevonden, dat van nu voortaen degene, die na lites contestatie definitivelyck gecondemneert ofte syn eysch ontseyt sal worden, daer en boven betalen sal aen den secretaris van'i collegie, daer de sententie gevelt wort, ten behoeve vande Justitie, den 25**«" penninck van't gene geêyscht sal wesen, mits dat deselve poene niet en sal excederen de somme van 25 realen van achten ; ende sullen de gemelte Commissarissen van huwelycxse saecken, die geen Comp^ dienaren en syn, tot een erkentenisse voor de vacatien vande voors. banck van cleyne saecken, jaérlycx genieten dry hondert gulden yder.

3 Junij. Eed-formulier voor de Commissarissen van kleine en huwelijksche zaken.

Merkwaardig in dit formulier zijn alleen de woorden: »dat

lese. J. MAETSUYKÊR. 127

»wy geen houVlyckse gebooden aen ymandt sullen verleenen,

als die wy nae voorgaende, scherpe examinatie ende onder- •soeck y in conformilé van d'ordonnancie, bevinden sullen daer •toe onverhindert en buyten wettich empeschenient te weesen/'

10 Julij. Medededing, dat de Compagnie aan den Sultan van Bantam den oorlog had verklaard.

13 Julij. Bepaling y dat alle H Javaeme man-volck {de •vrouwen ende kinderen inde stadt blyvendey buiten Batavia moest verhuizen en voortaan geen Javanen meer in de stad Batavia zouden worden toegelaten.

De Regering oordeelde »die land-aert voor den Nederlandtsen •staet alhier seer dangereux ende gevaerlyck, als met welcke -onse vyanden van buyten verstandt hebben."

-^ Julij, Verbod tegen het afschieten van eenig vuur- wapen^ groot of klein^ en tegen het maken van •onge* woon geklanck met kloek, trompet en trommel ofle •eenich ander instrument, daer men alarm mede slaen •can\ binnen de stad of het kasteel Batavia tusschen 7 uur des avonds en de reveille, •tensy op het bevel •der gener, die sulcx te gebieden hebben, ofte ander- •sints uyt noodt by voorval van vyantlycke invasie, •verraet van binnen ofte diergelycke."

Sinds het begin van den oorlog met Bantam werd meer- malen de burgerij noodeloos des nachts verontrust. De poenaliteit was:

o. eene boete van 2tS realen van achten;

6. arbitrale correctie aan den lijve.

Julij. Verbod voor Javanen, •waer oock geboortich\ tegen het komen •binnen de mueren onser stadt Batavia •off andere vestingen alhier.' — Last op de Javamn^

iiS 1656. J. MAETSUYKER.

»dieder tegenwoardich noch souden connen binnen 8yn*\ de stad Batavia »i7fco" te verlaten.

Doordien men >de goede uyt de quade, de Bantammers •uyt andere" niet kon onderscheiden, gold dit stuk alle Javanen.

Wie hunner na ommekomst van twee etmalen binnen de stad v^erd aangetroffen, zoude »terstondt sonder figure van •proces'* in de ketting geklonken en »naer gelegentheyt en •eysch van zaacken" aan lijf of leven gestraft worden.

Elk ingezetene, die binnen Batavia een Javaan ontdekte, moest daarvan aan zijn wljkmeester kennis geven; Javanen te herbergen werd »op't alderscherpste" verboden; «alles op •deselfde poene en correctie, hier vooren gestatueert."

Slechts Javanen, «die, daer toe expres gelicentieert wesende, •een teycken by sich" droegen, mogten door eenige stads-poort of te water binnen gelaten worden.

28 Julij. Uitschrijving eener loff en dancq predicatie' wegens overwinningen^ op CeUon behaald.

Een iegelijk werd verzocht »sich te onthouden van het werck »synes ordinarien beroeps, met namen alle de winckeliers, de «tappers vooral hare tavernen te sluyten ende geene drinck •gelaagen te setten.*'

29 Julij. Uitschrijving van een vast- en bede'4ag wegens den Bantamschen oorlog.

De Regering hoopte langs dien weg te verkrijgen, dat »Godt •almachtigh onse wapenen tegens dien ongeloovigen hoop" zoude zegenen.

8 September. Toekenning aan de i^slerren-redout in de nCrocotse velden" van den naam ^Rys'Wyck.''

1656. J. MAETSUYKER. 229

15 September. Uitschrijving van een algemeenen vast- en bede-dag wegens de expeditie tegen de Portugezen.

Deze uitschrijving geschiedde, omdat de Regering overtuigd was, dat sbet paert wel ten stryde wert bereyt, maer de •ovenvinninge van den Heere comen moei."

-^ September. Verbod tegen het vervoeren van tarwe, rijst en andere, ^grove^' waren met Compagnie's schepen uit Perziê, Soerate, Koromandd, Bengalen, Arakan, Siam en ^andere quartieren daer ontrent"

Belemmering van Gompagnie's handel, doordien hare «eygene

coopmanschappen moesten blyven leggen", was de oorzaak \m dit verbod.

Vroeger werd in dit opzigt veel »door de vingeren gesien •ofte geconniveert", maar voortaan zoude dit uit zijn.

GonGscatie van «sulcke particulariteyten" en arbitraire correctie waren de straffen, waarmede de overtreders van het wbod bedreigd werden.

17 October. Verbod tegen het houden eener collecte te Batavia ten behoeve van de gereformeerde gemeenten in het vorstendom Gulich.

Deze collecte werd verboden, omdat in 1650, op last van Hceren XVII'»*" en op grond, dat te Batavia genoeg armen vvaren, eene dergelijke collecte ten voordeele van het vorsten- dom Berg was verboden.

17 October. Opheffing van de Latijnsche school te Batavia.

Niet meer dan elf leerlingen bezochten die school, welke, naar het oordeel der Regering, te veel kostte in vergelijk met haar nut.

250 16C^6. J. MAETSUYKER.

•Voor soo veel *er hier sonder ouders ofte vrunden" waren, zouden de leerlingen »na haere bequaemheyt'" in Compagnie's dienst worden opgenomen.

10 November. Verhooging van het inkomend regt op tabak van 10 tot 20 pet.

Deze verhooging geschiedde zoowel in het belang van de cultuur «van dat wel bekende en veel gewilde kruyd", op welke cultuur men zich sedert een paar jaren in de omstreken van Batavia had toegelegd, als tot »eenige kleene verbeeteringe • van 's Compagnies inkomsten."

14 November. Vernieuwing van de ^jaerlycksé'* plakaien^ t. w.:

twee plakalen tegen particulieren handel^ ^waervan ^Heen den aenbrengers het derde ded tot een premie ^belooft'';

plakaai tegen y^Hvercoopen van verdiende maentgelden''

plakaat over »'/ bekent moeken der praelentien hier 4e lande";

plakaat^ waarbij vde overvarende vryeluyden cost ^ende transport geit te moeten belaelen geinsinueert wert,'*

«Welcke placcaten, om dattet de oude en dickwils gepromul- •geerde edicten syn, alhier niet weder ad verbum geregistreerl •werden."

24 November. Uitschrijving van een bede-dag voor de retour-vloot.

28 November. Formulier van een specialen eed tot weering van particulieren handel.

De eed moest bij het aanvaarden hunner betrekking afge- legd worden door den Ontvanger, den Equipage-meester, hunne

1666. ü. MAETSUYKER. J51

suppoosten, de Kooplieden van het kasteel Batavia, den Licent- meester en het Opperhoofd van het eiland Onrust, als hebbende •overvloedige gelegentheyt den verboden handel te favoriseeren/*

Het formulier luidt, als volgt:

IdL belove ende sweere, dat ick dit ampt van . .

in alle getrouwicheyt ende naersticheyt, naer myn uytterste vermogen, sal bedienen ende waernemen, mitsgaders dat ick geduerende desen dienst, noch directelyck, noch indirectelyck, door my selven ofte door anderen int minste geen particulieren handel voor my, den mynen ofte yemandt anders sal doen ofte dryven, nocbte by myn weten laten geschieden, nochte oock eenige goederen van my selve ofte yemandt anders dan vande Comp® her- ofte derMraerts te senden, noch oock ter plaetse myner bedieninge ontfangen ofte passeren laten ofte gedoogen, dal sulcx met myn kennisse door myne suppoosten gedaen werde ; dien volgende den verbooden particulieren handel in geen- derley maniere te sullen conniveren, veel min favoriseren ende self bebulpich wesen; maer dat ick ter contrarien alle soodanige particuliere handelaers in particuliere verboden waren, my ofte myn suppoosten (soose my daer kennisse van doen) voorcomende, sal aenbrengen ende leveren, daer't behoort. Soo waerlyck helpe my 6odt Almachtich I

28 November. Aanstelling van de Weeskamer te Batavia tot voogd over den gehuwden, ^Sjarigen, Melchior Thamasz, geboortig van Batavia.

Thomas had >het grootste gedeelte vande erffenisse, hem 'van syn ouders naegalaten, onnuttelyck doorgebracht ende 'verdaen*' en zoude hoogstwaarschijnlijk in korten tijd met zijne vrouw en kind >inde uytterste armoede ende ellende •vervallen."

Dewijl «het noch eenichsints tyt" was, stelde de Regering hem dientengevolge «onder de tutele ende voogdye van de •Weescamer."

Dit stuk is door den Deurwaerder van den Raad van Jus-

232 1666. J. MAETSUYKER.

titie, »nae voorgaende klockgeluy, van de peuye deser stede" afgelezen en «ter gewoonlycke plaetse" aangeplakt.

2 December. Toekenning aan de leden in den Raad van Justitie te Batai^ia van een tractement ad f 100, — 's maands.

Vroeger genoten die leden f BO, — 's maands, het gewone kostgeld, huishuur-indemniteit en wijn-rantsoen.

Zulks was echter geen «condigne" tractement voor leden van een coUegie, dat meerendeels uit gepromoveerde personen bestond.

15 December. Verhooging van den .prijs van hel vleesch van kalverefi, runderen, ossen en koeijen van 6 op 10 stuivers het pond.

Ten gevolge van het sluiten der Mataramsche havens en van den Bantamschen oorlog was te Batavia «hetgroffbeestiael •vry sch^ers ende costelyck geworden."

Vleeschhouwers mogten slechts stier-kalveren en »moer- «beesten, die buyten haer tydt en onbequaem tot d'aenteelinge" waren, slachten, op verbeurte van het gedoode beest en arbitrale correctie.

4^ December. Verbod tegen hel ^doorlopen van de say- ^ende bouw-landen van andere lieden, 't vertreden, ver- ^nielen off andersints verderven van 't gewas, 'taffsnyden »van yemants suyckerriet", enz.

Ten gevolge van den Bantamschen oorlog bedreven vele «vagebonden, fielen ende dieven" allerlei moetwil op de landen rondom Batavia, evenals «wanneer de vyandt na by en sterck «op onsen bodem was."

De Regering bedreigde zulk gedoente met kettingslag » souder «eenige conniventie en buyten figure van proces."

1656. J. MAETSUYKER. J35

Alwie suikerriet binnen of buiten Batavia verkocht, moest kunnen aantoonen, dat hij dat riet op eeriijke wijze verkregen had, of zoude anders voor een dief gehouden en als zoodanig gestraft worden.

22 December. Regeling der tractemenlen mn Fiscaals en mn Secretarissen van coUegiên van justitie.

Deze regeling geschiedde op last van de Heeren XVII''^ om >d' E. Comp. allengskeus van de oncosten, aen de Gameren «van justitie vast synde, fontlasten/*

Aan Schepenen werd opgedragen het tractement van hun- nen Secretaris te regelen overeenkomstig de waardigheid »ende ^last dier charge", mits niet te boven gaande de som van ƒ 600.— 'sjaars.

Het tractement van den Fiscaal van India, hetgeen »aen- «sieolyck ende groot" was, vooral wanneer die betrekking goed werd waargenomen, werd vastgesteld op f 600. — *s jaars »sonder meer."

Van tijd tot tijd zoude naar de buiten-posten de last worden verzonden de tractementen van de Fiscaals en Secretarissen van justitiële collegiên aldaar »nae proportie van de proffyten, by «haere bedieningen vallende", te herzien.

^ j^I^r Verbod tegen het bomven van eene woning zonder vergunning buiten de stad Batavia.

Hardijkers en anderen vestigden zich buiten de stad, o. a. mn de verpligting tot het bouwen van steenen huizen te ontgaan.

De Regering meende, dat hierdoor »de stadt niet alleen van *volck meer en meer ontbloot, mitsgaders in haere wyken, •burghwallen ende straten (insonderheyt aen de westsyde) ge- •deibrmeert en mismaeckt, maer oock veelderley moeylyckheden *en swaricheden by tyden van tumulte, invasie van vyandt -en openbaren oorlogh (als voor eenige maenden maer al te •wel gebleecken is) geoccasioneert en veroorsaeckt" zouden worden.

234 16öÖi 1657. J. MAETSUYKER.

De poenaliteii was verbeurdverklaring van hei gebouwde en arbiti^e correctie.

Indien iemand »ter oorsaeck van den landtbouw ofte landtne- •ringe sicb buyten de stadt wilde nedersetten", dan — maar ook alleen in dat geval, — was hem geoorloofd »sonder voorsz. *Umitatie" buiten Batavia eene woning te bouwen.

9 Januarij. Invoering van liet klein-zegel.

Aepgesien de oncosten tot onderhoudinge vande bancken van Justitie, onder de jurisdictie van den Nederlandtsen staet in India, tot noch toe alleen by de generaele Comp. gedraegen syn ende deselve een groote somme jaerlycx comen te beloopen, mitsgaeders van tyt tot tyt meer en meer accresseren ende aenwassen, soo ist, dat wy ons verplicht hebtien gevonden om na middelen om te sien, waer aen deselve bequamelyck soude connen gevonden ende gedraegen werden; ende hebben, na lange deliberatie ende overlegh van saecken, totte minste beswaringe vande onderdanen ende ingesetenen vande selve Comp., eynde- lyck goetgevonden tot vervangh van deselve sware lasten in te voeren ende in*t werck te stellen het middel van het cleyne segel, in eenige provinciën des Vaderlants in gebruyck, ende is dan aengaende het selve middel geordonneert ende gestatueert, gelyck wy ordonneren ende statueren mits desen, het gene volcht:

Eerstelyck, dat van nu voortaen te deser plaetse de Secre- tarissen ende Notarissen geene instrumenten, acten, brieven ofte verbanden, voor haer gepasseert ofte verleden, nochte oock eenige sententien, appoinctementen, copien ofte extracten uyt registers ofte boecken, etc. sullen vermogen uyt te geven dan opgedruckt hebbende het voore. cleyn segel, op verbeurte van haer ampt.

Ten tweeden, dat aen gene publycke coUegien, als Rade van India, Raadt van Justitie, Schepenen, Commissarissen van huwelyckse saacken. Boedelmeesters ofte aen eenige gecom*

1657. J. MAETSUYKER. J5S

mitteerde leden uyt deselve coUegien gepresenteeri ofte inge- geveoy nochie oock van de selve oft^ eenige gecommitteerde Men van dien geaccepteert ofte ontfangen sullen vvorden eenige soodanige acten, instrumenten» copien ofte extracten, nochte oock eenige requesten, schriftuyren van eysch, antwoort, replyck, duplyck, memorien, advertissementen , etc. sonder het voors. cleyn segel, ten waere, de requesten aengaende» deselve op de plaets van het segel gestel t was pro deo, ende dat by het collegie, aen het welck het request sal syn ge- presenteert, geoordeelt werde het selve om Godes wille aen- genomen te mogen worden.

Ten derden , dat voor het recht van het voors. segel betaelt sal worden van alle transporten van schepen, vaertuygen, haysen, erven ende thuynen, schepen kennissen, huwelyckse Toorwaerden ende brieven van bodemerye, elck een reael van 48 stuyvers het stuck.

Van aUe testamenten, codicillen, paspoorten ofte see brieven, transporten ende emancipatien van lyffeygenen, vry brieven, huer cedullen van huysen, erven ende thuynen, vertichtiugen voor Weesmeesters, contracten, obligatien ofte schuit kennissen, hondert realen van achten ende daer boven bedragende, procu- ratien, etc. een halve reael.

Van alle schriftuyren, die in rechte overgegeven werden, als van eysch, antwoort, replyck, duplyck, memorien, adver- tissementen, intendit, reprochen, salvatien, etc. een quart reael.

Ende voort van alle andere gerechtelycke en notariale acten, requesten, etc., hoe die oock genoemt souden mogen werden, ses stuyvers.

De voors. segels sullen onder bewaeringh worden gehouden van twee Raeden van India, die daer toe sullen worden ge- committeert; ende wanneer het nodigh is, dat eenige blancken gesegclt worden, soo sal het selve geschieden door den Secre- taris, ten overstaen van deselve heeren raeden, die deselve dan inet syn naem onderteyckenen sal ; ende sullen deselve heeren gecommitteerde raeden van blancken, die versegelt worden « specifique memorie houden.

236 1657. J. MAETSUYKER.

De gesegelde blancken sullen gegeven ende ter handl gestell worden aen een der raeden van den achtbaren Raadt van Justitie 9 die daer toe sal voorden gecommitteert ende aende secretarissen, procureurs, notarissen ende andere, diese nodigh sullen hebben, distributie ende uytdeylinge, mitsgaders 4 mael int jaer reeckeningh, bewys en reliqua doen sal aende voors. heeren gecommitteerde raeden, in welcke rekeningh hy sal mogen inbrengen alle gecladde, vuyle en verdorven gesegelde papieren, die men claerelyck sal connen oordeelen tot nadeel van dese ordonnantie niet gebruyckt te syn.

19 Januarij. Last om in de negotie- en andere boeken der Compagnie de reaal courant van 48 stuivers te berekenen ad 51 stuivers.

Deze last werd voor alle kantoren der Compagnie uitge^ vaardigd als een middel van •mesnagie," welke de Heeren Majores telken jare >gants serieuselyck*' aanbevalen.

Het uitbetalen der tractementen aan hare dienaren, hetzij in geld, hetzij in goedereu, viel aan de Regering «boven maete •swaer ende lastich", vooral sedert de reductie van de waarde van het geld in 1652.

Tot «soulagement in deese slechte tyden" vaardigde zij daarom bovenomschreven last uit, welke zij berekende, dat haar •juyst 674 *®" hondert" voordeel zoude opleveren, H welckal »een propre somma in't jaer sal comen te monteeren."

»Mits de sobre tydts constitutie" en omdat de eerste levens- behoeften toenmaals vrij duur waren, vergunde zij »by provisie" aan getrouwde dienaren der Compagnie te Batavia, die maan- delijks hun tractement ontvingen, zulks uit te betalen voor ^/j in gereed geld en voor '/g in «soodanige goederen, als •inde winckels doorgaens sullen by der handt syn."

Dit privilegie werd niet alleen uit medelijden verleend, maar ook, omdat de Regering vreesde, dat de handel der Compagnie in manufacturen, door concurrentie van haar eigen dienaren, nog meer «verswacken" zoude.

i UèMwu

\é&7. J. MAETSUYKER. 237

Verbod voor herbergiers eti voor personen ^ buiten de stad Batavia i> onder de gehoorsaemheyt ^der E, Comp" wootiachtig, nachtveiblijf te ver- leenen aan soldaten^ matrozen ^off ander getneeti Compf minister.*'

Het »aeD lant loopen ende debaucheren van Comp' dienaren, •iflsonderheyl van *t varentvolcq" naiu sleeds toe, «waer door 'niet alleen haren schuldigen dienst menigmael versuymt, «maer oock veel insolentie en moetwille binnen en buyten de •sladt gepleegt wert", — vooral buiten de muren der stad, •alwaer onse officieren ende haer suppoosten by nagt niet

eD conneo toesien."

De poenaliteit was:

voor de eerste maal, eene boete van 12 i*ealen »van jder •persoon" ;

voor de tweede maal, «bovendien ook interdictie van syne 'tap-neeringe, soo hyse doet";

voor de derde maal, arbitrale correctie.

Compagnie's dienaren, die zich verstoutten buiten de muren van Batavia »ende hun bescheyden plaetse" te overnachten, souden «na haer verdienste en volgens de placcaten ende "Ordonnantien tegens soodanige ongeregeltheden, van tyt tot tyt 'door ons en onse voorsaten geêmaneert, sonder oogluyckinge «exemplaerlyck gestraft werden."

3 Maart.

Accijns van bier.

Het bedrag dezer belasting werd gesteld op 15 realen van achten per vat »mom, neder- ofte hoochduyts bier."

De belasting moest opgebragt worden bij den Compagnie's ontvanger of dies kassier, voor en aleer de mom of het bier gebragt werd ten huize van een tapper of herbergier dan wel elders »om uyt te slyten."

Alleen «tappers, herbergiers ofte taverniers" waren aan het betalen dezer belasting onderworpen.

238 1657. J. MAETSUYKER.

De poenaliteii was dezelfde als die, »yan outs en successieve «tegens de sluyckerien van wynen ende bieren door onse ende

onse predecesseuren gestelt ende gestatueert."

9 Maart. Korting van 8 pet. op in Indië uitbetaald wordende soldij-rekeningefi {tractement-stateti van dienaren der Compagnie).

Regel was, dat verdiende maandgelden in Nederland na volbragten diensttijd uitbetaald werden met 8 pet. korting op het tractement, gedurende de uitreis verdiend, «voor de risico •der zee."

Maar meermalen betaalde de Regering die maandgelden ook in Indië op verzoek aan aldaar getrouwde, behoeftige ex-dienaren, aan hunne weduwen of erfgenamen.

Dit laatste was voor de Companie onvoordeelig, waarom de Regering op die betalingen, boven de korting ad 6V4 pet., vastgesteld den 19^'" Januarlj 1657, eene korting ad 8 pet. stelde, «winnende de lieden in allen gevallen daer nog by »den tyt, die 'er soude noodich weesen om de penningen op •procuratie in Nederland t ofte, na verkreegen authorisatie van »onse betaels heeren, alhier te connen afwachten."

Zij, die betaling in Indiê erlangden, moesten borgen stellen.

4r Maart. Verbod tegen het molesteren van Chinezen op hunne Hopbanen.''

Matrozen, soldaten «ofte uyt deselfde en diergelycke vry «geworden personen" ontzagen zich niet Chinezen, speciaal op dier publieke topbanen, «moeyte, quellinge, jae schandelyck •gewelt aen te doen, deselve in haer spelen turberende, «stootende, slaende, ja dickwils hun geldt, dat op de bane «staet, diefachtich ontroovende."

Zulks zoude gestraft worden met «sonder figure van proces «inde keten gekloncken te werden om daer in naer 't ^ewichte

1é57. ü. MAETSUYKER. 239

der gepleecbde moetwillicheyt aende gemeene wercken te iarbeyden."

Alwie zich moest begeven >verby der Chinesen top plaetsen*', mo^ daar niet blijven staan «onder pretext van te willen •kycken", maar was verpligt, »sonder de toppers te moeyen", voort te gaan, op arbitrale correctie.

6 April. Toekenning aan den Bode van de Weeskamer te Batavia van een Iractement ad 20 realen.

De reden voor deze tractements-verhooging was, dat men anders >niet licht yemandt van propere gelegentheyt 'en ge-

noechsaem credyt om ter somma van 2000 realen borge te •connen stellen" zoude kunnen vinden.

11 April. Vernieuwd verbod tegen particulieren handeL

De Regering vermoedde, dat > tegen bet vertreck van het •schip, de Paerl, naer de kust Cormandel, by veele en diversche pa^oonen, met die vuyligheyt besmet, daer op sal werden «aengelegt om (dat al te onverdragelyck valt) dE. Comp., •voor soo veel hun doenelyck, onder anderen van bet gout, •onlangs per twee Chinese joncken aengebragt (waer van tot 'noch toe weynich voor de Comp. bekomen hebben), te ont- •setten ende alsoo de verboden negotie voor haer selven te 'dryven."

De Regering verbood daarom niet alleen den particulieren handel »op de penaliteyten, van outs daer tegen gestatueert", maar bedreigde ook alwie met het schip, de Paerl, eenige particuliere koopmanschappen, «insonderheyt gout, coper, •thin off andere importante ende ordinare Compagnie's waaren, •voor hem selven off voor andere" zoude verzenden, met: 1° «alle voorige peenen"; 2° »meyn-eedigh en infaem" verklaring; 3^ correctie »aen den lyve, naer gelegentheyt en eysch van •saeken."

240 1657. J. MAETSUYKER.

-^ April. Last op de pachters der Chinesche topbanen en hunne suppoosten •genige duytsche ofte andere Chris- ^tefteny van wat natie sy oock mogen uyesen^ noch ^Mardyckers en voor al geen slaven ofte lyffeygenen^ wimse oock toebeliooren^ toe te laten met de Chinesen 4e toppen ofte spelen'^

De pachters moesten al die lieden » doen voor by passeeren."

De poenaliteit was voor de pachters en hunne suppoosten:

d. voor de eerste maal: eene boete van 25 realen van

achten ; 6. »by iteratie': zwaarder straf »naer exigentie van •zaecken.'

-^ Julij. Uitschrijving van een bede-dag voor de vloot naar Ceilon,

30 Julij. Verbod voor dienaren van de Compagnie^ be- scheiden op eenig negotie-kantoor, waar de Compagnie geen y^colonie'* had, tegen het onder zich houden van meer eigen kapitaal, dan zij voor hun onderhoud noodig hadden.

Dit verbod, uitgevaardigd »na eenige dagen delibereerens", was ook al een gevolg van het streven om den particulieren handel te fnuiken.

Voor eenige jaren was oogluikend toegelaten aan de Ministers op de negotie-kantoren groote kapitalen te bezitten, ten einde die op bodemerij of andersins uit te zetten, waarmede zij in korten tijd «groote rijkdommen" verwierven.

Dit, begreep de Regering, was voor de Compagnie »ten nhoogsten prejudiciabel ende schadelyck"; waarom zij aan de l)ewuste Ministers gelastte aanstonds, na ontvangst van dit stuk, aan den Raad van het kantoor mede te deelen, wat zij meer dan het strikt noodige aan kapitaal bezaten, en dat

ié57. J. MAEYSÜYkEh. J41

meerdere per eerste gelegenheid aan Compagnies kas te Batavia over te maken om, volgens hunne aanwijzingen, op interest gezet dan wel aan hunne gemagtigden afgedragen te worden.

De poenaliteit was: 1® verbeurdverklaring van de kapitalen, welke men onder

zich gehouden had, «directelyck ofte indirectelyck, hem

•selven ofte een ander toebehoorende" ; V straf volgens de plakaten, tegen den particulieren handel

uitgevaardigd.

Dit verbod, «Hwelck wy ons zeer wel laten bevallen'', werd goedgekeurd door Heeren XVü"®» bij hunne missive van 8 September 1658.

4 Augustus. Bepaling^ dat de officieren van de kompagnie Mardijkers voortaan afzonderlijk hunne ^crygsvergade- •ringen'* houden en •haere wachten ende bevolen posten •versorgen* zouden.

Geschillen tusschen de Nederlandsche en de Mardljker officieren waren de oorzaak van dezen maatregel.

-y- Augustus. Last op de Compagnie' s en hurger-chirur- gijns, r^ wanneer hoer eenige patiënten voorcomen, die ifvan jemant gequetst, gehouwen, gesteken, geslagen ofte zanders aen den lyve beschadicht syn, het selve terstondt •naer het eerste verbandt, bekent te maecken aen den •Advocaet'fiscael van India, Baüluw ofte Landtdrost.*'

Alwie «sonder de voorsz. bekentmakinge tot een twede •verbandt getreden" was, zoude gestraft worden:

a. voor de eerste maal: met eene boete van 26 rijksdaalders;

b. »by iteratie: na arbitrage van den rechter."

13 Augustus. Reglement voor de inlandsche burger-wacht {schutterij) te Batavia.

1. Eerstelyck tot voorcominge van disordre ende confusie, pni n. 16

242 1Ö67. J. MAETSUYKËR.

die altemet tussen de Nederlantse ende inlantse i)orgery is voorgevallen, is goetgevonden, dat over deselve borgery, soo inlantse als Nederlantse, gestelt sal worden een aensienelyck ende gequalifceert persoon tot hooft, onder den titul van GoUonel, onder wien de gem. inlantse borgers voortaen immediatelyck staen sullen, in plaets datse tot noch toe hebben gestaen onder den Captain en verdre officieren vande Nederlantse, die baer dit bewind over deselven niet meer sullen aentrecken.

2. Maer sullen de hooftofficieren vande inlantse Coaip. met malcandre formeeren ende maecken een aparte crygsraed, in denwelcken de gemdte GoUonel altyt sal praesideeren ende voorsitten, gelyck mede in die vande Nederlanders, ende sullen oock deselve respective crygsraeden niet byeen coomen ofte vergaderen, dan op het beroepen van gem. GoUonel, aen wien sy daegelycks van alle voorvaUende saecken, de wacht aengaende, sullen rapport doen.

3. In de voors. inlantse crygsraed sullen verhandelt worden alle saecken, de inlantse borgery aengaende, die voor deesen voor de Nederlantse crygsraed pleegen gebracht te worden, ende dat hae de wysen ende manieren inde ordonnantie, op de wacht beraemt, vervat.

4. De GoUonel sal sorge draegen, dat goede ordre ende regel inde wachten geobserveert ende gehouden werden, tot welcken eynde dickviryls in persoon de ronde doen ende de inlantse wachten visiteeren sal, in plaets, dat het selve hy de officieren ofte ronde vande Nederlanders placht te geschieden, die haer voortaen die saeck niet meer aentrecken ofte met inlantse wachten bemoeyen sullen.

5. Maer sullen de hooftofficieren vande inlantse Gomp , die bet haer wacht sal weesen, ten minsten een van deselven, gehouden weesen des avondts de wachten te visiteeren ende de roUe door den schryver te doen leesen, om te noteeren wat absente in deselve gevonden werden ende daer van nu voortaen aen den GoUonel rapport doen, uytgenomen inde voorstadt, daer de wacht gevisi- teert sal worden by die geene, die daer toe speciael sal weesen geordonneert, die des morgens daer aen syn rapport sal doen.

6. ü. MAETSUYKER. J43

7. De schiltwachten vande inlanlse wachten sullen de Nederiantse ronden laeten passeeren alleen met het woord ronde, sonder deselven te houden staen, veel min d'een d'ander (e injurieeren , schelden of qualyck bejegenen , op verbeurte ^'an thien realen ende swaerder correctie naer gelegentheyt Tan saecken.

8. Voorts sal de gem. Gollonel, soo veel in syn vermoogen sal weesen, sorge draegen, dat onder ofte tussen de Nederiantse ^e inlantse borgerye goede vreeden ende eendracht gehouden ende d'eene van d'andre niet verongelyckt of te cort gedaen werde; ende eenig different of haperinge ontstaende, sal trachten die met de vriendelyckste ende minnelyckste middelen als mogelyck te verdraegen ende ter neder te leggen, dat geoordeelt wert eene saecke te syn, daar't gemeene best veel aangelegen sy.

10 September. Vernieuwing van het plakaat van 22 Juntj 1654 tegen het plaatsen van pis-balièn.

ir September. Vernieuwing van het plakaat van 31 Augustus 1648 tegen het rondventen van kleedend enz.

-17 September. Vernieuwing van het plakaat van 17 Aprü 1653 legen het koopen uit praauwen, voordat deze aan de pasar waren verluid.

14 September. Voorschriften voor herbergiers en tappers.

Aanleiding tot het uitvaardigen dezer voorschriften gaven »de veele droevige ongelucken, voorgevallen door het droncken •drincken ende debaucheeren der soldaten ende matroosen", welke laatsten soms »de kleedinge van haer lyff" verdronken, wodat zij »tot groote schande van de Nederiantse natie", naakt over straat liepen.

De voorschriften luiden, als volgt:

^44 ^057. J. MAETSUYKER.

Eerstelyck, dat van nu voortaen buyten de stadis poorten niemant herberge sal mogen houden ofte tappen, dan die daer toe speciael licentie sal hebben van den E. gerechte, int verleenen van welcke licentie gelet sal werden, dat het eerlycke, bekende luyden syn ende die goet huys houden; ende en sal aen niemant licentie tot tappen gegeven werden langs de cingel ofte oock daar buyten» dicht onder de stadt.

Voort en sal van nu voortaen niemant, soo binnen als buyten de sradt, vermogen te tappen tuac off sury, om dat de ervarentheyt leert, dat de selve dranck seer tot ongesontheyt van het volck is streckende.

Ende om het gi^)ot getal tappers te verminderen is goet gevonden, dat de herbergiers ofte tappers voortaen in plaets van twee, ses realen aen den ontfimck voor het maendelycx briefken sullen betaelen, sonder van welck briefken voocsien te wesen niemant en sal vermogen tapneeringe te doen, van wat natie ofte conditie hy soude mogen wesen.

Ende en sullen voortaen geen herbergen mogen houden ofte tappen alle die geene, die eenige gagie vande Comp®. trecken, sy, nochte haere vrouwen, directelyck nochte indirectelyck.

Ende op dat de oflicieren der Justitie, die van den ontfanck ende andere, daer aengelegen synde, te beter mogen weten, waer herrebergh gehouden wert ofte niet, soo sullen die gene, die hen met de tapneeringe behelpen, gehouden wesen voor haer deur ofte inganck uythangende te hebben een thinne ofte aerde kan tot een kenteecken.

Alles op pene van 20 realen van achten, by degene te verbeuren, die contrarie dese ordonnantie bevonden sal worden gelagen geseth ofte getapt te hebben, waer op de respective officieren, mitsgaders oock de suppoosten van den ontfanck gelast werden scherp reguard te nemen.

14 September. Bepaling, dat ^alle den geene, die enige cleynicheden, daer de Comp, geen hatidel mede doei, •t sy uyt liet patria, ofte van eenige andere plaetsen •ende gewesten van India begeert tot syn belioeff, 't selve

1657. J. MAETSUYKER. 248

•sol opgeven ende bekent fnaecken aende oppercoaplieden yde^s casteels om hoer door d'E. Comp, selfs versocht ^ende de eyssers, met een betamdyck opgelt, soo voor

• vracht^ thol, ds risico^ gelevert te worden.''

Tol dezen maatregel gaven aanleiding «dachten over de •nauwe toesicht, beraeint op't aenbrengen ende overvoeren •van particuliere coopmanschappen met 's Compagnies schepen/'

21 September. Verpachting van de oesler-bank bij de uitmonding van de Tji4itvoeng.

Chinezen hadden om die pacht bij de Regering aanzoek gedaan. Zie ook 4 Januarij 1661.

12 October. Instructie voor de predikanten en zieken- troosters.

Deze instructie, in Nederland vastgesteld, is eene, voor zooveel noodig, verbeterde uitgave van de instructie 'van 16 December 1643.

Belangrijk zijn de verschillen tusschen beide editiên niet, althans niet van dien aard, dat de instructie van 16B7 hier in extenso verdient opgenomen te worden.

Waar noodig, wordt in de instructie van 16B7 steeds nielding gemaakt van »de Representanten van zyne Hoogheii en verdere Bewinthebberen."

De artikelen 2, 7, 8 en 12 der instructie van 1643 zijn vervallen.

Meer of min gewigtige veranderingen zijn overigens :

a. Art. 1, «instructie, door de dassen medegegeven", bijgevoegd: »met approbatie van de Representanten van •zyne Hoogheit en verdere Bewinthebberen";

b. Art. 6, «overschryven goede ordre", tusschen

gevoegd: »en hunne brieven, voor het vertrek van de

246 16C^7. J. MAETSUYKER.

retourschepen, aen den Gouverneur-Generael en de »Raeden van Indiö overbehaudigen, omme (naar vereisch »van zaeken) by de opgemelde Representanten van zyne •Hoogheit en verdere Bewinthebberen op alles enz."

c. Art. 14, >den tyt van vyff jaeren te dienen", gewijzigd, als volgt: »de tyt van tien jaeren te dienen, te verstaan »de ongetrouwden, maar de getrouwden, die met hunne «vrouwen en familien gaan, gelyk alle andere getrouwde «officiers en dienaers van de Compagnie, de tyt van •vyfüen jaaren."

»In conformité articulbrieff ", vervangen door:

«behoudens, dat zy, na het verloop van de eerste vyff «jaaren in tractement en gagie zullen worden verhoogt, «by aldien en voor zoo veel de Gouverneur-Generaal «en Raaden van Indiê bevinden derzelver diensten dit »te meriteeren."

d. Art. 15, «naer dat den Gouverneur accordeeren",

wordt alsnu gelezen: »na dat de respective overheden «ter plaatse van hunne residentie met hun zullen konnen «accordeeren, mits nogthans dat hunne gagie in 't geheel «niet zal mogen surmonteeren 120 guldens ter maant"

e. Art. 16, «met advys vande praedicanten, daer ontrent «wesende", vervalt.

f. Art. 17, «ende eenige erkentenisse moeten geven",

vervangen door: «en voorts in alles getracteert worden «volgens de resolutie ter vergaderinge van de Zeven- «thienen, den 30 September 1647 op 't stuk vande «predikanten en hunne weduwen genoomen" (').

g. Art. 18, «die deselve ter presentie aen te gaen",

vervalt.

Bij de instructie van 1657 behooren formulieren voor een morgen- en een avond-gebed, voor een gebed in noodweer, voor eene dankzegging en voor de speciale dankzegging, als de schepen gekomen waren voorbij de Abrolhos.

(') Deze resolutie is in het Bataviasohe archief niet aangetroffen.

1667. J. MAETSUYKER. S47

26 October. Regeling der tractementen van de Hoofd- officieren der Javaansche kampagnie.

De tractementen werden bepaald: voor den kapitein op 6 r^en 'smaands;

  >    luitenant »    5      >  » 

• » vaandrig > 4 » »

Als motief biervoor gold, dat aan de officieren der Mardijkers tractement werd uitbetaald en dat de Javaanscbe officieren buiten de stad moesten wonen, ten gevolge waarvan bunne huizen en erven binnen de stad ledig bleven.

26 October. Verscherping van het verbod van 30 Junij 1651 tegen het, zonder vergunning, aan boord gaan van aankomende ichepen.

Niemand mogt aan boord varen van aankomende jacbten, schepen of andere vaartuigen der Compagnie, »bet sy inde

Straat Sunda, omtrent de eylanden ofte bier ter rbede/*

Niemand mogt »yetwes, het sy by toewerpinge ofte door •een lyn off anders, eikanderen uyt het schip in het vaar-

tuygb eenige goederen off brieven ofte hoe het anders soude mogen werden gepractiseert, daer van over nemen."

Niemand mogt met »syn vaertuygb aen het schip ofte achter «aea de boot gaen leggen, hare daer aen vasthouden, veel

weyniger van buyten opH schip staen."

Niemand van de passagiers van een aankomend vaartuig mogt >yetwes het minste aen landt bestell^'', bevorens bet schip door den Advocaat-fiscaal en de gecommitteerden was gevisiteerd.

De straf voor suppoosten en Compagnie's dienaren werd verhoogd met eene boete van 200 realen van achten.

Velen vielen den Advocaat-fiscaal en de gecommitteerden lastig om vergunning tot het aan boord var^ vóór »den ge- •prefigeerden tyt'', weshalve de Regering bekend maakte, dat

246 te57. J. MAETSUYKER.

niemand »gcniachticht ofte gequalificeert" was zoodanige ver- gunning te verieenen.

Ten overvloede werd het verieenen van de bewuste vergun- ning aan den Advocaat-fiscaal en aan de gecommitteerden •expresselyck'* verboden.

29 October. Last voor de officieren en soldaten op de buüen-ivachten aan y^luydenf hare wachten passeerende r*ofle in't velt ofte bosch gevonden wordende'\ geen overlast aan te doen,

»Ja, alwaert schoon, dat de luyden haer uyt haer eygen •wil ofte raotyff wilden vereeren ofte schencken eetwaren, als «vis, fruyten, padje, suycker-riet, hout, bamboesen, adap, ofte wat het oock soude wesen', mogten de officieren en soldalen zulks niet aannemen.

De poenaliteit was »als openbare straetschenders ende »struyckrovers naer exigentie van saken" te worden gestraft.

De officieren moesten voor hunne soldaten » responderen ende »instaen."

50 October. Vemieutmng van de i>jaerlyckse'* plakaten.

Deze vernieuwing stond in verband met het aanstaande vertrek van de retour-vloot naar Nederland. Zie bij 14 November 1656.

26 November. Bepaling, dat gratie van de doodstraf aüeen door den Gouvemeur'Generaal in Rade kon verleend worden.

Vroeger oefenden ook gouverneurs en opperhoofden van buiten-kantoren het regt van gratie uit.

Nu werd, op last van Heeren XVII"«", hun te kennen gegeven, dat zij bedoeld regt niet bezaten en de »gewe$ea «vonnissen hare executien" moesten hebben.

1657. J. MAETSUYKER. 249

Bijaldien er «inerckelycke redenen tot pardon" bestanden, dan moesten de gouverneurs, enz. ter zake aan de Hooge Regering schrljyen, «off de stucken ende bewysen, neffens den «misdadige" aen de Hooge Regering opzenden.

27 November. . Last op de Collegiên van justitie jaar* lijks ^den eedt tot suy vering haers selfs te presteren.'*

Dergelijke eed, waarbij men moest zweren »directelyck

nochte indirectelyck" geschenken, giften of gaven ontvangen te hebben, was in 1644 door de Staten van Hollanden West- Friesland voor den Hoogen Raad en het Hof van Holland ingevoerd.

De invoering in Indiè geschiedde op last van Heeren XVU"**.

Als datum voor het afleggen van den eed werd vastgesteld: voor de leden in den Raad van justitie «den eersten recht •dach naer nieuw jaer"; voor de leden van het Collegie van Schepenen »de dach der verkiesinge van nieuwe Scheepenen."

Zie ook bij 30 Mei 16S8.

30 November. Voorschriften nopens nalatenschappen van overleden Compagnie^s dienaren, waarin meer bevonden werd dan alleen verdiende maandgelden.

Dit stuk, uitgevaardigd op last van Heeren XVU°*'" en voor het geheele gebied der Compagnie geldig, luidt hoofdzakelijk, als volgt:

Soo haest eenige dienaeren van de Comp^ comen te over- lyden, boven haere verdiende gagie eenige middelen ofte gelden nalatende, daer op aenstonts door den Fiscael ter plaetse ondersoek sal werden gedaen; ende bevonden werdende den overleden tegen den inhoude van den articul-brieff daer in gegaen ofte die geconquesteert te hebben, dat een curateur ad lites sal hebben te versoecken ende tegens den selven te procedeeren ende volgens den text van den gem. articul-brieff tot confiscatie van deselve te contenderen om de dispositie ende

450 1ÖÖ7. J. MAETSUYKER.

'tvonnisse van den rechter daer op aff ie wachten ;ende 't gene den overleden daer van soude oonnen ofte mogen toegekent werden, op desselfs reecq. in credit uytgetrocken ende aen syn erffgenamen goet gedaen te worden. Maer voor ende al eer het proces sal weesen affgelopen, sal de notitie ofte specificatie van de nagelaten middelen alleen op de reecq. van haere verdiende soldyen gestelt worden sonder in het credit daer vooren yet uyt te trecken.

30 November. Last op de Secretarissen^ Notarissen en Boeklumders van schepen, tot liet maecken vaneenich i>testament ofte codicil geroepen wordende\ aan de testateurSy die aan de armen een legaat wenschten te i^ermaken, j^distinctelyck" af te vragen, ^wat armen y^{diaconie% gemene, dagelycxe ofte andere) sy eygentlyck ^syn menende" ; en zulks in het testament te specifi- ceren, — Last op de Boekhouders *der schepen ende y>plaetsen'' aan zieken af te vragen, of zij testamenten hadden gemaakt, en zoo ja, waar; alsmede bij over- lijden van een zieke het antwoord onder diens rekening bekend te stellen.

De poenaliteit was eene boete van 10 realen van achten voor elke overtreding.

Eerstbedoelde last werd uitgevaardigd om «twyffelingenende •dispuyten" te voorkomen; de tweede opdat »d'erffgenamen ofte »die daer aen gelegen mocht syn, haer daer van connen dienen, «ende de Heeren Principalen mogen weten, aen virien sy de »affbetalinge van sodanige reecq. syn gehouden te doen."

30 November. Verbod tegen het medenemen van slaven of slavinnen naar Nederland.

Die stuk is uitgevaardigd op last van Heeren XVII»»". De straf op overtreding van dit verbod was :

1667. J. MAETSUYKER. JKl

1668. voor dienaren van de Compagnie: verbeurdverklaring hunner gage gedurende de reis naar Euro|)a;

b, voor anderen: eene boete van 1000 Garolus gulden.

Voor een zuigeling mogt eene inlandsche >minnenioer'* medegenomen worden, mits voor baar in Compagnies kas te Batavia betaald was 30 stuivers daags over 6 maanden. IMe vrouw moest eene kwitantie van dat geld naar Nederland medebrengen, in welk geval haar passage naar Batavia zoude worden vergund »ende anders niet/*

5 December. Uitschrijving van een hede-dag wegens het aanstaande vertrek van de retour-vloot naar Nederland.

13 December. Magtiging op den Advocaat-fiscaal van Indié om in het generaal-kantoor te Batavia na te gaan^ welke wisselbrieven en assignalièn aldaar op Heeren Meesters aangevraagd werden wegens gelden^ te Batavia in Compagnié's kas aangeleid j>om aan haar Itiyden ^ofle hare gemagtigden inH vaderlanl wederom geresti- ^lueert ende hetaeU te, werden.'

Deze magtiging is verleend op last van Heeren XVII'^^».

" ^i!^X üersteUing en verpachting van hel hoofd-geld der Chinezen.

Dit hoofd-geld werd weder ingevoerd tot dekking van de groote onkosten, veroorzaakt door den laatsten oorlog met Bantam, m omdat de Chinezen, »dewelcke een groot gedeelte

der inwoonderen [van Batavia] alleen syn uytmaeckende", verschoond bleven van «tocht ende wacht" (schutterlijke diensten).

De verpachting geschiedde ter vermijding van »'tmaendelyks •Chineesen jagen, als voor deesen gebruyckelyck ende by veelen •seer aenstootelyk geweest."

252 1657, 1658. J. MAETSUYKER.

Hel hoofd-geld werd vastgesteld op 1 reaal van 48 stuivers per maand voor ieder iuans-{)ersoon, te beginnen met 1 Janiiarij 1658, waarvoor de Chinezen bevrijd zouden blijven van «tochten •ende wachten", en afgeschaft zoude worden «sodanige reaal »hooft-geldt, als de Ghineezen nu eens 'sjaersby verpachtinge • aen de Magistraet alhier syn gevende" (zie bij 11 Julij 1653).

Op eene boete van 10 realen moest het hoofdgeld uiterlijk vóór den 15'^'^° dag van elke maand aan den pachter van het hoofdgeld betaald zijn.

De boete was voor de helft ten voordeele van den Officier en voor de andere helft ten voordeele van den pachter.

Zieken, impotenten en ouden, » mitsgaders oock die noch »soo jonck syn, datse haer cost niet connen winnen", waren vrijgesteld van de betaling van hoofdgeld.

Vreemde «traffiquanten, die hier aff en aenkomen", betaalden V4 reaal of 12 stuivers.

Het «biljet off briefken" van den pachter (kwitantie) moest men «altyt aen syn lichaein dragen."

Slechts met consent van den Bailluw of Landdrost mogt de pachter «recherche der hooflbriefkens" laten doen.

De Bailluw en Landdrost waren verpligt hem daarbij te helpen.

De pachter moest zorgen, dat zijne ondergeschikten aan de Chinezen «geen overlast, gewelt ofte injurie" aandeden. Zelf moest hij daarvoor «responderen ende instaen."

22 Januarij. Verbod tegen het gaan door de suikerriet- velden van zekeren Chinees, gelegen bij het fort Rijsmjk, zonder consent van den eigenaar.

De poenaliteit was kettingslag voor den tijd van een jaar «sonder eenige conniventie ofte ligure van proces." Vele moetwilligen, o. a. soldaten van de forten Rijswijk en

1é58. J. MAETSUYKER. 2S3

Noord wijk, beschadigden dié velden, »gaende langs den nieuw •g^naecten wegh, streckende midden door het suyckervelt'' van bedoelden Chinees.

24 Januarij. Aanstelling van een vijfden predikant Ie Batavia.

8 Maart. Artikel-brief van de geoctroyeerde Nederlandsche Oost-Indische Compagnie.

Dit stuk, vastgesteld door de Hoog Mogende Heeren Staten Generaal der Vereenigde Nederlanden, luidt, als volgt:

Articulen en Ordonnantien, op de v^elcke aengenomen en beeedight sullen virerden alle Persoonen, die hun voort^en inden dienst vande Generale Nederlantsche Geoctroyeerde Oost-Indische Compagnie sullen begeven, om met hare Schepen naer Oost-Indien te varen, die de Hooge Mogende Heeren Staten Generael der Vereenighde Nederlanden, ende de Bewinthebberen vande gemelte Oost-Indische Compagnie ordonneren en bevoelen, dat geduyrende de voorsz. Reize en dienst, soo te virater, als te lande, onderhouden ende naer ghekomen sullen werden, by alle die geene, die by de voorsz. Bewinthebberen in dienst vande opgemelte. Com- pagnie, vervolgens aengenomen sullen worden, ghelyck by Instructie vande meer ghenoemde Bevrinthebberen, den Commandeur ende Opperhoofden van hare Schepen geordonneert, en gelast sal werden.

EERSTE TYTEL.

Van de Overheyty haer authoriteyt, ende wat gehoarsaemheyt oen hun een yeder schuldigh is.

1. In den eersten, alsoo by de Bewinthebberen vande ghemelte Compagnie, uyt krachte van't Octroy, mitsgaders de Instructie voor den Gouverneur-Generael ende Raden van Indien^

284 1658. J. MAETSUYKÈR.

by de Hoogh Mogende Heeren Slaten Generael der Vereenighde Nederlanden, geapprobeert ende geconflrmeert, tot Gouverneur- Generael inde Oost-Indien lest ghestelt, gecommitteert ende

geauthoriseert is, den Erentfesten, Manhaften

soo sullen alle Koopluyden, Schippers, Onder-Koopluyden , Adsistenten , Stuyrluyden , Scheeps-Oflicieren , BootsgeseUen , Gapiteynen, Krygs-Officiereu, Soldaten, ende alle andere in den dienst vande voorseyde Compagnie uytgevaren Persoonen, niemant uytgesondert, gehoorsamen, ende den Eedt van ge- trouwigheyt ende gehoorsaemheyt moeten doen, naer't Formulier by de hoogh-gemelte Heeren Staten Generael daer toe geordon-

neert, aen den voornoemden ende by des

selfs aflyvigheyt, ofte revocatie aenden geenen, die by de Bewinthebberen alhier, ende by gebreecke van dien, by de Raden van Indien aldaer, in des selfs plaetse, sal veerden, ende wesen verkooren ende gesurrogeert.

2. Voorts sullen alle Scheeps-officieren ende BootsgeseUen hare Schippers, ende soldaten hare Sergeanten ende hooger Officieren; ende de selve alle te samen, mitsgaders oock de voornoemde Schippers, Sergeanten ende andere hooger Officieren, Onder-Koopluyden, Adsistenten, haren Koopman, of by ghebreecke van den selven, den Schipper getrouw ende onderdanigh syn, in alles wat hy hun gebieden sal, sonder wederspannigh te vallen, in eeniger manieren.

3. Des sullen de Schippers 't gebiedt hebben over 't Scheeps- volck, ende de regieringe van dien ; als van Zeyl te maecken, 't selve te verminderen ofte vermeerderen; Goursen te setten ofte te veranderen; alles volgens de schriftelycke ordre ende Instructie vanden Breeden ende Scheeps-Raedt, mitsgaders oock d'Instructie op de vorder Regieringh van 't Scheeps-volck gestelt ende de respective Schepen mede gegeven.

4. Maer de Schippers ende Stuyrluyden in hunne coursen ende gissingen differerende , sullen gehouden wesen naer te komen het geene by de meeste stemmen vande Schippers ende Stuyrluyden, ten overstaen vanden Commandeur of Scheeps- Raedt sal werden geordonneert.

Ié56. J. MAETSUYKER. 2lili

5. Ende so wanneer de Schepen sullen voor Ancker leggen, ora te yerverschen, ofte handelen, soo sal de voorsz. ver- verschinge, mitsgaders de plaetse waer men yerverschen sal, ende hoe lange men daer sal blyven, staen tot discretie van den Commandeur ende den broeden Raedt, ende de selve ghebreeckende, aen den dagelyckschen Scheeps-Raedt.

6. De Schippers sullen geen Schnyten ofte Boots met eenich Voick van Boort mogen senden, sonder daer van den Koopman eerst te verwittigen, ende daer toe consent te verkrygen.

7. By versterven (dat Godt verhoede) van den Commandeur fby aldien daer een over eenge Schepen ghestelt mochte wesen) sollen de Koopluyden vande respective Schepen naer d'ordre in den Zeynbrieff geêxpresseert, beurt om beurt, by de Weecke, Maent ofl;e veerthien dagen commanderen, ende de Vlagge voeren ; alsoo wy verstaen ende begeeren, datter altoos (eenige Schepen van dese Compagnie by malckanderen seylende) eenen Commandeur over de Yloote wesen sal, midtsgaders eenen breeden Raedt, die bestaen sal uyt alle de Koopluyden, Schippers, Onder-Koopluyden, Opperstuyrluyden, ende de Sergeanten, ofte hooger Officieren over de soldaten, die op de respective Schepen inde Vloot varende, ghevonden sullen werden, in welck Collegie de Commandeur presideren ende by ghelyckheyt van stemmen dobbele stemmen hebben sal,

8. Aengaende de ordre op de Justitie, den Koophandel, ende wat daer aen dependeert, mitsgaders het verseylen en aendoen van eenige Plaetsen, tot volbrenginge vande reyse, met den ghevolge van dien, daer van sullen de besondere Instructien ende Zeynbrieven, by de Bewinthebberen daer van gemaeckt, of noch te maecken by den Commandeur^ mitsgaders den breeden Scheeps-Raedt achtervolght werden, in allen schyn of de selve in desen Artyckel-brief mede waren begrepen.

9. Op dat alle disordre geweert, ende goede Justitie ge- administreert soude mogen werden, soo is op yeder Schip een Collegie van vyf Persoonen, als Rechters gheordonneert, met volkomen macht, omme over alle civile ende kleyne misbruyc- ken Justitie te administreren, ende recht te doen, te weteui

256 1650. J. MAETSUYKER.

de Koopman op syn Schip als President, de Schipper, de Onder-Koopman, de Opper-Stuyrman, ende de Hooch Bootsman, en by ghebreecke van een of meer vande selve, de naest in ordre of rangh volgende Officieren.

10. Ende aengaende de capitale of hals-saecken, die sullen by den Fiscael in Oost-Indien beklaeght, ende by den Raedt van Justitie, of andere gheordonneerde Rechters, ter plaetse van haer aenkomste aldaer afgedaen en bericht worden.

'11. Welverstaende, by aldien eenige conspiratie, of andere notoire hals-saecken inde uyt- ofte wederom reyse inde Schepen mochten voor-vallen, dat de selve nae behoorlycke ghenoinen, ende by geschrifte gestelde informatien, op de aenklachten van den Fiscael, ofte den geenen by den Scheeps-Raedt, in des selfs plaetse te committeren, datelyck bericht ende geëxecuteert sullen worden, sonder gelyck aLs voor desen gebeurt is, de misdadige tot groot pericul vande Schepen in verseeckeringe te houden, omme in Oost-Indien, ofte naer huys te brengen, ende aldaer hare verdiende straffe te doen ontvangen.

12. Geen vergaderinge ofte by een komste uyl het eene schip in't ander, sal inde Vloote ghehouden werden: oock niemant van wat conditie ofte qualiteyt hy sy, vermogen van het eene Schip in't ander te gaen, sonder expres bevel van den Commandeur, die alle by een komsten sal beroepen, op pene van een Maent gagie t*elckens te verl>euren, die bevonden sal werden yets ter contrarie ghedaen te hebben.

13. Den Koopman, Schipper ende Commandeur over de Soldaten, daer eenige op de Schepen syn, sullen ordre stellen, dat alle nachten drie ofte viermaels in alle Quartieren, de Ronde onder ende boven inde Schepen werde gedaen, by den geenen die syluyden daer toe hy beurten sullen committeren, omme alle onraet, disordre, ende insonderheyt alle t'samen- rottingen ende conspiratien onder 'tVolck te voorkomen.

14. Ende soo wie eenige conspiratie ofte voor-ghenonien muyterie ontdeckt, ende aenden dach brenght, indien hy mede aende selve schuldich is, sal vry van straffe wesen, ende nocii twintich Realen van achten daer en boven genieten ; by aldien

1Ö68. J. MAETSUYKER. 257

by aende selve conspiratie onschuldich is, sal met vyftich Realen van achten vereert, ende daer en boven tot het eerste vacante Officie, tot het welcke hy bequaem mochte wesen, geadvanceert ende ghevordert werden. Diergelycke vereeringe ende advancement sal oock die geene ghenieten, die eenich Toorgenomen verraet ofte conspiratie in eenich Fort ofte Comptoir vande Compagnie in eeuige Plaetse van Indien sal ontdecken ofte uytbrengen.

TWEEDE TITEL.

Van den Godis-dienst , Predicanten ende Siecken-troosters.

15. Niemandt sal des Heeren Naem ydelyck mogen mis- bruycken, *lsy met vloecken, sweeren, lasterlycke propoosten, geckeryen, ofte andersints, op de verbeurte van thien stuyvers, ende arbitrale correctie, naer ghelegentheyt vande lasteringen, die geseyt ende gesproocken sullen syn.

16. Sal oock niemandt sich vervorderen den Predicant ende Yermaender van Godts heyligh Woort te berispen, beschempen, lurberen, ofte in eeniger manieren inde bedieninge van syn Ampt ofte beroepinge te beletten, op pene van arbitrale correctie.

17. Voorts so wanneer 's morgens voor de Vroechkost, ende 's avonts voor 't Avontmael, van yemant daer toe gecom- mitteert synde, de Gebeden ghesproocken, ofte Godes Woort ghelesen wort, sal een yegelyck, van wat qualiteyt hy sy, sich schicken, om 't selve met eerbiedinge te hooren.

18. Ende soo sich yemant absenteerde, als het teecken wort gedaen, (ten ware met consent) sal verbeuren voor d'eerste reyse 't Wyn-rant^oen, ende een gulden daer en boven; voor de tweede mael 't dubbelt, ende sal de derde mael daer over bekeurt synde, van bet quartier geleerst werden.

19. Niemandt sal eenige questien ofte disputen van Religie moveren ofte voor brengen, op pene van t'elcken reyse een Maent huyre te verbeuren, ende soo uyt de selve disputen eenige haet ofte twist ontstonde, sullen d'Autheurs boven de voornoemde verbeurte arbitralyck gestraft werden.

VEEL II. \7

2K8 1658. J. MAETSUYKEA.

DERDE TYTEL.

Ordre die men in ende op de Schepen in verscheyde saecketi

houden sol; als oock van de Maent-gelden ende

diergelycke.

20. Geen nieuwe timmeragien sullen binnen de Schepen werden ghemaeckt, buyten de ordinaris noodige timmeringe ende calfateringe der selve, dan by advys ende consent vanden Koopman ende Schipper.

21. De Koopluyden ende Onder-Koopluyden sullen ghehouden syn goede reeckeninge van haere ladinge ende lossinge, als oock van haren vorderen handel ende gebesoigneerde te houden, ghelyck mede de Schippers ende Sluyrluyden, haere Scheeps- journalen, die sy aenden Gouvemeur-Generael ende Raden van Indien, of haere Gecommitteerde aldaer, ende aenden Bewint- hebberen t'haerder wederkomste in Nederland, t'allen tyden gehouden sullen wesen over te leveren, op pene van ses Maenden gagie voor de Koopluyden ende Onder-Koopluyden, ende voor de Schippers en Stuyrluyden van twee Maenden gagie, by den geenen te verbeuren die daer van in gebreecke sal bly ven.

22. Niemandt sal vermogen hier te Lande op d'uytreyse, of oock op de wederomme reyse in Oost-Indien, sonder consent van Bewinthebberen, van den Gouverneur-Generael ende Raden van Indien, ofte van hare respective Gecommitteerde, eenige andere Kisten, Tonnen of onnoodige Bagagie t'Scheep te brengen, als die by haer ofte haer Gecommitteerden respectivelyck syn gheconsenteert, ende andere, ofte meerder Tonnen, Kisten ofte Vaten, etc. sonder consent als vooren overbrengende, sullen de selve met alle 'tgeene daer inne bevonden wert, ten proffyte van de Compagnie aengeslagen, ende gfaeconfisqueert werden ende blyven, sonder eenige excuse ofte conniventien.

23. Geduyrende Hverblyven in Oost-Indien, sal niemandt wie hy sy, vrye Luydei), of in dienst vande Compagnie synde, geen uytgesondert, vermogen eenige Waren, Stoffen, Vruchten, frayigheden of rarieteyten herwaerts over te senden, onder wat

16&6. J. MAETSUYKËr^. t69

tytel of pretext, ofte aen wien het oock souden mogen wesen, op pene van confiscatie der voorsz. Waren.

24. Niemandt sal op de wederkomste eenige Schepen, Schuyten of Volck aen boort laten komen, dan alleenlyck Loots- luyden, ende andere met ordre van de Bewinthebberen komende, op de verbeurte vande halve Maent-gelden, op de wederom reyse verdient, en die daer en boven in Zee, of voor de komste vande Bewinthebberen, of haere Gecommitteerde, aen Boort eenige goederen , Packen of Waren inde voorsz. Schepen , Schuyten of Vaertuygen komt uyt te lossen, of aen de selve over te doen, ofte oock eenige Personen, 't sy Compagnies Dienaren of vrye Luyden, inde voorschreve Schuyten of Vaertuygen laet over ga^, sal boven de verbeurte van alle syne Maent-gelden ten behoeve vande Compagnie, noch ghehouden syn alle de selve goederen, Packen of Waren in handen vande Bewinthebberen, of der selve Gecommitteerde te brengen, op pene van daer over arbitralycken ghecorrigeert te worden, voor alle 't welcke de Schippers ende OiBcieren verbonden sullen wesen in te staen ende te veranwoorden.

25. Sullen mede op de wederom reyse niet mogen loopen met hunne Schepen in Vranckryck, Engelandt, ofte eenige andere vreemde Landen, ten ware by alder uyttersten noot, omme Schip, lyff ende goet te bergen, waer voor den Scheeps-Raedt sal ghehouden syn te verantwoorden, onder speciael verbant van haere gagien. Persoenen ende andere goederen.

26. De Schippers sullen gehouden wesen voor hun vertreck van Batavia, of van andere Plaetsen naer dese Landen, aen de Gecommitteerden over d'Equipagie, en aenkleven van dien, over te leveren alle 't geene sy te veel ofte overigh hebben, volgens d'Instructie, ten dien eynde by de Bewinthebberen gemaeckt, ende aende Overbeyt aldaer toe gesonden, waer van sy gehouden sullen wesen visitatie te ghedoogen, ende te brengen recepisse^ by de voornoemde Overbeyt ofte Gecom- mitteerde onderteeckent, alles op pene van drie Maenden gagie te verbeuren by den Schippers, die bevonden sullen werden contrarie ghedaen, of yets daer inne versuymt te hebben.

2Ö0 1Ö5Ó. J. MAETSUYKEfi.

27. ^ Alle Persoonen in dienst vande Compagnie varende, sullen ghebouden wesen in Oost-Indien te bly ven, van het eene Schip op het ander te gaen ende aldaer dienst te doen te Water ende te Lande, den tydt van vyf jaren, sonder den tydt van het gaen ende keeren daer inne te reeckenen, uytgesondert de Schippers, Stuyrluyden, Bootsgesellen ende andere Scheeps- Officieren ende Zeevarende Persoonen, die alleen voor drie jaren in't Landt te blyven, verbonden sullen syn. Maer wat aengaet de Jongens die hier te Lande van vier tot ses guldens Maentlyck aen gagie bedongen hebben, de selve sullen gehouden syn in Indien te verblyven den tydt van thien jaren, mits nae expiratie van de eerste vyf jaren soodanich in haere Maent- gelden verhoocht wordende, ghelyck als dan bevonden sullen werden te meriteren; en die boven de ses tot thien guldens ter Maent komen te verdienen, al isH schoon datse Zee-varende Persoonen syn , sullen gelyck andere den tydt van vyf jaren mede in't Landt moeten blyven. Verstaende dit alles van die geene, die sonder haere Huysvrouwen en Familien van hier derwaerts gaen; maer belangende de getrouwde Luyden, de welcke met haere Familien van hier vertrecken, oock mede alle andere Vrouwen en Jonge Dochters, aen de welcke passagie soude mogon werden vergunt, de selve sullen in't reguard vande tydt van haer verblyf in Indien, ghehouden syn haer te onderwerpen soodanige ordre ende Reglement, als by de Bevnntbebberen daer op albereyts is beraemt of nae desen noch soude mogen beraemt worden.

28. Alle die geene, die voor d'expiratie van hun verbonden tydt, sonder consent van den Gouverneur-Generael ende Raeden uy t Indien over komen, sullen verbeuren alle hare Maent-gelden die sy aende Compagnie te goede hebben, waer dat sy de selve t'Scheep of te Lande soude mogen verdient hebben, de welcke ten behoeve vande gemelte Compagnie sullen syn ende blyven gheconfisqueert. Gelyck mede niemant buyten consent als voorsz., sal vermogen over te komen, al waer't dat hy den verbonden tydt uytgedient hadde. Ende die buyten consent haer inde Scheepen versteecken, ende op de Monster-Rolle niet

29. J. MAETSUYKÊR. 261

en staen, sal men op de Schepen geen goederen voor de Mast laten koopen, nochte schulden maecken, alsoo de selve op de t'huyse reyse geen gagie sullen verdienen.

29. Niemant, hoedanich hy oock sy, synen tydt in Indien uytgedient hebbende, of niet, sal vermogen hem sonder consent te begeven in dienst van eenige vreemde Natiën, ofte op andere Schepen, dan die van dese Compagnie, op de verbeurte van alle syne Maent-gelden, daer hy die verdient ofte te goede soude mtygen hebben, ende boven dien vervallen inde poene van't Placaet, op het stuk vande Wech- ende Over-loopers gemaeckt. Gelyck mede niemandt, H sy Nederlander of Uytheemsche, hem eenmael in dienst vande Compagnie begeven 'hebbende, sal vermogen, selfs nae voltreckinge van dien, en dat hy weder hier te Lande sal syn ghekomen, aen te nemen, of te treden in dienst van eenige Coningen, Princen, Potentaten of Natiën, om voor haer, en in der selver dienst, 't sy te Water of te Lande, nae Indien te gaen, op pene van arbitrale correctie, soo syluyden in Indien of naemaels hier te Lande weder ge- vonden en achterhaelt worden.

30. Insgelycks sal niemandt, sonder expres en speciael consent vande Vergaderinge vande Seventhiene vermogen naer d'expiratie van synen verbonden tydt, over Landt, H sy over de Kust van Chormandel, Suratte, Persien ofte andersints, herwaerts aen nae Nederlandt te keeren, onder wat pretext het selve soude mogen wesen, op de verbeurte van alle 't geene hy aende Compagnie te goede, of vande selve te pretenderen soude mogen hebben, en daer en boven arbitrale correctie.

31. Sonder dat nochtans de Bewinthebberen ghehouden sullen wesen, den geenen, die hun onder seeckere tydt van Jaren verbonden hebben, haren verbonden tydt in Indien te laten uytblyven, ende in haren dienst te continueren. Maer gelyck den Gouverneur-Generael ende Raden, de selve naer huys sullen mogen senden, soo sullen oock de Bewinthebberen t'allen tyden als 't haer belieft, soodanige wederomme naer huys mogen ontbieden, sonder ghehouden te wesen daer van yemandt, wie hy sy, eenige reden te geven.

262 '668. J. MAETSUYKER.

32. Soo wie by den vyandt over loopt, sal aenden lyve ghestraft , ende verstaen werden van alle Maentgelden vervallen te syn.

33. Soo wie de twee Maenden gagie, ofte eenich Loop-geit ontfangen hebbende , daer mede wech loopt, sal aenden lyve arbitralyck gestraft werden, ende dubbelt van dien moeten restitueren.

VIERDE TYTEL.

Vanden inganck ende verml-dack^ mitsgaders betalinge der Maent-gelden, ende hypotheecque der selver,

34. De bedongen Maent-gelden sullen ingaen ende haren aanvangh nemen, als de Schepen buyten gaets in Zee, om hare Reyse te vervorderen gheseylt, ende eyndigen als de aange- nomen Persoonen af gedanckt sullen syn. Behoudelyck dat de betalinge vande voornoemde Maent-gelden, aen een yeder hier te Lande t'syner wederkomste, oft naer d'expiratie vanden voorsz. tydt die hy verbonden is, op des selfs ordre aen syn Huysvrouw, Kinderen of andere Vrienden, schriftelyck last of Procuratie vertoonende, ghedaen sal worden, ofte oock, als men tydingh sal hebben, dat het Schip daer mede yemant uytgevaren is, in Oost-Indien ter gedestineerde plaetse aange- komen sal syn, van de Maent-gelden op d'uyt-reyse verdient, midls nevens den schriftelycken last, versoeck of procuratie, ovcrsendende de Reeckeninge ofte ander genoechsaem bescheyt, wat hem geduyrende den eersten verbonden tydt ofte d'uyt- reyse per rest syner verdiende Maent-gelden is competerende. Welverstaende, dat alle de voornoemde en vordere Maent-gelden of gagien van Ministers en Dienaers van dese C!ompagnie, betaeldt sullen werden by de respective Hameren daer de selve eerst afgevaren syn, alwaer't oock dat de Persoonen op de Schepen van andere Kamers in Indien gevaren, ofte aen Landt gelegen mochten hebben.

35. De Maentgelden soo wel op d'uytreyse als binnen

36. J. MAETSUYKER. 263

'sLandts verdient, sullen in Oost-Indien niet mogen afbetaelt werden, sonder voorgaende consent van die Kamer van welcke de Persoonen uytgevaren zyn.

36. Ende op dat de Leeningen in Oost-Indien met ordre mogen ghedaen werden, sal niemant op syn verdiende Maent- gelden jaerlycx meer verstreckt mogen werden, als tot ses Maenden gagie; op dat de Vrouwen, Kinderen ende andere in 'tVaderlandt, de beloofde subsidie van twee of drie Maenden *sJaers, sonder schade vande Compagnie volgen mach.

37; Ende by aldien yemant voor d'expiratie vanden ver- bonden tydt quame te overlyden, des selfs Maent-gelden sullen aen syn Weduwe, Kinderen of Erfgenamen onder goede sufBsante cautie voor alle namaninge, betaeldt werden, soo haest als de Reeckeningen, of andere ghenoechsamebescheyden uyt Oost-Indien sullen ghekomen syn, uyt welcke men weten mach wat sodanige overleden Persoonen te goede hebben.

58. Als yemandt op de reyse van 't eene Schip op het ander wort gestelt, ofte vande Schepen wort gheordonneert op eenige Plaetsen in dienst vande (Compagnie aen Landt te blyven» ofte van Landt naer de Schepen gaet, 'tsyomnaerhuystekeeren, of elders te varen, soo dickmael 'tselve gheschiet, sal gehouden wesen te vorderen Extract van syn Reeckeninge, om uyt de selve volgens de Instructie te Boeck ghebracht te werden, op het Schip ofte Comptoir daer hy over gaet, ende by ghebreck van dien, en dat de Bewinthebbers niet hebben de Boecken vande Schepen of Plaetsen daer de Persoon gheweest is, soo sal men hem niet meer betaelen dan van 't geene hy bescheydt brenght, en sal vande reste patientie moeten hebben, tot dat de Scheeps-boecken ende andere bescheyden over ghekomen sullen wesen.

59. Soo wanneer in tydt van noot de Trompet wort ghesteecken, ofte den Trommel gheslagen, sal een yegelyck met alle diligentie voort komen op lyfstraffe, om sich terstont onder syn quartier in defensie te stellen, en alsoo met goede ordre den vyandt te resisteren.

60. Onder expresse belofte^ dat de Gequetstc met goede

264 1658. J. MAETSUYKER.

middelen van Chirugyns sullen gecureert werden naer bebooren. Ende soo eenige Persoenen inden actüelen dienst vande Compagnie, ende in 't executeren van haer last, ampt ofte bedieningen mochten verlempt, verminckt, ofle andersints van hare gbesontheyt berooft worden, sullen de selve weder hier te Lande gekomen synde, genieten als volgbt: voor 't verlies vanden rechter Arm 800 guldens.

de slincker Arm KOO guldens.

't verlies van een Been 600 guldens.

beyde de beenen 1200 guldens.

't verlies van een Oogh 400 guldens.

beyde de Oogen 1200 guldens.

't verlies vande rechter hant 600 guldens.

de slincker hant 400 guldens.

beyde de handen 1200 guldens. Vorders van alle andere verlemptheden , vande welcke yemant ghecureert ende ghenesen synde, noch echter van syne voorige gbesontheyt soude mogen bevonden werden berooft, verminckt of verswackt, ende daer door van't voorige ghebruyck syner Leden ghepriveert te syn, sal daer van tot discretie van goede Mannen of Doctoren, Chirurgyns, ende andere hun dies verstaende, naer voorgaende inspectie voldaen werden: mits altyt vertoonende, ende met hun brengende Acte van haer Overheyt, dat sy luyden de quetsure in 't executeren van haer Ampt ende bedieninge, ten dienste vande Compagnie gekregen hebben. d'Overheyt, voor wien de Certificatie sal moeten werden ghepasseert, omme voor eenige verlemptheden, volgens desen Artyckel-brief, vergoedinge te pretenderen, wert verstaen te wesen te Lande, den Commandeur ende synen Raedt, of die 't opperste ghebiedt in die Plaetse hebben, en te Scheep, den Koopman met den Schipper, ende andere Scheeps-Raden te samen. Des sullen de gequetste Persoonen ghehouden syn datelyck de voornoemde Certificatie te versoecken vande voor- seyde Overheyt, soo haest als sy ghequetst worden, mits alvooren vertoonende de versche wonden ende quetsure, alsoo Certificatien van oude lempten ofte quetsuren niet en sullen

1668. J. MAETSUYKER. 268

ghelooft, nocbie by de Overheyt mogen verleent worden. Maer aodere secrete sieckten, ghebreecken ende quetsuren van wat qualiteyl die souden mogen wesen; item, gescheurtbeyt, en voort alle andere verlemptheden, waer van geen behoorlyck bescheyt vanden gheordonneerden Scheeps-Raedt uyt Indien wort gebracbt, soo en gelyck bier boven is gbeordonneert, maer waer van alleen soude blycken by simpele Attestatie hier te Lande, ofte elders by particulieren ghepasseert, ofte oock alleen by lidt-teekenen sondei* lempte of vermincktheyt Hsy onder of buyten de Kleederen, daer van, en van alle diergelycke, sal geen vergoedinge gedaen worden. Blyvende tot dese vergoe- dinge verbonden, ende tot een onderpant, 't Schip daer sy op gevaren ende gedient hebben, mitsgaders de ingeladen goederen, Koopmanschappen ende gereede Penningen, soo die syn geweest ten tyde van 'tongeluck.

41. Indien eenige Schepen in peryckel geraeckten, of haer yets quame te ontbreecken, daer m^e sy souden konnen of mogen behouden werden, sullen d'andere mogelycke vlyt aenwenden om malkanderen te helpen, ende tegens alle Vyanden te adsisteren, op datelycke lyfstraffe, ende verbeurte van alle Maentgelden.

42. Ende op dat alle die geene die op eenige Schepen vaDde Compagnie varen, des te beter sorge mogen dragen, om de selve voor brant, alle Zee-nooden, ende andere swarig- heden te helpen bewaren, sal een yder tot verseeckeringe syncr Maentgelden, ten onderpande hebben 't Schip daer hy mede vaert, mitsgaders de contante penningen, goederen en Koopmanschappen (so daer eenige in geladen syn) ende anders nochle vorder niet: sulcks dat een yeder 't peryckel syner Maent-gelden sal loopen op't Schip ende goederen daer hy «p vaert, ende dienvolgende Hselfde schip met alle syne ingeladen goederen ('twelck Godt verhoede) komende te ver- ^gelucken, oock alle syne Maentgelden, actiën van verlempt en vermincktheden, of ter saecke van eenige ordinaris ofte extra- ordinaris diensten op de selve Schepen ende ingeladen goedereu

daen, yerliesen, ende dies-aengaende tegens de Bewintheb-

266 1668. J. MACTSUYKCR.

beren geen vorder recht ofte actie behouden, als alleen op 'tgeene vande selve verongeluckte Schepen ende goederen boven het bergh-loon ende andere noodige onkosten, mochte geprocedeert, ende in hare handen ghekomen syn, sonder nochtans op de voor date van 'tongeluck uytgelosle goederen ende contanten eenige actie te hebben, of te mogen pretenderen, alle 't welcke mede plaetse hebben sal, niet alleen over de Schepen, maer oock de goederen vande Compagnie, waer die op de respective Comptoiren ende Residentien van de selve te Lande souden mogen wesen, die sy naer uytterste vermogen ghehouden sullen wesen mede te helpen bergen, bewaren ende beneficieren, als hier boven boven geseyt is.

43. Soo het geschiede, dat eenige Schepen of goederen op den Vyandt verovert werden, sullen de Commandeurs, Koop- luyden, Schippers ende Bootsgesellen, Capiteynen, Soldaten ende andere die de Prinsen hebben bekomen, voor hare quote ende aendeel inde selve veroverde goederen (van goeden prinsealvooren wettelyck verklaert synde) hebben ende ghenieten, eerst ende alvoorens afgetrocken synde de gerechtigheyt van 'tLant, bedragende een vyfde-part, ende daer en boven een dertighste- part, 'twelck voor desen by de Heeren Princen van Orangien, als Admiraels Generaels is getrocken geweest, beyde van 't ge- heel, mitsgaders d'onkosten die ghedaen sullen werden in't beneficieren vande voorsz. veroverde goederen, als mede de schade aen 't Schip ofte Schepen ende goederen gheleden, daer mede de Prinse bekomen is, den sesthienden penningh, sullende de reeckeninge, taxatie ende estimatie der goederen te Lande, ende in handen vande Koopluyden vande Compagnie wesende, naer den prys ende waerdye der selver daer te Lande ghemaeckt, ende een yeder syn aenpart op syn reeckeninge gestelt, ende goet ghedaen werden, sonder dat yemandt op verbeurte syner Maent-gelden ende arbitrale correctie, veimogen sal in Zee eenige deylinge van Prinsen te versoecken, ofte yets op reeckeninge van syn aenpart, uyt eygen authoriteyt naer hem te nemen ofte by hem te behouden, anders dan de lu nderagie by yemant vanden Vyandt verovert.

44. J. MAETSUYKER. 267

45. Welverstaeode dat - onder plunderagie niet verstaan worden begrepen te syn Koopmanschappen, ghemunt ofte ongheniunt Gout, Silver, Peerlen, Gesteenten ofte andere goederen, maer alleen de Kleederen van 't veroverde Volck.

VYFDE TYTEL.

Vande verbeteringe der geener die in hooger Ampten gesteU werden.

45. By versterven van eenige Dienaers vande Compagnie Tan hooge of lage qualiteyt, soo wel die totten handel als Oorlogh, ende andere Seheepsdiensten aengenomen syn, of daer toe gebruyckt werden, sal by den Gouvemeur-Generael , of Gommandeur ende Breeden Raedt, by de Presente van 'tCol- legie daer het voor valt, een ander in die plaetse, officie ende staet vanden overleden gestelt ende gepromoveert werden. Gelyck mede gheschieden sal, indien yemandt sich in syn officie qualyck droege, of door onervarentheyt, langhduyrige opge- komen natuyrlycke sieckte, krancksinnigheyt of swackheyt niet konde voldoen, in 'tgeene hy sich verhuyrt heeft, de welcke, ommede Compagnie van onnutte Dienaers te ontlasten, als Passagiers sonder gagie met de Sententie ende bescheyden t'haren laste, nae Nederiandt gesonden sullen werden.

46. Die geene die op eenige Binnenlantsche Plaetsen in Oost-Indien te Water of te Lande, binnen syn verbonden tydt in booger Ampt of Officie gestelt sal worden, sal tot verbete- ringe genieten de helft van syn eygen, en de helft vande gagie vanden genen in wiens ampt ende plaetse hy succedeert ende over gaet, uytgesondert de Kryghs-Officieren ende Soldaten, de welcke in hooger Ampten succederende, sullen treden inde gagie vanden genen, in wiens plaetse sy over gaen ende succederen. GeiArck mede 't selve geen plaetse hebben sal inde Koopluyden

ie Onder-Koopluyden, midtsgaders Adsistenten gaende naer iia, ende wederkeerende naer Nederlant, de welcke in 't gaen ende keeren sullen gehouden syn te dienen voor alsulcke

i

268 1658. J. MAETSUYKER.

gagien, als sy gaende of keerende f Scheep gekomen syn, endc te vooren gebadt ende bedongen bebben^ sonder daer vooren eenige verbeteringe van gagie te mogen pretenderen.

47. De verlatene, ofte van baer Ampt gedeporteerde Per- soonen, sullen daer nae niet vermogen in ^nige raetslaegen ofte versamelinge vanden Raedt te compareren, gbesach hebben, ofte eenich Officie inde Vloote bedienen, ten ware den afgeselte hem alsoo beierde, dat den Gouverneur-Generael ende Raden van Indien, ofte den Gouverneur particulier vande Plaetsen, des selfs Raedt, of den Conumandeur ende Broeden Raedt te Water, of lager Overheyt, die bet deportement ghedaen heeft, een goet ghenoegen daer aen badde, ende 't selve alsoo ordon- neerde, in welcken gbeval die vanden voornoemden Raedl. den selven wederom sullen mogen gbebruycken ende aennemen in soodanige qualiteyt, als syluyden 'ten meesten dienst vande Compagnie, des Raedts eere ende reputatie, ende tol conser- vatie van 't respect ende autboriteyt van hare naermaels in gbelycke of andere saecken te geven Sententie bevinden sulkn te bebooren.

48. Niemandt sal vermogen naer dato syner aeniaefflinge, (in wat ampt, qualiteyt ende bedieninge by aengenomen oflp uyt-gevareu sy) H sy in de uyt- of wederom reyse, of binnen 's Lants, geduyrende syn verbandl^^irectelyck ofte indirectelyck eenige andere gagien, conditien ofte vft^^ringen te cysschen. pretenderen ofte oock te bedingen in eem|tt iwanieren, ^'P poene van nulliteyt. Maer soo yemandt op synHf ^''®^* Indien, eenige pretensie van extraordinaris diens gbedienden tydt, als andersints, wat ende hoedanich' soude mogen wesen, op de Compagnie badde, sal g? wesen syn actie dienaengaende aenden Gouverneur-Ge^ ende Raden van Indien bekent te maecken, omme daer gbedisponeert te werden, volgende d'ordre daer toe gege* sonder dat yemandt sal vermogen de selve tot syn komsh. Nederlant te reserveren, omme ter Vergaderinge vande Heei, Seventhiene voor te stellen, op pene van daer van alt\ versteecken te blyven.

I

1658. J. MAETSUYKÊR. 269

1659. Maer by aldien yemandt in Oost-Indien, in dienste vande Ck)mpagnie wesende, ghesint ware, ofte versocht wierde, omme naer d'expiratie van synen verbonden tydt, noch eenige Jaren in dienst te continueren, sal van dien tydtafdat m verbandt komt te eyndigen (ende eerder niet) soodanige verbeteringe mogen genieten, als hy vanden Gouverneur ende Raden van Indien sal konnen bedingen. Weleke Gouverneur- Generael ende Raden oock gehouden sullen wesen desen aen- gaende te volgen, ende naer te komen de Instructien hunlieden daer op by de Bewinthebberen albereyts gegeven, ofte die hun namaels noch gegeven sullen werden, op poene van te f^rgoeden, of dat op haere reeckeningen t'haeren laste sullen afgeschreven worden, alle soodanige verbeteringen als syluyden boven ende contrarie de selve Instructie aen yemant sullen gedaen ende toegeleyt hebben.

1660. Soo yemandt in dienst vande Compagnie synde, eenige I geschenken in Geit, Koopnianschappen, of yets anders, hier

niet uytgedruckt staende, van Coningen, Princen, Gouverneurs, ^'fte andere Persoenen, van wat qualiteyt die sullen syn, komt Ie verkrygen, de selve sullen in Indien aenden Gouverneur- Generael en Raden over ghelevert werden, om ten proffyte I vande Ck>ropagnie ghebruyckt ende gebeneficeert te worden.

51 . Soo wie in den dienst vande Compagnie te Water ofte te Lande in 't beschermen van eenige Schepen, Forten ofte goederen Tande Compagnie, gevangen wert, sal tot syn verlossinge, en lol betalinge van syn Rantgoen uyt ende op afkortinge syner HaenUgelden/by hem tot den dach syner gevanckenisse ver- dient, uyt de comptante penningen inde Comptoiren vande C<jinpagnie wesende, by leeninge mogen ontfangen^ls volght. Den €k)uvemenr-Generael gevangen synde, twee duysent Realen; atte particuliere Gouverneurs, ofte andere hooger Officieren ende \den van Indien, duysent Realen ; een Koopman, Schipper of

^%iteyn, vyf hondert Realen ; een Onder-Koopman, Lieutenant, st^M|eldrager, Stuyrman twee hondert Realen van achten; eoiljtndere mindere Officiers, Adsistenten, Soldaten ende il^^^^esellen, soo veel als drie Maenden gagie souden mogen

i

270 1Ö58. J. MAEtSUYKÊR.

bedragen, sonder meer. Ende sullen de bedongen Maentgelden van alle sodanige Gevangens cesseren ende ophouden vanden tydt haerder gevanckenisse, lot dat sy wederom gerelaxeert sullen wesen, mits dat hunluyden alleenlyck tot haer onder- houdt, geduyrende den tydt haerder ghevanckenisse, eenige penningen sullen werden gefurneert by leeninge, ende op reeckeninge van haere verdiende Maent-gelden.

SESTE TYTEL.

Vanden particulieren Koop-handel, der gen^ die inden dienst

van de Compagnie varen ; item , hoe sy het op haer

vertreck uyt Indien met haer ovet^ige geit en

goederen sullen hebben aan te leggen.

52. Niemandt van wat qualiteyt of conditie hy soude mogen wesen, vanden minsten tot den meesten, sal vermogen eenigen particulieren handel te doen, geduyrende den tydt van syüen dienst, ofte yet;s te koopen ofte verkoopen, hoedanich het soude mogen wesen in Koopmanschappen, anders als voor de Compagnie alleen. Gelyck hy oock uyt Oost-Indien niet sal mogen uytvoeren noch mede brengen, 't sy gemangelt, gekocht, by vereeringe, ofle eenich ander middel verkregen, meer dan drie Maenden gagie weerdich synde, nae de prys dat soodanige goederen by de Compagnie hier te Lande verkocht sullen werden, op de verbeurte van alle soodanige goederen, geene uytgesondert, ten proffyte vande selve Compagnie.

B3. Ende sal daer omme een yeder moeten ghedoogen, soo wel in Oost-Indien als hier te Lande, behoorlyck ondersoeck ende visitatie van syn Persoon, Kisten ende goederen, eer hy sal mogen aen Landt gaen, ende syn mede-ghebrachte Bagagie ontfangen.

K4. Niemandt uyt Oost-Indien vertreckende, soo wel in als buyten dienst vande Compagnie synde, sal vermogen eenige Juweelen, Gout, Silver, ghemunt of onghemunt over te brengen, maer sal een yeder 't geen hy by of onder hem overich heefl.

1650. J. MAETSUYKER. . J71

geven moeten aen UComptoir Generael vande Compagnie op Batavia, omme daer voor, of in plaetse van dien, tot laste vande gemelte Compagnie hier te Nederlandt, Assignatien of Wisselbrieven t'ontvangen, die hem op syne Erfgenamen sullen werden goet ghedaen en betaelt inde selve specie en quantiteyt, als hy aen 'tComptoir Generael als vooren sal aen ghetelt hebben, als namentlyck voor hondert Realen, gelycke hondert Realen, en soo voorts in alle andere speciën : doch dit alles in 'treguarde vande Compagnies Dienaers, met dien verstande, indien, en voor soo veel sy op de voorsz. aentellinge sullen kunnen doen blycken, dat sy daer van deuchdelycke Possesseurs syn, en sulcks 'tselve met of door goede middelen hebben geacquireert. En sal dit plaetse hebben niet alleen ten opsichte vande levendige, of die in 't leven blyven, maer oock van die ^^eene die in Indien voor haer verlreck van daer komen te over- lyden, en by of onder de welcke eenige middelen sullen werden ghevonden, namentlyck dat alvooren de selve op hare reeckeningh sullen werden goet gedaen, of yetwes daer van aen hare Erfgenamen uyt ghekeert, de deuchdelyckheyt daer van voor den Raedt van Justitie op Batavia sal moeten wesen gejustificeert.

55. Sal oock niemandt eens anders verdiende Maentgelden noch in Oost-Indien wesende, mogen koopen, nochte met soo- danige gekochte Reeckeningen mogen over komen ofte de selve over senden, omme alhier te worden ontvangen, op verbeurte vande selve gekochte actiën, Reeckeningen ende Obligatien.

56. Om alle *t welcke voor te komen de Personen in Oost- Indien tot haer onderhoudt, soo in Kleedinge, als mede by ongeval van sieckte ende andersints yets van doen hebbende, nae ghelegentheyt van saecken, by leeninge op haer verdiende Maent- gelden gheadsisteert sullen werden by den Koopman of Raedt ter dier plaetse wesende, volgens de ordre daer van synde.

SEVENDE TYTEL.

Vande Botteliers, Quartier-meesters ende van het Rantgoen.

57. Ende alsoo op een langhduyrige Reyse van noode is

272 165Ö. J. MAETSUYKÉR.

goede ordre te houden in 'l eten ende drincken tot conservatie vande ghesontbeyt, sal een yegelyck tevreden moeten syn met soodanich Rantsoen, als hem by den Gouverneur ofte Commandeur, ende in syn afwesen by de Koopluyden, Schippers ende Scheeps-Raedt geordonneert sal wesen, die soo veel den noot ende ghelegentheyt lyden kan, den Rantgoen-brief sullen volgen, op poene van twee maenden gagie te verbeuren, by den geenen die hem tegens 't gestelde Rantsoen sal opposeren, of hem daer mede niet en sal vergenoegen.

58. Sal oock een yegelyck gehouden wesen het Rantsoen van Wyn datelyck te drincken, sonder 't selve te mogen sparen of aen yemandt anders te verkoopen. Ende sal het Rantcoen vanden genen, die het niet én l)egeert te drincken, in 't Vat blyven, sonder de selve portie naemaels te mogen eysschen.

K9. Niemandt sal eenige Wyn mogen heymelyck hal^n, op de verbeurte van twee Maenden gagie, maer sal de Wyn ende Victualie alleen getapt ende ghehaelt werden by den geenen die daer toe vanden Koopman ende Schipper sal werden gheordonneert.

60. De Koopluyden ende Schippers sullen sorge dragen, ende goede ordre stellen, dat de Kasen op haere Schepen, die voor provisie mede ghegeven werden, onder het volck mogen verdeylt, ende by een yeder wel gesuyvert ende bewaert worden.

61. Niemand t sal vermogen eenige Victualiën, alsVleesch, Kaes, Broot, of anders over Boort te werpen, onder pretext van niet goet te wesen, dan met advys vanden Koopman ende Schipper, tot wiens kennisse het sal staen ofde Victualie goet ende eetbaer is of niet, op poene van elcke reyse een Maent gagie te verbeuren.

ACHTSTE TYTEL.

Vande Wapenen ende Scheeps-Instrumenten.

52. Alle Officieren, Soldaten ende Bootsgesellen , sullen gehouden wesen sorge te dragen, dat het Geweer daer een yeder op gestelt is, schoon ende kiaer ghehouden wert.

53. J. MAETSUYKËR. 47^

Ingelycks oock alle ghereetschappen, op dat in tydt van noodt alle dingen gereet mogen wesen, waer op de Koopluyden ende Schippers gehouden sollen syn goede toesicht te nemen, ende alle Weecke yeder een syn Geweer te doen vertoonen, op de boete van een halve Maent gagie yeder reyse te verbeuren.

63. Niemandt sal eenige Instrumenten of ghereetschappen, dienende voor Timmerluydén, Stuyrluyden, Bosschieters, Kocks ofte Chirurgyns mogen verleggen, verwerpen ofte versteecken, op pene van gelaerst te werden voor de Mast.

NEGENDE TYTEL.

Van het grof Geschut en schieten van Eer-scheuten.

64. Niemandt sal vermogen eenicb grof Geschut binnen Scheeps-boort, nochte oock te Lande los te doen schieten, dan met behoorlyck bevel van den Commandeur, Koopman ende Schipper, op poene van een Maent gagie te verbeuren.

65. Sullen mede de Ciommandeurs, Koopluyden, Schippers en andere Officieren, haer hebben te wachten eenige onnoodige Eer^cheuten te doen, op poene van een Maent gagie van yeder seheut te verbeuren by yeder Officier die daer toe last gegeven, of consent soude mogen gedragen hebben, en dat om voor te komen veele ongelucken en andere ongevallen, die men daer uyt te verwachten heeft.

THIENDE TYTEL.

Van^le Siecken^ Barbiers en wat daer verder toe behoort.

66. Alle Barbiers ende Onder-Barbiers sullen ghehouden wesen, ten dienste vande Vloot hun goetwiUich te laten gebruycken, sonder daer vooren eenige vordere recompense als haere Maentgelden te ghenieten. Ende by soo verre syluyden van yemant eenich geit ofte belofte van betalinge ontfangen, .sullen gehouden wesen het ontfangene te restitueren, endede

PKEL 11. 18

474 ^068. J. MAETSUYKÉft.

belofte sal van geender waerden syn; ten ivare van onreyne sieckten ende quetsuren, die buyten Scbeeps-diensl souden mogen gekregen wesen, daer af syluyden betalingen ontfangen sullen tot discretie vande Opperhoofden ende niet meer.

67. Sal mede een yegelycks Quartier ghehouden wesen de Krancken onder syn Quartier sorterende, onderstant te doen, de selve bewaren, ende in alles behulpsaem te syn, waer toe deu Scheeps-Raedt uyt eick Quartier daer toe nomineren sal, die 't selve eenigen tydt met ordre vande voorsz. Raedt sullen bedienen, tot dat andere weder inde plaetse gheordonneerl worden.

68. Ende ten eynde door stanck geen sieckte soude mogen ontsteecken, sullen alle Quartieren *s morgens de Schepn reynigen, en van buyten ende van binnen wasschen.

69. Niémandt sal vermogen syn gevoech te doen, nocbte oock syn water maecken ofte lossen binnen de Schepen, anders dan ter plaetse daertoe gheordonneert, ende daer het toege- laten is, nocbte oock syn Kleederen nat ghemaeckt hebbende, sonder uyt te trappen, in 't Schip te laten leggen, op de boete van thien stuyvers t'elcken reyse te verbeuren.

ELFDE TYTEL.

Vande Testamenten en uytterste Willen^ midisgaders goederen der overledene.

70. Alle Koopluyden ende Schippers sullen op de verbeurte van twee Maenden gagie, hebben sorge te dragen, dat op hare respective Schepen, alle des Volcks Testamenten en uyt- terste Willen perfectelyck in een Boeck werden geschre^-en. ende ten minsten met twee Getuygen, behalven den Schr} ver van het Testament of uytterste Wille onderteeckent, op pene dat de geïnstitueerde Erfgenamen ofte Legatarissen aenden Schryver, voor de welcke bet Testament of uytterste Wille gbepasseert is, ende aen des selfs gagie ende Maentgelden sullen verhalen de schade, die syluyden by gebreecke ende faute van

71. J. MAETSUYKeP. J78

dieo, souden mogen lyden: gelyck sy mede ghehouden suUen wesen, haer soo desen aengaende als andersints te reguleren nae de Instructie en ordre op 't houden vande Scheeps-Soldye- eo Guamisoen-boecken aireede gemaeckt of noch te maecken, ende dat op de boeten daer toe staende.

71. Van gelycken sullen alle Kleederen, Juweelen, Geit, Obligatien, ende alle andere goederen van de overledene, behoorlyck werden gheinventariseert, ende in 'tselve Boeck geregistreerty ende de Boecken in Indien aen die geene daer 't aen behoort over ghelevert, om jaerlycks van daer herwaerls over gesonden te voorden.

72. Ende het geene by yemant op de wederom reysesyn Huysvrouw, Ouders, Kinderen ofte andere Vrienden, van syn goederen binnen Scheeps-boort synde sal wesen besproocken, sal hy den Scheeps-Raedt in bewaerder-hant gestelt, ende ter wederkomste aen de Bewinthebberen over gelevert werden, omme nae voorgaende visitatie de selve aende Gerechtichde Ie laten volgen, of anders daer inne te disponeren, als nae behooren.

73. Sulcks dat binnen Scheeps-boort ofte aen Lant geen van des afgestorvens goederen sullen werden verkocht, anders als 't geene tot des afgestorvens lyve behoort sal hebben, het welck voor de Mast aende meestbiedende verkocht sal werden, voor welcke verkochte goederen de Kooper op syn Reeckeninge Debiteur, ende overledene op syn Reeckeninge Crediteur sal ghemaeckt werden.

74. Doch sullen geen Weduwen ofte Erfgenamen betalinge mogen eysschen van eenige penningen van des overledens verkochte goederen gheprocedeert, soo lange de Boecken ende Reeckeninge niet en sullen over ghekomen syn, waer uyt inen bevinden kan, wat penningen vande verkochte goederen gheprocedeert ende in ghehouden syn, ende dat de Debiteurs vande overleden noch soo veel aende Compagnie te goede bebben, als de penningen sullen mogen bedragen.

75. Ten welcken eynde alle Koopluyden ende Boeckhouders ^ande Compagnie in Indien belast wor(^ geen goederen aen

476 1658. J. MAETSUYKÈR.

yemant te laten mynen, die niet ten minsten soo veel aende Compagnie te goede heeft, ende de selve datelyck op der Koopers Reeckeninge af te schryven, ende wel distinctelyck, met expressie van eicke partye, met naem ende toenaem van eick Kooper apart te Boeck te stellen, ende by ghebreck of versuym van dien eenige schade vallende, sal de selve aen soodanige Koopluyden ende Boeckhouders Maent-gelden gekort ende afgeschreven verorden.

76. Alle Koopluyden, Qnder-Koopluyden , Adsistenten en andere de Boecken houdende, wordt expresselyck gelast ende geboden, dat sy perfecte notitie sullen maecken op de selve Boecken, als de Persoonen syn over ghegaen op andere Schepen, omme ten conteiitemente van die geene die daer aen ghelegen is, te mogen sien waer der selver Reeckeninge vervolcht, mits- gaders dat de penningen die d'een d'ander by Testament sal bespreecken, of oock de Legaten die aenden Armen ofte andere ghemaeckt werden, soo wel in des overledens debet, als credit vanden geenen diese ghemaeckt werden, (alleenlyck per memorie) sonder eenige somme uyt te trecken gestelt werden; wie daer inne nalatigh is, sal voor een amende verbeuren twee Maenden gagie.

TWAELPDE TYTEL.

Ordre en straffe over verscheyden delicten ende andere anordentelyckheden op de Reyse voor vallende.

77. Ende alsoo door dobbelen ende spelen vele ongelucken geschieden, sal niemant eenige Dobbelsteenen, Kaertspel, noch eenige andere Instrumenten daer toe dienende, binnen Scheeps- boort brengen noch maecken, op pene van acht dagen te Water ende te Broode inde Ysers geset te werden; nochte oock de selve mogen ghebruycken, op de boete van twintich stuyvers t'elcke reyse te verbeuren, ende boven dien 't selve Spel over boort geworpen te werden.

78. Ende wat yemandt geduyrende de Reyse vanden an-

79. J. MAETSUYKER. 277

dereo met speelen of wedden sal winnen, sal de Verlieser onge- hoaden wesen te betalen, ende betaeldt hebbende, de Winner moeten restitueren, ofte aen sp Maentgelden laten korten.

79. Soo yemandt inde Vloote ofte aen Landt hem begave lot droncken drincken, sal t'elckens verbeuren een Maent gagie, ende daer en boven nae gelegentheyt van saecken gestraft werden.

80. Ende op datter onderlinge vrede ende eendracht mach werden onderhouden, soo lange de reyse sal duyren, sal niemant binnen Scheeps-boort, ofte aen Landt ghekomen synde, eenige questie mogen maecken, op pene van door syn quartier geleerst te werden.

81. Soo wie Plockhairt, ofte met Vuysten slaet, sal drie dagen te Water ende te Broode inde Ysers geslagen werden, ende wie eenich Mes treckt met toom, om yemandt leet te ixxxk, of te quetsen, sal met een Mes door syn bant aende Hast ghenagelt werden, ende aldaer soo lange staen tot dat by het selve door treckt: ende yemandt quelsende, sal gekielt wordai, en daer en boven ses Maenden gagie verbeuren.

82. Ende soo wie yemandt doode, sal met den Dooden levendigh over boort geset worden, ende syne Maent-gelden Tcrbeuren.

83. Niemandt sal vermogen met eenich Vuyr ofte Licht in het Ruym, Scheeps-Bottelerye ofte Kruyt-kamer te gaen, Dochte eenich Vuyr ofte Kaerssen te gebruycken, dan met consent vanden Koopman ende Schipper, op pene van een •feent gagie te verbeuren, ende voorts arbitralyck geoorrigeert te werden naer gelegentheyt van saecken.

84. Ende om voor te komen de peryckelen van brandt, die loen door Toeback-drincken, en verkoopen vande selve is onder- worp^, sal niemandt wie hy sy, eenige Toeback mogen bK>pen ofte mangelen, nochte oock den seWen nuttigen, anders als by dage, met consent ende kennisse van den Koopman ofte hipper, ende dat alleenlyck op het Boevenet, ende voor de gn^ote Mast, op de verbeurte t'elckens van een Maent gagie.

85. Wert mede een yegelyck niemandt uytgesondert, ver^

J78 1658. J. MAETSUYKER.

boden, eenige brandende Lonten, Kaerssen ofte andre Vnyr, boe dat gbenaemt kan werden, te gebruycken, ofte by hem te dragen, ten ware tot haer Ampt ende Scheeps-behoeften, ende dat met kennisse van de Officieren, alles op pene van acht dagen inde Ysers te sitten, ende daer en boven noch een Maent gagie te verbeuren, het welck by den Koopman ofte Onder- Koopman pertinentelyck sal werden aengeteeckent, ende op des boetschuldigen Reeckeninge gestelt, ende soo wie 't sy Koop- man, ofte Onder-Koopman, ofte Provoost hier inne versuymelyck ware, die sal verbeuren ghelycke boete: van welcke boete de Provoost sal hebben ende genieten den sesten penningh.

86. Niemandt sal vermogen van boort te varen, omme te erkennen eenich Landt, dan met consent vanden Ck)mmandeur; ende daer toe bevel ontvangen hebbende, sal niet vermogen aen Landt te vernachten, noch in andere Schepen, dan met consent, ten ware door noot of dwangh, op arbitrale correctie.

87. Nae besette wacht, sal niemandt vermogen eenich ge- raes ofte ghetier te maecken ; maer sal een yegelyck bewaren alsulcke Plaetsen, als hem van den Commandeur, Koopluyden, Schippers, Stuyrluyden of Quartier-meesters wert belast, op pene van daer over als ongehoorsame aenden lyve als anders te werden gestraft.

88. Sullen oock de Wachters, by dage noch by nachte, niemandt aen boort laten komen, dan met consent vanden Commandeur, Koopluyden ende Schippers, op lyfstraffe.

89. Niemandt sal vermogen eenige Koye ofte Slaepplaetse in te nemen sonder consent vanden Coopman ofte Schipper, nochte oock inde selve Hoy ofte Stroy hebben: ende soo wie ter contrarie dede, sal verbeuren een Maent gagie, ende boven dien gehouden zyn ruyminge te doen.

90. Sullen voorts de Coopman, Schipper, ende andere Offi- cieren vande respective Schepen sorge dragen, ende geensints toe staen nochte gbedoogen, maer ter contrarie in aller manier^i beletten ende verhinderen, dat eenige onbevaren Persoonen op de hoogte vande Zorles in Zee gedoopt werden; op pene van een Maent gagie by yeder Officier te verbeuren, voor

91. J. MAETSUYKER. ' 179

elcken Persoon die op eenige Schepen ghedoopt sal wesen, ende dat die geene die salcks soude gedaen hebben, ofte gfaepoocht te doen, arbitraiycken aenden lyve ghestraft, ofte in haere Maent-gelden ghemuicteert sullen werden, naer ghelegentheyt van saecken, midts dat in plaetse van Hselve Doopen, de Schepen ter ghewoonlycker Doopplaetse ghekomen synde, yder Bftck een Flap-kanne Wyns ghegeven sal werden.

91. Sal mede een yegelyck ghehouden zyn alle Journalen, Caerten, Schriften ofte aenteeckeninge van Rheden, Stroomen, Havens, Gapen, Hemelsteeckenen, Ck)urssen, . midtsgaders alle appendentien vande Zeevaert op dese Voyage ghemaeckt, ge- annoleert, geschreven ofte verkregen, getrouwelyck over te geven, in handen vanden Gouvemeur-Generael ofte de Bewint- iid»bers alhier, het sy datse daer toe versocht werden, ofte Diety op de verbeurte van drie Maenden gagie, ende vordere correctie nae gelegentheyt.

9S. Niemandt van hoedanich ampt ofte qualitey t hy zy, 't sy in Pditycque ofte Kerckelyeke, ofte eenige andere bedieninge, van den minsten tot den meesten, in den dienst vande Compagnie in Oost-Indien synde, sal vermogen aen eoiige syne Vrienden ofte bekenden, ofte yemandt anders, selfs vande Bewinthebberen in H particulier, eenige Brieven te schryven, ofte eenich advys te geven vande ghelegentheyt vanden handel, Oorioge, comportementen van eenige Dienaers vande Compagnie in Oost-Indien, ofte yets de Compagnie concernerende, maer alleenlyck aende Bewinthebberen in 't generael, of aende respective Gameren daer hy uytgevaren is, op de verbeurte van drie Maenden gagie, die bevonden sal werden contrarie ghedaen te hebben.

93. Ten welcken eynde, ende op dat men mach weten, of het voorsz. Artyckel niet wert overtreden, niemandt inden dienst of eedt vande Compagnie wesende, op de verbeurte vande Maentgelden op de t'huys reyse verdient, vermogen sal eenige briefen uyt Obst-Indien over te brengen, ende hier te Lande te bestellen, maer gehouden wesen de selve aen den Directeur- Generael, ofte andere het opperste ghebiedt hebbende, ter plaetse daer hy lest in Oost-Indien afvaert, omme naer huys

280 1668. J. MAETSUYKER.

te komen, over te leveren, om by hem nevens de Brieven aende Compagnie geadresseert, in een Doose gelecht, ende aen de Compagnie geslooten ende versegelt over gesonden te werden.

94. Ende sullen alle particuliere Brieven by de Compagnie gheopent, ghelesen ende gevisiteert, oock by haerluyden mogen in Hgheheel ofte deel opgehouden, of overgelevert werden, naer dat syluyden tot dienst vande Compagnie bevinden sullen te behooren.

DERTIENDE TYTEL.

U Onderhouden vanden Artyckel-Brief', item, vande executie van alle Sententien, ah oock vanden Provoost.

95. Alle die geene die de Justitie bevoelen is, sullen ghehouden wesen sorge te dragen, ende behoorlyck toesicht te nemen, dat alle de Articulen ende Ordonnantien hier inne begrepen, wel ende volkomentlyck werden achtervolght, onder- houden ende d'overtreders der selver metter daet gestraft naer behooren.

96. Sullen oock die van de Justitie, Breede nochte Scheeps- Raeden, geen saecken ter werelt, hoe die souden mogen genaemt werden, open ende ongedecideert laten staen; maer ghehouden syn alle saecken, soo wel Criminele als Civile, ende geltboeten af te doen by Sententie of Accort, en dat in H ghe- heel, sonder yetwes te reserveren, alles op de boete van twee Maenden gagie van yeder saecke, by elck Persoon te verbeuren, die Amptshalven daer inne soude hebben mogen ofte moeten besoigneren.

97. Welcke Sententien by den Provoost, sonder simulatie ofte uytstel sullen werden geéxecuteert, ende soo wie hem tegens 'tuytvoeren ofte executeren vande Justitie, ofte der selver Vonnisse opposeerde, sal verbeuren vier Maenden gagie, ende daer en boven aenden lyve gestraft worden.

98. Wie in d'Ysers geslooten wort, sal aenden Provoost betalen, te weten, een Bootsman en Soldaet ses stuyvers en een Officier tbien stuyvers, voor sluyt-gelt. Ende sullen alle

99. J. MAETSUYKER. 281

die in dTsers geslagen worden, verbeuren soo veel dagen of Maanden gagie, als sy daer inne geseten hebben, dat haer in de betalinge sal werden afg^ekort.

99. Belangende de gelt-boeten ofte verbeurte van Maent-gelden sullen by den Commandeur ende by den breeden Raedt niet mogen gheremitteert werden, alwaer H oock soo, dat den Delinquant swaerder aenden lyve ghestraft wierde, op pene dat men de boeten verhalen, ende op de Reeckeninge stellen sal vanden geenen die de selve 'gheremitteert sullen hebben.

100. Yemandt de Gevangenen met Spys, Dranck ofte andere middelen adsisterende, sal verbeuren een Maent gagie, ende acht dagen in d'Ysers sitten op Water ende Broot.

101 . Ende op dat den Provoost met respect ende authoritheyt svn Ampt bedienen mach, sullen alle Scheeps-Qfficieren ghe- houden wesen den Provoost te assisteren, en by te staen, sonder dat hem yemandt sal mogen verhinderen in 'tapprehenderen, veel min den Gevangenen helpen, op peyne.van aenden lyve ghestraft te worden.

VEERTIENDE TYTEL.

Vande Soldaten en 'tgeene desdve particulierlyck aengaet.

102. Alle saecken de Soldaten concernerende, sullen by den Kryghs-Raedt , bestaende by den Koopman, Schipper, Sergeant ofte hooger Kryghs-OfBcier, Corporael ende Lanspassaet verhandelt ende af ghedaen werden, ende van geheel swaren gewichte wesende by den Breeden Raedt, soo wanneer daer twee ofte meer Schepen in Vloote by den anderen syn.

103. Alle Kryghs-Officieren ende Soldaten sullen over al op de Schepen vande Compagnie van Spys ende Dranck, ghelyck alle andere in dienst vande Compagnie wesende, versorght werden, maer te Lande, boven haer Rantsoen, soodanige Leeninge in geit, of anders op af kortinge haerder Maent-gelden, ontfangen, als den Gouverneur-Generael ende Ra«len van Indien sullen ordonneren, waer mede sy hun moeten vergenoegen.

J8S 1058. J. MAETSUYKER.

104. Doch soo yemandt in H Vaderland! Vrouw noch Kin- deren hebbende, nae d'expiratie van synen verbonden tydt, by den voornoemden Gouvemeur-Generael ende Raden toegelaten werde, aldaer buyten dienst als vry Man te blyven, ende sich te erneren, sal de soodanige de resterende Maent-gelden, tot op ses Maenden nae, in Indien (de verstreckte Leeningen hier te Lande afgetrocken) betaelt worden.

lOtt. De Soldaten sullen van den daeh haerder aenneminge het ghewoonlycke Loop-geit, te weten, een Soldaet ses stuyrers, ende een QiBcier thien stuyvers daeghs ontfangen, tot dat sy aen Boort vande Lichters ende tot des Compagnies kost sullen wesen; ende sullen als dan op haer vertreck, ende eerder niet, twee Maenden gagie op de bant voor af, op afkortinge haerder te verdienen gagie ontfangen.

106. Eenigh Kryghs-Qfficier komende op de uytreyse te sterven, ofte hem sulcks te verloopen, dat hy daer over by den Raedt van syn Ampt ghedeporteert mochte werden, sal by den voorsz. Raedt een ander in des afgestorvens of ghedepor- teerdens plaetse ghestelt werden, die den voornoemden Raedt bequaemst sal vinden, ende hem inden dienst vande Compagnie best ghedragen ende ghequeten hebben, de welcke de selve gagie sal genieten, die den overleden of ghedeporteerden, in wiens plaetse hy gesnccedeert is, gehadt heeft, soo en gbelyck hier.vooren mede is geseyt.

107. De Kryghs-Officieren ende Soldaten sullen soo wel als het Bootsvolck in quarf ieren verdeelt ende gestelt worden, om elcks hare Wacht te bewaren, te Roer ende te waeck te gaan: ende voorts oock niet alleenlyck altydts, als den noot sulcks vereischt, maer oock wel al te met buyten 'noot, alle Scheeps-werck doen, op dat sy soowel tot den Scheeps- als Lant-dienst ervaren en bequaem mogen werden.

108. Alle Kryghs-Officieren ende Soldaten, als oock (des noot synde) alle anderen inden dienst van de Compagnie wesende, gheen uytgesondert, sullen gehouden wesen soowel tot haer verseeckeringe ende defensie, als tot den dienst vande Hoogh Mogende Heeren Staten Generael, ende de Com-

le58. J. MAETSUYKER. 283

pagnie, ter orckmnantie vanden Gouverneur Generael ende Raden van Indira, als oock van alle andere over haer gestdde Overiieden ende Bevelhebberen te arbeyden, aen bet maecken ende refiareren van Forten, Batteryen en Loopscbanssen, ofte andere Wercken, sonder daer voor meer dan den vryen kost, gedurende den tydt van't arbeyden, boven haer bedongen gagie te genieU»!.

109. Een yeder sal op syn Geweer ghestelt worden, ende ter ordonnantie van den Gouverneur-Generael ende Raden van Indien, ofte oock van syn Capiteyn, van 't Geweer moeten veranderen: ende sal een yeder naer Huys koerende, ofte komende te overlyden, syn Geweer wederom af genomen, ende aende Compagnie gerestitueert werden.

110. Geen Kryghs-OflBcieren nocb Soldaten, noch oock eenige andere Persoenen, van wat soorte ofte qualiteyt datse syn, inden dienst vande Compagnie wesende, sullen vermogen buyten ordre ende expres bevel vanden geenen die over bun gestelt syn, de Indianen of de Inwoonders daer te Lande, eenige overlast ofte gewelt te doen, 't sy aen haere Persoenen of goederen. Vrouwen of Kinderen, hoedanich het oock mochte syn: ende hun voorts in alles, ghelyck andere inden dienst vande Compagnie wesende, moeten reguleren na den generalen Artyckel-brief, midtsgaders dlnstructien ende Ordonnantien by de Bewintbebberen, ofte oock by den Gouverneur-Generael, ende Raden van Indien abreede ghemaakt, ofte noch te maecken, voor soo veel de selve hun aengaen, op pene van naer gelegentheyt van saecken aenden lyve of andersints, volgens den Artyckelbrief gestraft ende gemulcteert te werden.

VYFTIENDE TYTEL.

Amgaende de vrye Luyden in Indien.

111. Alle vrye Luyden, sullen geduyrende den tydt van twee Jaren onder de Compagnie moeten laten staen ses Maenden van hare verdiende gagie, de welcke geduyrende den voornoemden tydt van twee Jaren in Indien, niet en sullen

284 1658. J. MAETSUYKER.

mogen werden beiaeldt, als naer voorgaende consent en aatho- risatie te versoecken van yeder Kamer daer de Persoon of Persoonen uytgevaren syn.

112. Maer naer expiratie van de voorsz. twee Jaren, indien den vry-geworden Persoon ondertusschen goede teeckenen van getrouwiglieyt gegeven sal hebben, sullen de voornoemde ses Maenden betaeldt mogen worden aen soodanige vrye Luyden, die hier te Lande geen Vrouwen uochte Kinderen hebben. Verstaende dat aan die geene die hier te Lande Vrouwen en Kinderen hebben, geen vrydom toegestaen sal mogen worden, en dat om de voorsz. Vrouwen en Kinderen daer door vande besproocken jaerlycxe subsidie niet te frustreren.

113. De vrye Luyden uyt India na dese Landen keerende, ende de voornoemde sès Maenden voor haer vertreck aldaer in Indien niet ontfangen hebbende, sullen de selve hier te Lande aen haer goet gedaen werden, mits Iiehoorlyke bescheyt mede brengende, ende vertoonende dat sy aldaer in Indien niet betaelt syn.

SËSTIENDE TYTEL.

Van U observeren en be^eedigen deser Artyckel'brief en vande Instructie van den Breeden en particulieren Scheeps-Raedi.

114. Alle welcke Articulen die gene die hun in dienst van dese Compagnie begeven, ghehouden sullen wesen een yeder soo veel hem aengaet, getrouwelyck ende ghewiUigh- lyck in alle Poincten naer te komen, ende daer op ten dage vande monsteringe, ofte korts daer nae, aen handen vanden OflBcier, ten overstaen van twee Schepenen, ofte andere Over- heden, volgens ghebruyck in de Steden van de respective Kameren, nevens eenige vanden Bewinthebberen te doen behoorlycken Eedt, een yeder naer de respective Formulieren van Eede daer toe geordonneert, ende vervolgens in desen Artyckel-brief geinsereert.

lis. In welcken eedt, ende onderhoudt der voorsz.

1658. J. MA£TSUyKÉF). 28K

Articulen, soo wel die geene sullen gehouden wesen, die ten tyde van de Monsteringe ende van Hvoorlesen van den Artyckel-brief niet present syn geweest, ofte present synde, op den Heer Officiers woorden ende vragen, niet mochten geant- woort, ghesproocken, nochte haer handen op-gheheven hebben, als die geene, die present syn gheweest, ende met op-gheheven handen ende vingeren den voorsz. eedt solemnelyck hebben gedaen.

116. De Koopluyden ende Schippers sullen besorgen, dat desen Artyckel-brief, soo haest de Schepen in Zee sullen wesen, ter eerster gelegentheyt van Weder ende Wint, ende voorts daer nae alle vier of ses Weecken, of ten minsten de korte Marginale Annotatien, ende eenige particuliere Articulen, die syluyden naer ghelegentheyt van saecken noodich sullen achten voor-gelesen, mitsgaders de besondere mede gegeven geëxtraheerde Articulen, aende Mast ende andere behoorlycke Plaetsen gheslagen, ende al te met vernieuwt werden, opdat het Volck de selve wel in memorie mach houden, ende haer daer nae te beter mogen reguleren.

117. Sullen mede, nae de eerste gedane lecture van den Artyckel-brief, de Koopluyden, of op Schepen daer geen Koop- luyden syn, de Schippers in de Cajuyt doen vergaderen die genen, die hier vooren ofte by de Instructie vanden Scheeps- Raedt, tot Scheeps-Raden syn ghestelt, ende haer de voorsz. Instructie, met het Formulier van den Eedt daer onder staende, distinctelyck voorgelesen hebbende, sullen sy 't voorsz. Formulier selver eerst teeckenen, ende in haer aller presentie opentlyck beloven den selven Eedt ende Instructie, soo veel 10 hun is, naer te komen, en hunluyden voorts al te samen 't selve Formulier mede doen onderteeckenen, ende gelycke belofte by handt-tastinge af te nemen.

118. Gelycke ordre en maniere in 't voorlesen, onder- teeckenen en afnemen vande beloften, sal oock ter eerster Vergaderinge vanden Broeden Raedt (de Schepen in deVloote varende, ende sonder verhinderinge van de Reyse by den anderen blyvende, by den geenen wiens beurte als dan wesen

486^ 1658. J. MAETSUYKÉf?.

sal te commandeeren) gevordert worden, al eer de selve Raedi in eenigh werck of besoigne sal mogen treden, als oock by den Gouvemeur-Generael ende Raden van Indien; des sullen die vanden Breeden ofte Scheeps-Raedt, ende alle andere, so wel te Water als te Lande vallende Collegiale Vergaderingen, altydt voor den aenvanck liaerder Vergaderinge, Godt metten anderen hebben aen te roepen, volgens de gedruckte Formulieren van Gebeden de Schepen mede gegeven.

Formulier van Gebedl^ om voor de Vergaderingen te Scheep gedaen te voordm%

Heere Godt Hemelsche Vader, Ghy syt de Fonteyne aller wysheyt, naer dien het U ghelieft ons te stellen over het beleyt ende Regieringe van Schip ende aengenomen Reyse, ten dienste vande Oost-Indische Compapnie, waer toe wy sonder dyne Goddelycke hulpe niet en vermogen, soo bidden Wy, dat Ghy ons tegenwoordigh met U Vaderlycke genade wilt by woonen, ende met Uwen Heyligen Geest in onse Vergaderinge presideren , op dat ons duyster verstant verlicht ende wy van alle Menschelycke affecten mogen reyn wesen, waer door wy alle onse handelinge soo bestieren ende besluyten mogen, dat het alles mach geschieden ter eeren üwes heyligen naems, welstant der ware Religie, ende onses lieve Vaderlant. Dit alles ende wat ons meer van nooden is, l)esluyten w^ met het volmaeckte Gebedt, d'weick Jesus Christus, onsen Heere ende Salighmaecker ons alsoo heeft leeren bidden : Onse Vader, etc,

FORMULIEREN VAN EEDEN.

Inden eersten, sal den Gouverneur-Generael in handen vande Hoogh Mogende Heeren Staten Generael, ofte der selver Ge- committeerde, indien hy hier te lande is, ende van hier uae Oost-Indien wort ghesonden ; soo niet, maer dat hy in Oost- Indien wesende, tot het voorsz. Ampt gheproraoveert mocht werden, in handen vande Raden van Indien, dié daer toe by haer Hoogh Mogende specialyck zyn gelast ende ge«

lêöè. J. MAETSUYKER. 487

authoriseert, soo sy gelast ende geauthoriseert mits desen, doen ende presteren desen naervolgende Eedt.

Eedl voor den Gauverneur-GeneraeL

In den eersten, soo beloove en sweere ick, dat ick de Hoogh Mogende Heereu Staten Generael vande Vereenighde Nederlanden als myne hooghste en souvereyne Overheyt, ende de Bewint- hebberen vande Generale gheoctroyeerde Oost-Indische Compagnie inde selve Landen ghehouw ende ghetrouw sal syn, en dat ick in alle oprechtigheyt, ghetrouwigheyt ende naerstigheyt, nae mp uytterste vermogen alle affairen ende saecken vande ghemelte Compagnie sal dirigeren ende beleyden, so wel in handel als oorloge, mitsgaders in alle 't gene de Regieringe vande Landen, steden, Forten of Plaetsen, als mede de generale directie vande Comptoiren, goederen en Negotie vande voorsz. Compagnie is betreffende, so als by my ende myne bywesende Raden, nae ghelegentheyt van saecken bevonden sal werden, ten meesten dienste vande Compagnie te behooren.

Ten anderen, dat ick gheduyrende mynen dienst van niemandt onder myn ghebiedt en ghehoorsaemheyt staende, eenige giften ofte gaven sal nemen, directelyck ofte indirectelyck nochte oock ten aensien, ofte om de hoope der selver, nochte om eenige gunste, faveur ofte andere particuliere consideratien, 'tsy van Maecbschap, vrientschap of andersints, andere tot eenige Ampten, Officien ende bedieningen onder myn Gouver- nement sal helpen stellen, als die gene die ick verstaen ende bevinden sal d'ervarenste, vroomste, getrouwste en bequaemste lot de selve Ampten te wesen.

Ten derden, dat ick geduyrende mynen dienst, directelyck noch indirectelyck door myn selven, nochte door anderen in 't minste geenen particulieren handel voor my, den mynen, ofte yemandt anders sal doen ofte dryven, nochte by myn weten laeten gheschieden, noch oock eenige andere goederen my of yemandt anders aengaende, als alleen vande Compagnie versenden, of gedoogen dat yemandt het selve by myn consent,

888 1658. J. MAEtSUYKER.

kennisse ofte conniventie soude doen; maer dat ick ter con- trarie alle soodanige particuliere Handelaers en andere, hun qualyck, ontrouwelyck en onvromelyck, 't sy desen aengaende ofte andersints, in den dienst vande Compagnie dragende, sonder eenich respect ofte aenschouw sal helpen muicteren en straffen, van haer Ampt en bedienige, soo sy eenige hebben, deporteren, ende voorts ghestraft, ghesententieert ende ghemulcteert nae haer meriten, met de selve Sententien, ende daer toe dienende informatien ende confessien, (indien sy daer aen schuldich syn) nae Huys senden.

Ten vierden, dat ick by Missive vande Gecommitteerde Bewinthebberen ter Vergaderinge vande Seventhiene, ofte meerendeel van dien onderteeckent , gerevoceert synde, my datelyck op den ontfangh vande selve Missive, met d'éerste naer 't Vaderlandt keerende Schepen naer huys sal begeven, stellende alvooren provisionelyck met advys vande presente Raden van Indien goede ordre op 't generael Gouvernement, volgens de Instructie daer van synde; op dat by faute van dien, onder de Dienaers vande Compagnie gheen disordre en confusie, lot ondienst, schade ende peryckel vande Compagnie mochte komen te rysen..

Ëyndelyck, soo beloove ende sweere ick, dat ick den gene- ralen Artyckel-brief, mitsgaders alle daer in ghementioneei*de, soo generale als particuliere Instructien, Zeyn- ende Rant^n- brieven, ende andere Ordonnantien aireede by de Bewintheb- beren ghemaeckt, ofte noch te maecken, ende aen my onder de Signature vande Bewinthebberen als vooren, by hare Brieven ter Vergaderinge vande Seventhiene geteyckgit, over te senden, getrouwelyck naer myn vermogen sal onderhouden ende naerkomen; ende soo veel in my is, doen onderhouden ende naerkomen, by allen den geenen die onder myn ghebiedt ghestelt syn, ofte namaels gestelt sullen werden, een yeder in't geene hem concerneert ende acngaet; ende generalyck my in alles te dragen ende quyten als een getrouw Gouverneur-Generael schuldich ende ghehouden is te doen, sonder 't selve te laten om lief of leet, uyl vreese van verlies van lyf ende goet;

1658. J. MAÉTSUYKEF). 289

ghelyck ick mede sonder voorweten en kennisse vande ge- melte Vergaderinge der Seventhiene, om geenige consideralien (hoedanich de selve mochten wesen) myn dienst sal verlaten. Soo waerlyck helpe my Godt Almachiigh.

De Raden van Indien sullen ghehouden wesen aen handen vanden Gouverneur Generael in der tydt, die daer toe by de Hoogh Mogende Heeren Staten Generael v?ert gelast ende geauthoriseert, soo hy mede geauthoriseert ende gelast wert midts desen, ofte die hy daer toe committeren sal, te doen desen naervolgenden Eedt.

Eedl f)oar de Raden van Indien.

Inden eersten, soo beloove ende sweere ick, dat ick de Hoogh Hogende Heeren Staten Generael vande Yereenichde Nederlanden, als myne hoogste ende Souveraine Overheyt, ende de Bewinthebberen vande Generale gheoctroyeerde Oost- Indische Compagnie in de selve Landen, midtsgaders den Gouvenieur-Generael in Oost-Indien, gehouw ende ghetrouw sal wesen, den selven alle behoorlycke ghehoorsaemheyt, eere ende respect bewysen, ende dat ick nevens den selven GoDvemeur-Generael, mitsgaders myne mede-Raden, in alle oprechtigheyt, getrouwigheyt ende naerstigheyt nae myn uytterste vermogen, alle d'affairen ende saecken vande gemelte Compagnie, soo wel inden handel, Policie als Oorlogh sal helpen dirigeren ende beleyden, oock by des Generaels sieckte ofte overlyden, tot datter een ander Gouverneur-Generael provisio- nelyck sal syn verkooren.

Ten anderen, dat ick van uiemant onder myn gebiedt ende gehoorsaemheyt ofte directie staende, eenige giften ofte gaven sal nemen, directelyck noch indirectelyck, noch oock ten aensien, of om de hoope der selver, nochte om eenige gunste, faveur oft^ andere particuliere consideratien, H sy van Maech- schap, vrientschap, vyandtschap of andersints, andere tot eenige Ampten, OfiBcien ende bedieningen sal helpen stellen, ende daer toe myn stemme ofte advys gheven, als den geenen die

oui II. 19

i90 1656. J. MAETSUKYÉÏ^.

ick verstaeu ende bevinden sal de vroomste, getrouwste, ervarentste ende bequaemste tot de selve Ampten te wesen.

Ten derden, dat ick geduyrende mynen dienst, directelyck noch indirectelyck, door my selven, noch door andere in 't allerminste geenen particulieren handel voor my, den mynen, of yemant anders sal doen ofte dryven, nochte by myn weten laten gheschieden; nochte oock eenige goederen my of yemandl anders aengaende, als alleen die vande Compagnie versenden, ofte gedoogen, dat yemant 't selve by myn consent» kennisse ofte conniventie soude doen; maer dat ick ter ccHitrarie alle soodanige particuliere handelaers, ende andere hun qualyck, ontrouwelyck ende onvrometyck, 't sydesen aengaende of ander- sints, inden dienst vande Compagnie dragende, sonder eenich respect of aenscliouw, sal helpen mulcteren ende straffen, van haer Ampten ende bedieningen, soo sy eenige heMien, help e deporteeren, ende voorts ghestraft, gesententieert ende ghe- mulcteert naer haer meriten, met de selve Sentmtien ende daer toe dienende informatien ende oonfessien, indien sy het verdienen, naer huys senden.

Ten vierden, dat ick op den ontfangb vap d'ordre ende revocatie vandè Bewinthehberen, ofte oock op den last ende bevoelen vanden Gouvemeur-Generael ende Kaden (selfs oock voor d'expiratie van mynen verbonden tydt) my datelyck met d'eerste Schepen naer 't Vaderlant keerende, sonder eenich tegenspreecken, moeyten of murmereren naer huys sal begeven, in sulcken Ampt ofte qualiteyt, als den Gouverneur-Generael ende Raden, of de Bewinthehberen sullen ordonneren. Van ghelycken oock t'allen tyden als het my by de voornoemde Bewinthehberen gheordonneert, of by den Gouverneur-Generaal ende Raden van Indien belast sal worden, myn plaetse ende Residentie verlaten, ende geduyrende mynen verbonden tydt, in soodanigh quartier ofte plaetse gaen, om aldaer soodanigb Ampt te bedienen, als my belast ende bevolen sal worden.

Ten vyfden, dat ickjden Generalen Artyckel-brief, mitsgaders alle daer in gementioneerde, soo generale als particuliere Instructien, Zeyn-brieven, Bantcoen-brieven ende Ordonnantieu,

1668. J. MAETSUYKER. 291

aireede by de Bewinthebberen gemaeckt, ofte noch te maecken, getrouwelyck in alle poincten, nae myn vermogen sal onder- houden ende naerkomen.

Eyndelyck beloove ende sweere ick^ dat ick by 't overlyden vanden €k)uverneur-6enerael, in de verkiesinge van eenen nieuwen Gonvemeur-Generael, my sal regaleren naer de In- stractie, daer op by de Bewinthebberen by desen gemaeckt, ofte die syluyden naennaels anders souden mogen geven; ende dat ick op 't hooghste sal letten, om de getrouwste, ervarenste ende bequaemste Persoon, ende die vande Gerefor- meerde Religie sy, te helpen verkiesen, ende aen geen anderen, dan die ick verstaen ende in goede conscientie gelooven ende meeoen sal soodanigh te wesen, myn stemme sal geven, ende dat ick voorts generalyck in alles gheduyrende mynen verbonden tydt my sal dragen ende quyten als een getrouw Raedt schnldigh ende ghehouden is te doen, sonder 't selve Ie laten om Kef of leet, uyt vreese van verlies van lyf ende goet; dat ick mede voor de expiratie van mynen dienst daer uyt niet en sal scheyden, nochte de selve om eenige conside- ralien, hoedanich die mochte wesen, verlaten. Soo waerlyck Mpe my Godt Almachtigh.

De Vice-Gouvemeurs ende Directeurs sullen gehouden wesen aen handen vanden Gouverneur Generael inder tyt, dat daer toe by de Hoogh Mogende Heeren Staten Generael specialyck is gelast ende geauthoriseert, soo hy mede geauthoriseert ende gelast wert mits desen, ofte die hy daer toe committeren sal, te doen desen naervolgenden Eedt.

Eedi voor de Vice^Gouvemeun etède Directeurs, over de Forten, Plaetsen ende Comploiren aldaar.

Inden eersten, soo beloove ende sweere ick, dat ick de Hoog Mo: Heeren Staten Generael vande Vereenighde Nederlanden, als myne hooghste ende souveraine Overheyt, ende de Bewint- hebberen vande Generale geoctroyeerde Oost-Indische Compagnie inde selve Landen, midtsgaders den Gouverneur-Generael in

292 1658. J. MAETSUYKEft.

Oost-Indien ghehouw ende ghetrouw sal wesen, den selven alle behoorlycke gehoorsaemheyt, eere en respect bewysen, ende dat ick nevens den selven Gouveraeur-Generael^ midtsgaders myne mede-Raeden, in alle oprechligheyt, ghetrouwigheyt ende naerstigheyt naer myn uytterste vermogen, alle d*affairen ende saecken vande gemelte Compagnie sal helpen dirigeren ende beleyden, soo wel inden handel, Policie als Oorloge^ ghelyck by ghemeyn advys van myne byv^esende Raden ende Koop- luyden, ende in Kryghs-saecken oock vande presente Capiteynen, ende andere Kryghs-Officieren, naer ghelegentheyt van tydt ende occurrentie van saecken bevonden sal werden te behooren.

Ten anderen, dat ick van niemandt onder myn gebiedt en gehoorsaemheyt ofte directie staende, eenige giften of gaven sal nemen directelyck nochte indirectelyck, noch oock ten aen- sien, ofte om de hoope der selver, of om eenige gunste, faveur ofte andere particuliere consideratien, 't sy van Maechschap, Vrientschap, Vyandtschap of andersints, andere Persoonen tot eenige Ampten, Officien en bedieningen onder myn Gouver- nement of directie sal stellen, of helpen stellen, ende daer toe stemme of advys gheven, als den geenen die ick verstaen ende bevinden sal de vroomste, ghetrouwste, ervarentste ende bequaemste tot de selve Ampten te wesen.

Ten derden, dat ick geduyrende mynen dienst directelyck noch indirectelyck door my selven noch door anderen, in het alderminste gheenen particulieren handel voor my, den mynen, ofte yemandt anders sal doen ofte dryven, nochte by mp weten laten geschieden ; noch oock eenige goederen versenden, ofte ghedoogen dat yemandt anders 't selve by myn consent, kennisse ofte conniventie soude doen, maer dat ick ter con- trarie alle soodanige particuliere Handelaers ende andere, bun qualyck, ontrouwelyck ende onvromelyck desen aengaende, of andersints, inden dienst vande Compagnie dragende, sonder eenigh respect of aenschouw sal helpen mulcteren en straffen, van haer Ampten ende bedieningen, soo sy eenige hebben, helpen deporteren, ende voorts ghestraft, ghesententieert ende ^hemulcteert naer haer meriten, met de selve Sententien,

1658. J. MAETSUYKER. 293

^e daer toe dienende informatien ende confessien, die het verdienen, naer Batavia senden, ofte met de informatien, beneffens myne ende myne by-hebbende Raeden, advysen aen den Gouverneur-Generael ende Raeden van Indien renvoyeren, offl by haer E. inde saecke gedisponeert ie werden, soo als nae meriten der selver sullen bevinden ie behooren.

Ten vierden, dat ick my begeven sal in soodanigh Gou- vernement, Comptoir ende Plaeise, midtsgaders oock op alle soodanige exploiten, het sy ie Water of te Lande, als my by den Gouverneur-Generael ende Raden belast ende bevoelen sal worden, sonder oock in myn quartier of gouvernement eenige Plaetse te verkiesen nae myn gemack ofte playsier, maer over al gaen ende blyven, sulcks den* meesten dienst ende proffyt vande Compagnie sal vereysschen.

Ten vyfden, dat ick op den ontfangh vande ordre ende revocatie vande Bewinthebberen, ofte oock op den last ende bevel fanden Gouverneur-Generael ende Raden (selfs oock voor de expiratie van mynen verbonden tydi) my datelyck met de eerste Schepen naer 'tVaderlandt keerende, sonder eenich tegenspreecken, moeyten ofte murmureren naer huys sal begeven, in sulcken Ampt of qualiteyt als den Gouverneur- Generael ende Raden ofte de Bewinthebberen sullen ordonneren, van gelycken oock t'allen tyden als 'tmy by de voorsz. Be- winthebberen gheordonneert, of by den Gouverneur ende Raden van Indien belast sal worden, myn plaetse, gouvernement ende residentie verlaten, ende geduyrende mynen verbonden tydt in soAdanich quartier ofle plaetse gaen, om aldaer soodanigh Ampt te bedienen, als my belast ende bevoelen sal worden.

Ten sesten, dat ick den generalen Artyckel-brief, met alle daer in gementioneerde, soo generale als particuliere Instruc- tien, Zeyn- ende Rant^oen-brieven, mitsgaders alle andere Ordonnantien, aireede by de Bewinthebberen ghemaeckt, ofte noch by henluyden, of oock by den Gouverneur-Generael en syne Raden, te maecken, ghetrouwelyck in alle poincten naer myn vermogen sal onderhouden ende naerkomen, midtsgaders doen onderhouden en naerkomen by alle den genen die onder

294 1658. J. MAETSUYKER.

mp gebiedt gestelt syn, ofle naermaels gestelt sullen werden, een yeder in 't geene hem concerneert ende aengaet.

Eyndelyck, dat ick in alles, geduyrende mynen YertK>Dden tydt, my sal dragen ende quyten als een ghetrouw Vice- Gouverneur ende Directeur schuldigh ende gehouden is te doen, sonder 't selve te laten om lief ofte leet, uyt vreese van verlies van lyf ende goet: dat ick oock voor d'expiratie van mynen dienst daer uyt niet sal scheyden, ofte de selve om eenige consideratien, hoedanich de selve mochten wesen, verlaten. Soo waerlyck helpe my Godt Almachtig h.

Alle andere Commandeurs, Koopluyden, Gapiteynen, Schip- pers en andere Officieren, Predicanten en Siecken-troosters ende Adsistenten, sullen hier te Lande aen handen vanden Officier, ofte in Indien aen handen van den Gouverneur, ofte den genen die ter plaetse daerse aengenomen, ende tot haer respective Ampten ghepromoveert worden, het ghebiedt heeft, ghehouden wesen te doen desen naervolgenden Eedt.

EecU voor de Commandeurs^ Koopluyden ende Onder-Koopluyden,

Capiteynen, Schippers en andere Officieren, Predikanten,

Siecken-troosters ende Adsistenten.

Wy belooven ende sweeren, dat wy de Hoogh Mogende Heeren Staten Generael vande Vereenighde Nederlanden, als onse hooghste en Souveraine Overheyt, de Bewinthebberen vande Generale geoctroyeerde Oost-Indische Compagnie in de selve Landen, mitsgaders den Gouverneur-Generael ' ende Raden van Indien, en voorts alle Commandeurs ende Bevelheb- bers, die geduyrende dese Keyse te Water of te Lande over ons ghestelt sullen worden, ghehouw ende ghetrouw sullen syn, ende ons, een yeder naer syn uytterste vermogen, in onse respective Ampten ende bedieningen die wy aengenomen hebben, ofte daer inne wy naemaels by den voorsz. Gouverneur- Generael ende Raden gestelt mochten werden, wel ende getrouwelyck in alle behoorlycke onderdanigheyt quyten en dragen.

1658. J. MAETSUYKER. 298

Ten tweeden, dat wy den Artyckel-biïef, ende alle andere Beveelt, Instructien, Zeyn- en Rant^n-biïeven, ende andere Qrdoonantien inden voorsz. Artyckel-brief ghementioneert, by de opghemelte Bewinthebberen, als oock by den Gouverneur- Generael ende Raden abreede gemaeckt, ofte noch te maecken, elcks in syn Ampt ende bedieninge soo veel bem aengaet, sullen onderbonden, ende ghetrouwelyck in alle poincten nae ons vermogen naer. komen, ende soo veel in ons is, by de geene die onder ons gebiedt gestelt sullen werden, doen observeren en naerkomen.

Ten derden, dat wy oock voor al geenen particulieren handel sullen dryven directelyck nocb indirectelyck voor ons selven, nochte voor yemandt, in of buyten den dienst vande Compagnie wesende, laten doen of dryven by ons kennisse of wetenscbap, maer 't selve naer ons vermogen beletten en straffen, ofte den geenen aengeven die 't selve te straffen bevolen sal wesen.

Ten vierden, dat wy geen giften noch gaven sullen nemen, nochte om de selve, om faveur ofte gunste, om vrientschap nochte vyantschap geene andere sullen promoveren tot eenige Afflpten, als den geenen die wy verstaen sullen d'ervarenste ende bequaemste daer toe te wesen, ende daer de Compagnie best van sal gedient syn.

Ten vyfden, dat wy niet weder sullen keeren^ nochte uyt onsen dienst scheyden, voor en al eer wy dese aengenome Reyse, ende onsen verbonden tydt met Godes hulpe volbracht sull^ hebben, ten ware wy voor dato by den voorsz. Bewint- hebberen souden mogen werden gherevoceert, ofte by den Gouvemeur-Generael ende Raden van Indien ofte andere over ons gestelde Directeurs, Ciommandeurs of andere Bevelhebberen wederom naer huys ghesonden, welcke respective revocatie ofte wederom-sendinge wy promptelyck ende sonder eenich tegenspreecken of murmereren, beloven naer te komen, ende ons met de eerste naer 't Yaderlant koerende Schepen, in sodanich ampt ende qualiteyt, als ons by den meer-gemelten Gouvemeur-Generael ende Raden, ofte andere Bevelhebberen

296 1668. J. MAETSUYKER.

geordonneeri sal worden, of oock wel selfs sonder qualileyt naer huys suUen begeven, ende wyders geduyrende onsen verbonden tydt in soodanige Quariieren of Plaetsen gaen, om atdaer sodanige Ampten te bedienen, en sulcks te verrichten, als ons belast ende bevoolen sal worden, en eyndelyck voorts alles te doen dat goede ende vroome Officieren ende Dienaers schuldigh ende ghehouden syn te doen, H welck wy niet sullen laten om lief of leet, door vreese van verlies van lyf ende goet, ofte om eenigerhande redenen ofte consideraiien. Soo waerlyck helpe ons Godl Altnachtigh.

Die vanden Broeden ende dagelycxen Scheeps-Raedt» sullen naer gedaene lecture van haerlieder respective Instructien, aen haerlieder Commandeurs ofte Koopluyden by hant-tastinge ende onderteeckeniuge doen ende presteren desen navolgen- den Eedt.

Eedt voor den Breeden ende dagelycxen Sche^s-Raedt, wmde

Schepen naer Oost-Indien varende ; als oock voor de Raden

in de respective Comptoiren, Forten en andere Plaetsen

in Oost-Indien wesende,

Wy onder-geschreven belooven ende sweeren mits desen, ons met eygen hant hier onder gestelde merck, of onder- teeckeniuge, en by den Eedt die wy op den Artyckel-brief hebben gedaen, dat wy den inhout vande bovenstaende In- structie nae ons vermogen getrouwelyck in alle poincten sullen naerkomen, in alle civile ende criminele saecken die ons mochten voor vallen, een yeder naer ons beste kennisse ende wetenschap, sonder eenich faveur, gunste ofte dissimulatie goet recht ende Justitie administreren: dat wy oock in dit GoUegie onder malkanderen, ende met alle anderen inden dienst vande Compagnie wesende, goede eenigheyt, vrientschap ende correspondentie sullen houden, ende voorts op de Regie- ringe van het Volck, soo van onse respective Schepen, Comp- toiren. Forten, als op de Schepen, Yivres ende ingeladen goederen, midtsgaders oock op de regieringe ende directie

1658. J. MAETSUYKER. 297

vande geheele Vloote (so lange de Schepen sonder eenich veriel vaode Reyse by den anderen sullen konnen blyven) en op alle Plaetsen, Forten, Comptoiren, Schepen en goederen daer over wy gestelt mochten worden, soo lange de selve tot onser bewaringe, ordre ende dispositie sullen staen, daer over behoor- lycke toesichl nemen, ende alle soodanige goede ordre stellen, als eenichsints mogelyck sal wesen, ende ons in alles quyten als goede Raden, ten besten vande Oost-Indü^che Compagnie gehouden syn ende behooren te doen. Soo waerlyck moet ons Godt Almachligh helpen.

Alle Bootsgesellen ende andere Zee-varende Persoenen, sullen in 't uytvaren aen handen vanden Officier, ende in presentie van Schepenen of andere Overheden, als hier vooren gheseyt is, doen de naervolgenden Eedt.

Eedi voor de BooUgeêellen.

Wy belooven en sweeren, dat wy de Hoogh Mogende Heeren Staten Generael vande Yereenigde Nederlanden, als onse hooghste ende Souveraine Overheyt, de Rewintliebberen vande Generale gheoctroyeerde Oost-Indische Compagnie in de selve Landen, mitsgaders den Gouverneur-Generael, syn Yice-Gouvemeurs over de Landen, Steden, Forten ende andere Plaetsen in Oost- bdien. Directeurs over de respective Comptoiren vstnde Com- pagnie, ende voorts alle andere Raeden van Indien, daer onder wy ter voorseyde Plaetse gearriveert synde, sullen komen gestelt te worden, als oock de respective over ons, soo daer als onderwegen op dese Schepen gestelde, ofte naemaels in eenige andere Plaetsen te stellen Commandeurs, Koopluyden, Schip- pers, Capiteynen, ende andere onse respective Overheden ende OiBcieren ghehouw, ghetrouw ende ghehoorsaem sullen wesen, tot uytvoeringe vanden dienst ende Voyagie, daer toe wy aengeuomen ende uytgesonden werden.

Ten anderen, dat wy den hier vooren staende, en ons wel duydelyck voorgelesen Artyckel-brief, en alle andere beveelen, lostructien, Zeyn- ende Rant^n-brieven, ende andere Ordon-

298 1658. J. MAETSUYKER.

nantien in den voorsz. Artyckel-brief gementioneeit, by de gemelte Bewinthebberen gemaeckt, ofte noch te maecken, ofte die, het sy te Water op de Schepen, ofte te Lande by onse Commandeurs, Koopluyden, Schippers ofte andere Bevelhebbers gemaeckt sullen werden, elck in syn Ampt soo veel hun aengaet sullen ghehoorsamen, ende naer ons uytterste ver- mogen in alle poincten getrouwelyck naer komen: dat wy oock niet wederkeeren, nochte onsen dienst verlaten, ofte daer uyt scheyden sullen, voer dat de voors. onse voorgenomen Reyse (met Godes hulpe) volbracht, ende onsen verbonden tydt geéxpireert sal syn, ten ware wy eerder by de Bewinthebberen werden gherevoceert, ofte by den Gouvemeur-Generael ende Raden van Indien, of andere over ons gestelde Bevelhebberen naer huys gesondeji, welcker respective revocatie ende weder- sendinge wy promptelyck, ofte sonder eenigh murmureren of tegenseggen belooven naer te komen, ende ons voorts in alles te dragen als goede, vroome ende ghetrouwe Onderdanen schuldigh ende gehouden syn te doen, sonder 't selve te laten om lief en leet, door vreese van verlies van lyf ende goet, nochte om eenigerhande oorsacken of consideratien. Soo waerlyck hdpe ons Godl Almachtigh, De Soldaten sullen desen naervolgenden Ëedt doen.

Èedl voor de Soldaten.

Wy belooven en sweeren, dat wy de Ho: Mog: Heeren Staten Generael vande vrye Vereenighde Nederlanden, als onse Hoochste ende Souveraine Overheyt. de Bewinthebberen vande Generale Nederlandtsche Oost-Indische Compagnie inde selve Landen, midtsgaders den Gouvemeur-Generael over d'Oost-Indien ghe- stelt, ende noch te stellen, ghehouw ende ghetrouw sullen syn, ende alle den geenen die over ons ghestelt sullen werden, wel ende ghelrouwelyck sullen dienen, den hier vooren staenden ende ons wel duydelyck voorgelesen Artyckel-brief, ende alle andere Instructien ende Ordonnantien by de voorschreven Bewinthebberen, ofte oock by den voornoemden Gouverneur-

1658. J. MAETSUYKER. 299

6eD«caeI ende Raden van Indien aireede ghemaeckt, ende die by haerluyden, ende alle andere onse Commandeurs ende Bevel- helAeren gheduyrende desen onsen dienst ende reyse noch ghe> maeckt sullen werden, naer ons uytterste vermogen naerkomen. Oock in alles volgen d'ordre vanden gemelten Gouvemeur- Geoerael en Raeden, midtsgaders Gouverneurs, Capiteynen ende andere Bevelh^beren over ons gestelt of noch te stellen, ende niet voeder keeren tot dat de Reyse (met Godes hulpe) volbracht sal v^esen, ende wy den verbonden tydt van vyf Jaren uytgedient sullen hebben, ten ware wy daer te vooren by de Bewinthebberen gherevoceert, ofte by den Gouverneur- Generael ende Raden, of andere over ons ghestelde Gouverneurs ofte Bevelhebberen naer huys ghesonden, of van onsen dienst ende eedt ontslagen werden, welcke wederoepinge ende weder- sendinge wy promptelyck ende gewilligh sonder eenigh mur- mureren of tegenspreecken sullen naer komen ende ons voorts in alle noot te Water ende te Lande geen peryckel ontsien, maer ons dragen ende quyten als vroome Soldaten ende Kryghsluyden schuldigh ende gehouden syn te doen, sonder het selve te laten door vreese van verlies van lyf ofteleven^ofomeeniger- bande oorsaecken, hoedanich de selve oock souden mogen wesen. Soo waerlyck helpe ons Godi Almachtigh,

■^ Maart. Aankandipng der verpachting op 25 Maart 16Ö8 van de pachten op de winkel-nering, tap-brie/jes en het visschen binnen de jurisdictie van Batavia.

De voorwaarden dezer verpachting waren de volgende: Eerstelyck, het winckel ofte bouticq selten op de ordonnarie marckten ofte andere plaetsen, daer sulcx toegelaten wort, welcke winckels ofte bouticques voortaen betaelen sullen twee 8tuy vers daegs ende sullen deselve winckeliei*s gehouden wesen de voors. penningen aenden pachter te betaelen, al eer sy plaets begrypen ofte eenige waren te coop setten, op pene van een reael van achten te verbeuren, soo menichmael daer van in gebreecke sullen syn gebleven.

300 1658. J. MAETSUYKER.

Qader deselve pacht sullen begrepen wesen alle, die yeiwes op de voors. plaetse ofte elders, waer hei soude mogen wesen, te coop voorstellen, hoe cleyn ofte geringh het oock soude mogen syn, uytgesondert alleen die haer geneereu met het vercoopen van toegemaeckte ofte gekoockte spyse, die vande voors. pacht sullen vry wesen, mits datse buyten dien niel anders en sullen vermogen te vercoopen, mede op gelycke pene.

Ten tweeden, sullen ten voors. dage ende plaetse verpacht worden de maentlycxe briefkens der huyswinckels, soo binnen als buyten de stndt, die voortaen weder betalen sullen 2 realen ter maent gelyck voor desen ; ende sullen onder deselve pacht begrepen syn alle, die eenige open winckels houden ofte eenige v^ren ter vente setten, hoe cleyn deselve oock mogen wesen, uytgesondert alleen de ambachtwinckels, als; cleermaeckers, schoenmaeckers, sadelmaeckers, smits, slotenmaeckers, gout- smits, silversmits ende diergelycke, die onder deselve pacht niet begrepen sullen wesen.

Ende in faveur vande voors. winckels ende pachters sal voortaen een jeder strict verboden wesen eenige coopwaren, als fruyten, siry, pinangh, toeback, hoenderen, veel min andere goederen by de huysen ofte langs de straten ter vente om te dragen, op de verbeurte van ses realen voor de gene, die daer op bevonden sal werden, boven de coopmanschappen ofte goederen, die hy soodanigh sal omgedragen hebben.

Ten derden, de tapbriefkens, die de gene, die haer met herbergh houden ofte eenige tapneringe erneren, van den pachter sullen moeten ontfangen ende daer voor betaelen 6 realen ter maent.

Welcke briefkens de voors. winckeliers ende tappers sullen gehouden wesen vande pachters te ontfangen uytterlyck voor den 6^»" der maent, op de verbeurte van 12 realen voor de gene, die daer van in gebreecke sal blyven en binnen deselve maent bewesen sal worden winckel gehouden ofte getapt te hebben.

Ten vierden ende ten laetsten het visschen inde revieren, kreecken, grachten, slooten, poelen en andere wateren binnen de

1668. J. MAETSUYKER. 301

jurisdiclie van Batavia, in welcke wateren niemant voortaen sal vermogen te visschen sonder voorgaende consent ofte uytcoop Tan den pachter, met wat soorte van visscherye het oock soude mogen wesen, uytgesondert alleen de angelroeden, die buyten de voors. pacht sal wesen, alsmede de sloten, grachten en vivers, die de particulieren in haere thuynen ofte landen gegraven ende gemaeckt hebhen, in de weicke de eygenaers sullen mogen visschen op soodanige wyse, als haer sal goet duncken.

Deselve visscherien sullen verpacht worden in twee per- ceelen, vande weicke het eerste sal begrypen de groote revier Jaecatra ende voorts alle wateren aende oost syde van de selve gelegen lot de reviere van Èraoan incluys, ende het tweede alle revieren aende west syde vande voors. revier Jaecatra tot aen Ontongh Java mede incluys.

Die sonder uytcoop ofte consent van den pachter inde voors. wateren gevischt sal hebben, sal verbeuren een boete van twintich realen, mitsgaeders daer en boven het visch taygh, daer hy met sal hebben gevischt.

Alle de boven genoemde pachlen sullen m gaen van primo April aenst aende ende eyndigen ultimo December deses jaers.

De boeten, tegen de contraventeurs van dese pachten ge- statueert, sullen gedeelt worden, een derde ten proffyte van den heer Officier, het sy bailluw ofte landtdrost ende twee derden ten proffyte van den pachter.

19 Maart. Magtiging op den Maleischm koopman, Intjeh Hidoep, alle ^aff ende aenvarende'^ vaartuigen en per- sonen te visiteren, tegen genot van «een gerechte derde •part'' van de aangehaalde goederen.

De Regering greep dit middel aan >tot voorcominge van de *menichvuldige dieveryen, defraudatien ende ongetrouwicheden, •die dagelycks aen Comp" coopmanschappen ende goederen, •mitsgaders thoUen ende licenten gepleecht en hoe langer hoe •onverdrachelycker" werden.

502 1650. J. MAETSUYKËR.

Intjeh Hidoep was gebleken te zijn «met een bysonder »yver legen soodanige dieven ende fraudateurs."

Van elke aanhaling moest hij «sonder eenich uytstel rapport •doen aen den Ontfanger ende Licentmeester, om daer op verder »gedisponeert te worden/*

Niemand mogt zich tegen hem verzetten »op poene van •exemplare straffe na gelegentheyt van saecken/*

-^ Maart. Belasting op de passers en huiswinkels.

De Regering bevond al meer en meer, dat «onder de in- lantse ingesetenen deser stede seer veel gevonden werden, voomamentlyck onder de vrouwen, die in plaets datse eenige eerlycke handteringe souden aenvangen om bequamelyck haer cost te winnen, haer alleen soecken .te generen met geheele dagen op de straten te sitten ende het vercoopen van een weynich groente ende andere cleynicheden van geringe waerdye, in soo grooten getal ende menichte, datse malcander verdringen ende groote disordre op de marckt veroorsaecken, behalven datse maleanderen benemen het voordeel ende proffyt om van haere neringe behoorlyck te connen leven, soo is 't, dat wy, daer in willende voorsien, goetgevonden hebl)en te ordonneren, gelyck doen mits desen, dat voortaen niemandt met eenige waren ofte goederen op de straten, soo wel binnen als buyten de stadt, sal mogen te coop sitten, dan ter plaetse daer sulcx toegelaten sal wesen, ende dat op deselve plaetsen ofte marckten yder syn eygen bepaelde sit plaetse sal hebben, om syn goe- deren in voor te leggen, voor welcke sit plaetse sy betaelen sullen twee stuyvers 's daegs, welcke betalinge geschieden sal moeten, al eer sy haer plaets^ begrypen ofle eenige waren te coop setten, op pene van een reael te verbeuren, soo dickmael yemandt daer van in gebreecke sal blyven; ende sullen hier aen gehouden wesen alle de gene, die ietwes op de voors. marckten ofte elders, daer sulcx vergunt sal wesen, te coop voor setten, hoe cleyn ofte geringh het oock soude mogen wesen, uytgesondert alleen die haer generen mettet vercoopen

1é58. ü. MAETSUYKER. 503

yan toegeinaeckte ofte gekoockie ofte gebacken spyse, mits datse boften dien niet anders, het sy pinangh, tabacq ofte andere snuysteryen sullen vermogen te vercoopen, mede op pene als boven.

Voorts is goetgevonden, dat tot vervangh vande gemeene lasten vande stadt de huyswinckels wederom betaelen sullen twee realen ter maent gelyck voor desen, daer de winckeliers maentlyck een brief ken van sullen moeten ontlangen; ende sollen hier in gehouden veesen alle de gene, die in haere Toorhuysen ofte op de vensters eenige coopmanschappen ofte waren ter vente setten, wat ofte hoe clep het oock soude mogen wesen, uytgesondert de ambachtwinckels, als: cleermaeckers, schoenmaeckers, zadelmaeckers, swaertvegers, slootemaeekers, goutsmits, silversmits, hackers, barbiers ende diergelycke, die van voors. impositie vry sullen wesen.

In faveur van welcke huyswinckels en marcktsitters yder een voortaen strict verboden sal wesen eenige coopwaren, het sy fruyten, siry, pinangh, taback, hoenders, gansen, eynden, veel min lynwaten, cleeden ofte andere waren by de huysen ofte straten ter vente om te dragen, op verbeurte van de selve vraeren ende goederen en een amende van 6 realen daer en boven.

Ende sullen voortaen niet alleen voors. winckeliers, maer oock de herbergiers .en tappers, alsmede de arackbranders haere respective briefkens van den ontfanger ende pachter moeten haelen in 't begin vande maent, uytterlyck voor den sesten van deselve, op de verbeurte van twaelff realen voor de winckeliers ende tappers, mitsgaders hondert realen voor de aracqbranders.

12 April. Voorschriften nopem het uitbetalen in Neder- land der tractementen van in Indié •verbeterde per- f^soonen^' en nopens de ndevolutie'^ daarvan op de kinderen.

pit stuk, afkomstig van Hecfren XVn™°, luidt, als volgt:

504 1658. J. MAETSUYKËR.

Is goedgevonden en verstaen, dat» — om in 't avanceeren ende betalen der inaentgelden, door die gene besproken, die 't sedert haer vertreck van hier [Nederland] door verhooginge van qualiteyt als andersints verbeteringen van gagiên in Indien bekomen hebben, een eenparige voet in de respective Gameren t'observeei*en, — de voors. verhooginge mede sullen werden betaelt aen derselver ouders, huysvrouv^en en kinderen, maer aen geen andere; waer nae de boeckhouders ende clercquen inde respective Gameren haer sullen hebben te reguleeren.

Is mede verstaen, dat, in gevalle jemant aen syne huys- vrouwe eenige maenden hebbende besproocken, deselve in absentie van haer man mocht comen t'overlyden, kindt of kinderen, by den voorn, haren man geprocureert, nalatende, dat alsdan de voorsz. maendgelden zullen veerden betaelt aen de voochden of die 't opzicht op de voors. kinderen soude mogen aenbevolen v^esen omme daer uyt gealiementeert te werden en onderhouden, verstaende totdat haer cost selfs konnen verdienen.

26 April. Vergunning voor de slagers Hot naeder ordre, •moeder-beesten'' (koeijen) Ie mogen slachten.

De aanvoer van slacht-vee te Batavia was grooter dan ooit te voren, ten gevolge van het eindigen van den Bantamschen oorlog.

21 Mei. Last op de slagers te Batavia in de vleesch- hal maandelijks van bank te verwisselen^ •alsoo deene *banck vnj gerieffelycker stoet als d'andere^ soo dat *de geene^ die de eerste bancken besUten^ ongelyck •meer voorded genieten, als die geene, dewekke de nlaeste hebben.*''

Dit stuk, afkomstig van het Gollegie van Schepenen, is op verzoek der slagers, maar zonder medeweten der Hooge Regering uitgevaardigd.

1058. J. MAETSUYKER. SOtt

29 Mei. Uitschrijving van een dank- en bede-dag wegens de verovering van Jakatra.

-^ Mei. Eed'formulier voor aftredende leden van het Collegie van Schepenen. — Bepaling, dat de Land- drost, evenals de BaiUuw, in de vergadering van Schepenen tegenwoordig zijnde, in alle civiele zaken en bij de jaarlijksche verkiezing van den magistraat en van andere collegièn eene concluderende stem zoude hebben.

Het formulier luidt : >ick verklaere ende sweere, dat verloopen •jaer van niemant, die voor den geregte te doen heeft gehad, •eenige geschencken, giften ofte gaven ontfangen ende genomen •ie hebben^ groot ofle kleyn, ick zelfs, nochte by myn weten •myn huysvrouw, kinderen, familie ofte imant, die my • mag aengaen, directelyck nochte indirectelyck. Soa waerlyck •moet my Godt Almachtich helpen.*'

Een dergelijken eed moesten Schepenen ook zweren bij de eerste zitting na het nieuwjaar.

-^ Junij. Verbod tegen het op den drooge halen van

vaartuigen, groot of klein, binnen de stad Batavia,

behalve •ter plaetsen, daer toe geassigneert ende toe- *bereyt."

Beschadiging van de burgwallen was oorzaak van dit verbod. De aangewezen plaatsen waren:

aan de westzijde van de groote rivier: »tusschen de

«reduyt Middelsteyn ende de poort Diesf';

' aan de oostzijde van de groote rivier: «de uytstekende

«hoeck by de nieuwe brugh tegen over de vismarct."

De poenaliteit was verbeurdverklaring van het vaartuig,

voor de helft ten behoeve van den Bailluw en voor de andere

helft ten behoeve van de stad.

DEEL II. 20

S06 Idöd. J. MACtSUYKCA

^ Junij. Verbod tegen het dragen van Maleische Ueederen voor dwie niet door den Kapitein der Maleijers was *geênroleert ende voor Maleijer bekefit •ofte geacht.**

Vagebonden en andere «booswichten" vermomden zich in Maleische costumen «om daer door onverkent te blyven en »des te veyliger haere guyterye ende schelmstucken tebedryven."

l)e poenaliteit was kettingslag voor den tijd van een jaar •sonder vigeur van proces" of zwaarder straf »nae gelegentheyt •van saecken/'

21 Junij. Verbod voor nngeboorne Javanen*' zich te Batavia onder andere inlandsche natiën {Makassaren, Balinezen^ enz.) te ^vermengen ofte begeven' en hare Ideeding aan te nemen.

Bij het «Javaense habyt'' blijkt toenmaals behoort te hebben een wit «mutsje" (kopiah?).

l)e poenaliteit was kettingslag voor zes maanden, »sonder •figuur van proces/'

2 Julij. Voorschriften nopens begrafenissen.

Allerlei weelderige gebruiken waren bij begrafenissen in- geslopen »tot groote lasten van de dickmael arme weduwen »en weesen."

Om hierin te voorzien verbood de Regering: 1° bet geven van «scherpen ofte sluyers" aan de dragers en

aansprekers ; S® het schenken van wijn, bier of eenige sterke drank bij

begrafenissen : 3^ het binnengaan in het sterfhuis, na afloop der begrafenis, door anderen dan leden der familie of vrienden van den overledene. De poenaliteit was eene boete van 25 realen van achten;

1è58. J. MAETSUYKEft. S09

en Toor de aansprekers, die gehouden waren de beirokken personen aan vorenstaande bepalingen te berinneren, «depor- •tement van de dienst."

2 Julij. Voorschrift voor de schippers en andere •over- •heden'' van Compagnie*s vaartuigen nopens hel bevor- deren van ondergeschikten tot hoogere betrekkingen.

Geene andere personen mogten bevorderd worden dan «die »nae goei overlegb bevonden werden de bequaemste ende meest »tot bet selve gerechticbt te wesen; by gelycke bequaembeyt •altydt prefererende de gene, die langbst in't landt geweest

syn ende de boogbste gagie winnen."

Bij overtreding van dit voorscbrift zou de scbuldige niet alleen »by ons gedisavoueert ende afgescbreven", maar ook voor eenigè maanden gagie, naar gelegenheid van zaken, beboet worden.

Gunstbetoon heerschte in dit opzigt te veel.

Dit stuk moest aangeplakt worden »inde cajuyt der scheepen, •hier ter rheede leggende, off die nae desen sullen aencomen."

5 Julij. Bepaling, dat Chinezen en Mooren^ met Com^ pagnie's schepen naar Formosa of Koromandd vervoerd wordende, als vracht moesten betalen 2b realen courant.

Vroeger geschiedde het transport gratis, maar «om deselve •in't aenstaende van 't vertrecken van hier, soo veel mogelyck, »te diverteren", werd nu vracht geêischt.

Gedurende de reis kreeg men voor de 25 realen ook «rys ende •water nevens 's Gomp^ varendt volck."

23 Julij. Voorwaarden der pacht op de kaarsen binnen Batavia en de jurisdictie van dien.

De voors. impost sal betaelt worden by de kaersemaeckers van alle bet wasch, dat sy binnen haer huysen sullen op doen, te weten 2 stuyvers voorH catty.

^08 1658. J. IVIAETSUYKÉI^.

Ende sal voortaen niemant voor syn particuliere huyshou- dinge eenige kaersen mogen niaecken, op verbeurte van deselve ende 25 realen boete daer en boven.

Ende de gene, die haer met kaersemaecken willen erneren, sullen gehouden wesen, al eer sulcx in't v«rerck te stellen ofte eenige kaersen te maecken, haere name den pachter bekent te maecken.

Ende sal niemant toegelaten worden kaersen te maecken dan binnen de muuren vande sladt, mede op de voors. boete.

Ende sullen de kaersemaeckers geen wasch mogen coopen ofte ontvangen dan ter publycque waege, insgelycks op de verbeurte van 'tselve ende 25 realen boete daer en boven.

De kaersemaeckers, rede voor't ingaen vande pacht eenich wasch ofte kaersen binnen haer huysen hebbende, sullen het gewicht van dien de pachter gehouden wesen op te geven en den impost van te betalen, mede op voors. pene.

De pachtpenningen sullen betaelt worden een maent op de handt ende voort alle maenden precys, waer voor den pachter gehouden sal wesen twee sufiisante borgen te stellen.

24 Julij. Voorschrift nopens hel r^optrecken'' (paraderen) der schutterij.

Vreezende, dat »contentien ofte dispuut" zoude ontstaan over de kwestie, welke van de 3 kompagniën schutterij (ééne kompagnie burgers en twee kompagniën Compagnie*s suppoos- ten) de voor-, midden- of acbter-togt zoude moeten innemen, bepaalde de Regering, dat de Hoofd-officieren hierom zouden loten, «mits, dat de gene, die dit jaar vóór sullen trecken, »het naeste jaar de agtertogt sullen hebben; ende die in't •midden zyn geweest, de voortogt; ende zo vervolgens van •jaer tot jaer."

26 Julij. Uitschrijving van een algemeenen bede4ag wegens de expeditie tegen de Portugezen op Ceilon.

Karakteristiek is de hoop, in dit stuk uitgedrukt, «datse

1668. J. MAETSUYKER. 509

[scil. de uitrukkende militairen] tot ons met vreugde en '^juygh weder mogen keeren, tot verheerlyckinge van Synen •alderheyligsten Naeme, welvaren vande generaale Compagnie »eDde proflyt der participanten derselve/'

-^ Augustus. Last ap pgoodanige luyden, die hoer m^tet ^schaffen voorde gaende en camende man syn emerende'\ zich maandelijks bij den pachter van een i^tajhbrief ken'* te voorzien.

Onder voorgeven, «datse drooge gastery hielden ende alleen Maefel gasten setten", terwijl zij inderdaad >veele ende

groote droncken gelagen setteden ende geen cleyne quantiteyt •alderhande stereken dranek" verkochten, trachtten velen de belasting op de herbergen en tapperijen te ontduiken.

Hierop werd door de Regering dezelfde straf gesteld, als voor de tappers was »gestatueert."

Uitgezonderd waren alleen zij, die »vaste taeffel gasten ofte •commensalen" hielden.

27 Augustus. Bepaling, dat de kerkeraad te Batavia aan tijdelijk aldaar vertoevende predikanten toegang tot zijne vergaderingen moest verleenen r^om in alle ^kerckelycke bes&ignes, dese kercke concemerende, een ^adviserende stemme ende daer en boven inallelndise ^afgelegen kercken in gelycke cracht nevens haer E. een ^concluderende stemme te hebben"

Aan den predikant, Th. Sas, was de toegang tot de ver- gaderingen »plat aff'* ontzegd, zonder de minste reden daarbij op te geven.

Later werd als reden opgegeven »al te groote onvryheyt •voor de kerckelycke vergaderinge", met welk argument de Hooge Regering zich niet vereenigde.

510 1668. J. MAETSUYKER.

«

n»pt«ib€r. ^^^^ ^ ^ predikanten te Batavia, ^volgens »'t Christelyk gdpruyk onses vaderlants", eenmaal 's weeks eene predicatie te houden in Compagnie' s hospitaal.

Op verzoek van de predikanten zijn zij bij resolutie van de Hooge Regering van 2 Mei 16S9 vooreerst van deze opdragt •g'excuseert''

28 Augustus. Uitschrijving van eene i^loff ende danck •predicatie'' teegens overmnningen op Ceilon.

22 September. Toekenning van een maanddijksch rant- soen aan de officieren van de kompagnie Ambonezen te Batavia.

De kapitein verkreeg 6, de luitenant 5 en de vaandrig 4 realen 'smaands.

22 October. Vernieuiving van de jaarlijksche plakaten in verband met het aanstaande vertrek eener retour-vloot.

31 October. Bepaling, dat Compagnie' s lijfeigenen moeS' ten lihaelen ende schellen den bast tot 't maecken •van londt."

Vroeger deden zulks de soldaten, maar deze verwijderden zich daarom meermalen >eengeheelendach" van hunne posten, bezeerden zich dikwerf en verscheurden hunne kleeding.

Het spinnen van de lont bleef aan de soldaten.

-4" November. Verhooging der waarde van de •paye- •menten" (pasmunt).

Deze verhooging geschiedde op last vande Heeren XVII"^ »om de payemenien hier te lande in gelyckheyt van valuatie »te brengen met het groff gelu"

1668. J. MAETSUYKCR. 511

De scbeUingen werden gesteld op 7 Vi stuivers; de dubbeltjes op 27) stuivers; de stuivers »naer advenant."

Oe «reeckeninge" der courante realen van 48 stuivers moest voortaan gehouden worden »in swaer geit, namentlyck in •reaira ofte ryidaelders van 60 stuyvers het stuck/'

Alle obligatien, schuldbrieven, schepen-kennissen en con- tracten, »voor desen tot 48 stuyvers gemaeckt", bleven »in *baer geheel ende ongepraejudiceert."

5 November. Afschaffing van •alle d^extraordinaris bene- •ficien'' voor de predikanten.

De Heeren XVII"^° hadden zulks bij hunne missive van 16 April 16S7 voor de predikanten »in d'oosterse quartieren** gelast; en »omme daerinne hier mede gelyck te gaen' breidde de Indische Regering dien last uit tot »de broederen •praedikanten alhier, alsmede die van hier naer andere kercken •oomen te vertrecken/

•In d'oosterse quartieren'' hadden de predikanten de buitenge- wone toelagen («verstreckingen van verscheyden provisien, etc") genoten »wegens bare moejelyckheden, die pretenderen te 'hebben in't visiteren der afgelegen kercken ende schooien.'*

9 November. Gangbaar verklaring van koperen •tangen''

Halve stuivers en «minder specie" waren te Batavia niet aanwezig, ten gevolge waarvan »grootehaspeIinge ende onlusten •onder de ingesetenen over het op setten van cleen geit off •payemenf' was ontstaan.

De Regering liet daarom aanmaken »stuckjens getrocken •cooper, in forme als de tangen, op de cust van India, Seylon •ende Cormandel, hebbende aen yder ent een cleen teecken •om niet gecort ofte vercleynt te connen worden.''

De waarde van eene tang werd gesteld op een oortje, dus 4 tangen = «een gemene stuyver."

Zij wogen 4 «Engels het stuck/'

511 1668. J. MAETSUYKER.

Men hoopte, dat »de Heeren van de Hooge regeringe [Staten- GeneraalP], oochte oock de Heeren meesters in't Vaderlandt •het selve niet qualyck nemen sullen, om dat deselve tangen •gansch geen gelyckenisse ofte gemeenschap en hebben met »eenige munt in Europa, als oock voornamentlyck omdat wy »daertoe gedwongen worden door noot ende om verdere beroerte »ende tumult onder de gemeente te voorcomen."

19 November. Wijziging in de pacht van Compagme's Uapperboomen te Batavia,

De Regering beloofde aan den pachter, dat zij gedurende »H jaer syns pachts'* van hem zoude koopen KOO leggers sterken arak a 30 rijksdaalders en KOO leggers slechten arak a 15 rijksdaalders per legger.

Zij hoopte daardoor de pacht «niet allene by haere oude

prys te behouden, maer, soo 't geschieden can, te doen •verhoogen", waarvoor vrees bestond, doordien Compagnies klapperboomen «binnen deser stede door haer outheyt seer »hoogh en swaer te beclimmen syn ende sulcx .den towack •moeyelyck te tiferen."

Ook was >door menichvuldige aenplantinge van particulieren »dat sap seer abondant geworden.''

4 December. Uitschrijving van een bede-dag voor de relour'vloot.

20 December. Voorwaarden^ waarop de •volgende im- •posten ende incomsten" den !■'•" Januarij 1659 aan den meestbiedende zouden worden •opgeveylt ende •verpacht/'

1. De verpachtinge sullen geschieden by de maent ende dat voor den tyt van 12 maenden, ingaende van p"^. January ende eyndigende ultimo December des jaers 1659, beyde inclusive.

2. J. MAETSUYKER. 515

3. De pachtpenoingen sullen opgebraght ende betaeli worden twee maenden gereei ofte op de handt, voor den ontfanck vande pacht, ende dan voort alle maenden precys, sonder eenich dilay ofte uytstel.

4. De pachters sullen gehouden wesen terstont ende aleerse buyten H Gasteel sullen mogen gaen, te stellen twee suffisante borgeiv, elck in solidum verbonden ende onder renunciatie der benefitien divisionis et excussionis, tot genoegen van den ontfanger ende licentmeester.

5. Die een gebodt na eenige pacht doet ofte verhoocht, sal gehouden wesen het selve te gestaen tot ende soo lange, dat deselve tot contentement van den voors. ontfanger ende licentmeester .aen yemandt anders finalyck sal gelaeten syn, niet jegenstaende die by een ander noch verhoocht ofte tot meerder prys int affslaen gemynt mochte wesen.

6. By aldien eenich pachter in gebreecke blyft behoorlycke borgen te stellen ofte de pachtpenningen op de geconditioneerde tennynen op te brengen, hetsy int begin vande pacht ofte daer nae, soo sal deselve weder opgehangen ende andermael aende meestbiedende verpacht worden tot laste vanden voors. eersten pachter, voor soo veele minder sal comen te gelden, sonder dat hy echter, soose hooger comt te loopen, daer van iets te eyschen sal hebben.

7. Ende sal tegens soodanige pachters, mitsgaders oock haere borgen, voorts geprocedeert worden met heerlycke executie, soo op haere goederen als persoonen, sonder eenige vordere summatie ofte rechtspleginge, ende niet jegenstaende eenige appellatie ofte provocatie ende onvermindert deselve.

8. De pachters sullen vande contraventien ende breucken aengaende de pachten met niemant vermogen te composeren, te conniveren ofte eenige overeencomste te maecken, maer sullen gehouden wesen deselve, alsse tot haerder kennisse syn gekomen, terstont bekent te maecken aen den officier, lot wiense sullen pertineren, op verbeurte van 25 realen boven het gene sy van soodanige compositie sullen hebben genoten.

514 1658. J. MAETSUYKER.

8. De boeten, wegen de coniraventien ende mesusen omtrent de pachten vallende, sullen genoten worden, een derde by den officier ende de ander twee derde by den pachter.

De pacht van *t HoofigeU der Chinesen,

1. Tot verval van de swaere lasten, die de Gomp*. te dragen heeft tot bescherminge van haer iugesetenen ende onderdanen, soo is by den Gouverneur-Generael ende de Raeden van India goetgevonden een verdraechlyck hooftgelt te heffen vande Chineesen tot Batavia woonachtich, namentlyck van yder mans persoon een croon ofte vier vyfde van een reael.

2. Ende sal het selve hooftgelt betaelt moeten worden aenden pachter int begin vande maent ende uytterlyck voorden 15***" van deselve, op een boete van 12 realen, te betaelen by de gene, die daer van in gebreecke blyven sullen.

3. Maer van het selve hooftgelt sullen exempt ende vry syn alle siecke ende impotente, mitsgaders oock oude luyden, alsmede aende ander syde, die door haer jonckheyt noch niet bequaem syn haer cost te winnen.

4. De vreemde Chineese traffiquanten, die hier aff ende aencomen, sullen een vyffde reael 'smaents betaelen en daer mede volstaen.

5. Die syn hooftgelt betaelt heeft, sal den pachter daer van een billet ofte briefken verleenen, dat hy geduirich aen syn lichaem sal moeten dragen, om t'allen tyden te connen verthoonen aende geene, die den pachter tot de recherche sal gebruycken.

6. Mette betaling van welck hooftgelt die vande gemelte Chineese natie, alhier woonachtig, dan vry ende exempt sullen syn van alle tocht ende wacht, die alle andere ingesetenen gehouden syn waer te nemen.

7. De pachter en sal geen recherche van hooftbriefkens mogen doen dan met voorweten ende consent van den Balliuw ofte Landtdrost respective, die hem sullen gehouden wesen de handt te bieden ende te adsisteren.

8. J. MAETSUYKER. 318

9. De pachter sal sorge dragen, dat de Chinesen doorsyn Tolcfc, die hy lotte recherche gebniyckt, geen overlast ofte gewelt en werde gedaen, off sal daer selff voor moeten instaen.

De pacht der Winekelbriefkens.

1. Alle degene, die open winckels houden ofte eenige waeren in ofte voor haere huysen ter vente setten, sullen gehouden wesen twee croonen ter maent aenden pachter te betaelen, uytgesondert alleen de ambachtwinckels , als barbiers, chirurgyns, kleermaekers , schoenmaekers, sadel- maeckers, smits, cooperslaegers , slootemaekers, goutsmits, silversmits ende diergelycke, die onder de voors. pacht niet sullen begrepen v^esen.

2. Ende sullen deselve winckeliers maentelycx een billet ofte brief ken van den pachter moeten ontfangen, uytterlyck voor den B^"" der maent, en het selve altyt in hare winckels gereet houden, om den pachter vertoont te connen vrorden, op verbeurte van 12 realen van achten.

De pacht der Marcktsitters.

1. Alle de gene, die met groente, pinangh, siry, taback ende andere cleyne coopmanschappen op de marckt voorsitten, stillen aenden pachter betaelen een dubbele stuyver van 8 tangen daegs, aleer sy plaetse begrypen ofte eenige waren te coop setten, op pene van een reael van achten, te verbeuren, SCO menichmael daer van in gebreecke sullen blyven.

2. In faveur van welcke marcktsitters dan aen yder een geinterdiceert ende verboden sal wesen eenige waeren, als fmyten, /pinangh, taback, hoenderen, veel min andere goederen by de huysen ofte langs de straten ter vente om te dragen, op de verbeurte van 6 realen voorde gene, die daer op bevonden sullen worden, boven de coopmanschappen ofte goederen, die sy soodanich sullen hebben omgedragen.

316 1668. J. MAETSUYKER.

De pacht der Herbergiers ofte Tappers.

1. Die haer met herbergh te houden ofte tapneeringe te doenerneren, sullen gehouden wesen aenden pachter ses croonen ter niaent te betaelen, die betaelt sullen moeten wesen voor den 6'° der maent, ende sullen daer van een brief ken ofte billet vanden pachter moeten ontfangen, om t'allen tyden te connen verthoonen, op verbeurte van 12 realen voor degenen, die daer van in gebreecke sal blyven ende binnen deselve maent bewesen sal worden getapt te hebben.

2. Ende sullen onder de herbergiers oock l)egrepen syn alle, die mettet schaffen voorde gaende en comende man syn ernerende, niet tegenstaende sy mochten voorgeven geen stereken dranck te vercoopen, niemandt uytgesondert dan alleen die vaste taeffel gasten ofte continuerende commensalen houden, dewelcke onder de voors. pacht niet en sullen worden gereeckent.

3. Ende op dat de pachter te beter mach weten, ter wat plaetse getapt ofte herl)ergh gehouden wort, soo sullen de herbergiers ende tappers gehouden wesen altyt voor haer deur ofte inganck een teecken van een thinne ofte aerde kan ofte wel een groene wyn-krans uyt te hangen, insgelycx op ver- beurte als boven.

De pacht der Waschkaersen.

1 . De kaersemaeckers sullen betaelen voor yder catty wasch, dat sy op doen, twee stuyvers van 8 tangen.

2. Ende sullen gehouden syn, alvooren eenige kaersen te mogen maecken, haere naemen den pachter bekent te maecken.

3. Ende op dat de pachter te min mach vercort worden, soo sal niemant voortaen voor syn particuliere huyshoudinge eenige kaersen vermogen te maecken, op verbeurte van deselve ende 25 realen boete daer en boven.

4. Nochte en sal oock niemandt toegelaten worden kaersen te maecken dan binnen de muuren vande stadt, mede op voorsz. poene.

5. J. MAETSUYKER. Sl7

6. Item en sullen de kaersemaeckers oock geen wasch mogen opdoen ofte ontfangen dan ter publycque waege, ins- gelycx op deselve boete.

7. De kaersemaeckers, die voor 't ingaen van dese pacht e^igh wasch ofte kaersen binnen haer huysen hebben, sullen binnen dry dagen het gewicht van dien den pachter gehouden wesen op te geven, om den voors. impost daer van te betaelen, sonder onderscheyt ofse die rede aenden vorigen pachter betaelt hebben ofte niet, om de groote fraudatie, die daer door anders souden connen geschieden, mede op deselve poene, waer van een yder mits desen gepreadverteert en gewaerschouwt wort, om hem na te reguleren.

De pacht van *t varen ende handelen aende schepen ofte andere vaertuygen ter deser rheede,

1. De gene, die haer generen met op de rheede aende schepen ofte andere vaertuygen te vaeren ofte handelen, sullen aenden pachter betaelen maentelycx een croon voor yder per- soon, soo wel Nederlanders als andere, niemandt uytgesondert, sonder oock onderscheyt te maecken off de vaertuygen, daer sy met vaeren, groot ofte cleyn syn, hoe cleyn deselve oock soude mogen wesen.

2. Ende sal de voors. croon betaelt ende daer van een 'billet genomen moeten werden in 't begin van de maent, uytterlyck voor den sesten derselve, op verbeurte van het vaertuygh ende 6 realen boete daer en boven. — Het eylant Onrust sal mede onder dese pacht begrepen wesen.

De pacht vande Vischmarckt ende de Javaense vissers,

1. Tot meerder gerieff vande ingesetenen ende op dat den pachter te min geft*audeert mach worden, soo is geordonneert, gelyck geordonneert wort mits desen, dat gene visch en sal mogen worden vercocht dan ter plaetse daer toe geassigneert^ op verbeurte van de visch en 6 realen boete.

518 1658. J. MAETSüYKEr).

2. Ende sal vande visch, die aengebracht eoée vercocht wort, betaelt worden aendeo pachter S stayvers van de teanA, uytgesondert de Javaense vissers, die 8 stuyvers van een reael sullen betaelen.

3. De vischcoopers^ die op de viscb marckt sitten, sullen daer en boven nocb betaelen aenden pachter 3 croonen ter maent voor yder banck.

De pacht vanie Vleeshal.

1. De pachter vande vleeshal sal genieten, als volgt, van yder runder beest, hert, schaep en vareken, dat inde hal geslagbt ofte te coop gebraght wort, een halve croon voor banckgelt.

2. Voor een bock ofte geyt een quart croon ofte Vs reael.

3. Ende voort bovendien generalycken, soo vande runder- beesten, herten, schaepen, varekens, als boeken ende geyten, die geslacht worden, soo inde hal als in particuliere huysen, de gerechte thiende, dat is van 10 % een.

4. Ende sal niemant eenich der bovengenoemde beesten voor syn particulier mogen slachten dan met voorkennis van den pachter, op verbeurte van het geslachte vee ende een amende van SO reael daer en boven.

5. Maer het wilt vee, dat van buyten ingebragt wert, sal de voors. pacht niet onderworpen wesen.

De pacht vande vaert naer Anchol.

1. Die gene, die de vaert naer Anchol binnen door vnllen gebruycken, 'tsy met vaert uygen ofte vlotten, sullen aenden pachter betaelen, als volcht.

2. Van balcken in vlotten afcomende, 8 stuyvers vanH hondert.

3. Van bamboesen, 5 stuyvers van't hondert.

4. Vande tinangs voor passeren ende repasseren met hout, aerde, boom vruchten ofte andere waeren, 8 stuyvers van 4 tangen het stuck.

B. Voor een vissers praeuw, die om visch, oesters ofte

1656. J. MAETSUYKEft. 519

garoael vaeren, mede voor gaen ende coomen, 6 gelycke stuyvers.

6. Van Yaertuygen, die minder syn als een Unangh, geiaeden synde 2 sluyvers ende leedigh synde, een stuyver.

7. Ende van een speelpraeuw, uyl playsieren varende, een halve croon.

De pacht mnde voert naer Ancké.

De vaert naer Ancké sal op een en deselve conditien worden verpacht, als boven van de vaert naer Anchol is geseyt.

De pacht vande Waege.

1. Voor de coopmanschappen ende goederen, die de waege subject syn, sal by den vercoopcr betaelt worden aenden pachter een ten hondert.

2. Ende worden versiaen de waegh subject te wesen alle coopmanschappen ende waeren, die men gewent is by 't gewicht te verhandelen; ende moet daer van het waeghgelt betaelt worden, soo menichmaelse vercocht ofte getransporteert worden, 'tsyse gewogen worden ofte niet.

3. Ende om alle fraudatie soo veel geschieden kan voor te comen, soo en sal niemant eenige goederen ofte waeren hoven de 50 8 gewicht mogen uytleveren ofte transporteren dan ten overstaen vanden pachter.

4. Tot welcken eynde dan oock niemant meer dan de voors. swaerte aen gevncht sal vermogen in syn huys te hebben, alles op verbeurte vande coopmanschappen ende goederen, mitsgaders soodanige vordere correctie, als de saeck nae haer gewichte geoordeelt sal worden te meriteren.

De pacht der Clappus boomen vande Compagnie,

1. Onder dese pacht sullen begrepen wesen alle de clappus boomen, soo rondom binnen de mueren vande stadt als langs de rivier ende burgwallen staende, item die oock op de wegh naer Ancké.

320 1658. J. MAETSUYKER.

2. De gene, die de genoemde clappus boomen gepacht sal hebben, sal geduirende het jaer van syn pacht ver- volgens aende Comp* mogen leveren 1000 leggers aracq, te welen: 500 leggers stereken en 500 leggers gemeenen aracq; te weten: de stercke tot 30 ende gemeene tot 15 realen de legger.

3. Mits dat deselve aracq op de ordonnarie proeffgelevert worde ende de confiscatie by gebrecq van dien alsoo wel subject sal wesen, als die van andere leveranciers ontfangen wert.

De thuyn noest het Chinese kerckhoff.

1. Dese thuyn sal verpacht worden voor 3 jaeren ende voort op de ordinarie conditie.

2. Ende sal de pachter tot deselve hebben ende genieten een ordinarie leverantie van groente aende Compagnie.

De pacht van de Chinese Toptaeffels.

1. De Chinesen en sullen niet mogen toppen dan op de taeffels, by den pachter daer toe voorgestelt, off ten ware met consent ende toestaen vanden pachter.

2. Ende sal voor yder toptaeffel by de gene, die op den top wil voorsitten, betaelt worden 2*/» ci'oonen, voor een halff etmael ofte soo veel minder, als by met den pachter sal connen over een komen.

3. De Chinese toppers en sullen egeene van andere natiën, veel min lyffeygenen, aende toptaeffels adraitteren om te top- pen, op de verbeurte van 25 realen van achten.

4. Ende die omtrent de toptaeffels eenige moeyte maeckt ofte de Chinesen overlast doet, sal als over publycke strael- schendery gestraft worden.

De pacht vande Rysmarcki.

1. De pachter vande rysmarckt sal genieten van yder per-

iésÓ, 1659. J. MAETSUYKÉR. 3^1

sooD, die daer met rys te vercoopen, voor sit^ een halve croon 'smaents.

2. Ende sal den basaerwachter vande rysmarckt den pachter int vorderen van syn gerechticheyt daer in behulpsaem wesen.

21 Januarij. Vaststelliiig eener boete voor den cipier van 5 realen^ telken male te verbeuren, als hij tijdemf eene vergadering van het Collegie van Schepenen en van Commissarissen voor kleine zaken niet bij de hand zoude zijn.

Dit stuk, afkomstig van het Collegie van Schepenen, is vast- gesteld zonder voorweten van de Regering. De boete kwam ten voordeele van de armen.

31 Januarij. Voorschrift nopens verkladde zegels.

Vroeger werden die tegen nieuwe verwisseld, maar om Notarissen en anderen »daer wat beter acht op te doen geven", werd nu bepaald, dat betaald moest worden voor het verwisselen :

a. van een zegel van 6 stuivers, 2 stuivers;

ft. ■ » ■ " Va reaal, 6 » ;

c. » » » » 1 » , */♦ reaal.

1 Maart. Uitschrijving van een dank- en bede-dag wegens de verovering van de stad KoUan op de Malabaarsche kust.

15 Maart. Vergunning tot het varen naar f^Quinam" en Kambodia.

Deze vergunning werd slechts verleend aan hem, die daarom verzocht, en dan nog slechts »als by conniventie ende oogh- •luyckinge."

PBBL u. 21

542 1659. J. MAETSUYKEF^.

De Compagnie was roet »Quinam" in oorlog, maar zag geene kans vooreerst eene expeditie derwaarts ait te rusten.

Ook overwoog de Regering, dat »de Compagnie ten princi- •palen door de negotie ende zeevaert bestaen moet", welke overweging in casu niet duidelijk is.

18 Maart. Bekendmaking, dat de Regering, in stede van '/« pet., slechts 7s P^'* 'smaands aan interest zoude betalen voor gelden, welke zij te Batavia •van verschegde »persoonen'' had opgenomen.

Wie met deze conversie geen genoegen nam, kon zijn geld terugbekomen. Ruimte van geld in kas was de oorzaak van dezen maatregel.

28 Maart. Manier van procederen in cos van rekening.

Schepenen bepaalden, dat men alleen dan mogt verzoeken of concluderen eenige rekening »ofte diergelyke" voor gecom- mitteerde Schepenen te bepleiten »na alvorens byparthye ha er •reecq. ofte diergelyke, debita forma, zullen weesen gestelt, »ende dat deer en boven de requirant ofte requiranten van •dien aan den geregts bode zullen betalen voor elke zodanige •extraordinaire besoigne 2 realen aan yder Schepen ende »1 reaal voor den Secretaris, alvoren Heeren gecommitteerde •Scheepenen gehouden zullen syn met haren Secretaris haar »daer toe te verleedigen."

1 April. Verbod tegen het aan boord gaan van ter reede Batavia aankomende inlandsche praauwen.

Aanleiding tot dit verbod gaf niet alleen de «merckelycke «prejuditie van anderen" door het te vroeg opkoopen van de aangebragte handelswaren, maar ook de «risico", welke men liep, »van door den Bantamsen roover overvallen, gedoot off »wegh gevoert te worden, waer van reede al exempelen »syn gesien."

1659. J. WAETSUYKER. 525

De poenaliteit was: 1 "^ yerbeurdverUaring van het vaartuig, »daer mede aen boort

•gevaren sal syn'*; 2® eene boete van 20 realen van achten.

15 Mei. Toekenning aan de Compagnie' s matrozen ter reede Batavia van 2 stuivers, aan de officieren, y^buyten •de cajuyt bescheyden'\ van 3 stuivers en aan de overige officieren van 6 stuivers — alles 4icht geit" — per dag boven hun rantsoen van arak en rijst, in plaats van vleesch, spek, olij en azijn.

Schaarschte van »gesouten HoUandts vleesch ende speek" gaf aanleiding tot dezen maatregel, welke »by provisie*' g^iomen werd.

Met dat geld moesten de betrokken personen zich voorzien van »toespysen", welke te verkrijgen waren bij de >soetelaers", die «dagelycx aen de scheepen met alderhande gecoocte eet- •waren" rondvoeren.

29 Mei. uitschrijving van een dank- en bede-4ag wegens de verovering van Jakatra.

18 Julij. Bepding, dat de ingezetenen van Batavia, die, om land te bebouwen, zich buiten de stad en hare woonsteden wilden vestigen, minstens moesten bezitten en bewerken een stuk grond, breed 4 en lang 10 a 12 roeden.

Dit stuk is eene «nadere interpretatie" van het plakaat van 29 December 16K6.

Tj- Jülij. Uitschrijving van een bede-dag wegens de vloot naar Ceüifn.

25 Julij. Afkondiging van den vrede met Bantam.

Overtreding van de vredes-artikelen zoude gestraft worden •aen den lyve ende leven, na gelegentheyt van saake.''

524 1Ö59. J. MAETSUYKER.

19 September. Lasi op de opperhoofden van hel eilnnd Onrust en van de Compagnie' s schepen ter reede Batavia y^geene Javaetise raertuygen, het sy met visch^ eetwaerepi *ofle andere coopmanschappen^ onder wat pretext het noock soude mogen weseti, toe te staen oen liet voorsz. ^eylandt ofte nen boort vande scheepen te conien.''

«Veele dieveryen" waren de oorzaak van dezen maatregel. De poenaliteit was:

voor de eerste maal : eene boete van BO realen ; » » tweede • : «swaerder correctie nae gelegen theyt •van saecken."

21 October. Vernieumng van de ^jaerlyckse'* plakaten.

Zie bij 14 Novemlier 1656, onder bijvoeging vaneen plakaal • tegens 't mede nemen van lyffeygenen.'*

Uit dit stuk blijkt, dat de vernieuwing geschiedde op lasI van de Heeren XViI"«".

21 October. Verbod tegeti het medenemen van contanten^ wanneer men nnar Nederland terugkeerde; tegen hei leenen of op intrest verstrekken van geld^ 7 sy tot Batavia y>noch aen landt synde ofte onder wegen op de reyse^ Aegen het versetten, verpanden off over doen van syrie nte goet hebbende reeckeningefi^ onder wat praetext hef noock mochte syn.'*

In strijd met de bepalingen van den generalen Artikel- brief hadden «schippers ende andere op haer vertreck van "Batavia met haer genomen veele comptanten, die sy op de »reys aende niatroosen ende andere op woecker hebben weten »uyt te setten ende derselver reeck. daer mede te belaslen, »oock daer en boven van haer nogh in hostagie ofte onder- «pandt genomen eenige van derselver verdiende reeckeningen/*

1659. J. MAETSUYKER. 5J8

De poeDaliteit was «confiscatie van soodanige gelden ten ^proffyte vande Comp., 'Isy dat deselve noch onder haer •worden bevonden off anders onder het voick gedistribueert •off uytgeseth syn.'* — Op hel verpanden, enz. van rekeningen stond eveneens verbeurdverklaring als straf.

21 November. Verpachtifig van den koren-tnolen, r^onder »rfe redout Batenbergh gemaeckt/'

1. Eerslelyck, sal de Comp®. aennemen ende gehouden viresen deselve molen altyt claer ende bequaem te houden, ende alle 't geene aen deselve somtyts sal comen te breecken ofte onclaer te worden, terstondt te doen repareren ende hermaecken.

2. Ten tweeden, sal de Comp*. moeten versorgen, dat deselve molen altyt genoechsaeme stortinge van water sal hebben, om haeren dienst te connen doen.

3. Ten derden, sal de Comp®. oock sorge draegen, dat altyt genoechsaeme quantiteyt tarwe byde magasynen sal in voor- raet wesen, om de hackers te gerieven ende gaende te houden.

4. Ende soo het mochte gebeuren, dat de voorsz. molen d'een off d'ander ongelegentheyt mochte overcomen, hetsy door eenige groote schaede ofte onsteltenisse, gebreck van nodigh water ofte oock wel, dat de Comp". mancquement van tarwe mochte crygen, waer door deselve eenige weecken soude moeten stil staen, soo sal de pachter voor dien tyt soo veel affslagh op de pacht worden gegeven, als bevonden sal worden redelyck te wesen.

5. Voorts sal de Comp<^. oock tot haeren laste houden het billen ofte scherpen der steenen, soo dickmael de pachter het versoecken sal.

6. Ten voordeele vanden pachter sal by den Gouvemeur- Generael geordonneert worden, gelyck geordonneert wert mits desen, dat geduyrende de tyt vande voors. pacht niemant binnen Batavia ofte de jurisdictie van dien, wie het oock soude mogen wesen, sal vermogen tarwe ofte ander graen te maelen, het sy voor hem selven ofte voor ander, dan alleen den pachter

526 IG&d* ^' MAETSUYKER.

vande voors. molen, op verbeurte vande steenen, die daer toe gebruyckt sullen wesen ende een boete van SO realen van achten daer en boven, te verdeelen, een derde voor den officier ende twee derde voor den pachter.

7. De pachter sal ten allen tyden moeten bereyt ende vaerdigh wesen, om de luyden, hetsy hackers ofte andere, die eenich cooren aende molen sullen brengen, te gerieven ende voort te helpen, soo haest doenelyck sal wesen, sonder yemani op te houden ofte nae te laten loopen.

8. Ende sal van yder gantangh tarwe, die aende molen gebraght sal worden, genieten ende ontfangen dry stuyvers, gelyck nu ganghbaer syn, off swaer geit, sonder meer.

9. Dogh de Comp*., eenige tarwe voor haer eygen reecke- ningh willende gemalen hebben, het sy om hart broot van te backen ofte andersints, daer van en sal de pachter niet te eyschen hebben, mits dat de Gomp'. het selve door haer eygen volck sal laeten doen ende oock daer toe sal employeeren de tyden ende stonden, die den pachter de minste hinder ofte prejuditie sullen doen.

10. De luyden, die tarwe aende molen sullen brengen ofte senden, sal vry staen daer by te blyven ofte yemant harentwegen daer by te laten, tot dat deselve gemaelen ende in meel gelevert sal wesen, om te letten, datse wel ende naer behooren gemaelen ende niet verwisselt ofte ver- mindert en werde.

11. De pachter sal de molen laten gaen, soo wel by nacht als by daegh, maer niet op Sondagen, ofte ten ware by groote nootsaeckelyckheyt, als wanneer hy daer toe sal moeten ver- soecken licentie vanden Landtdrost.

12. De Comp*. sal op den aenvanck vande pacht eenige dagen nae malcander een Nederlantse molenaer aende molen houden, om den pachter ofte syn volck te onderwysen, hoese mette selve moeten omgaen ende handelen.

13. De pachter sal sorge dragen, dat de molen ofte d'in- strumenten ende gereetschappen, totte selve behoorende, door syn volck ofte andere niet geschonden, beschadigt ofte gebrooc-

1669, leeO. J. MAETSUYKER. 5J7

ken en werden, op pene^ dat de schade t'synen laste sal worden gebraght.

14. Dese pacht sal beginnen ende ingaen van primo December deses jaers ende eyndigen ultimo December 1660, beyde inclusive.

15. Voort sal deselve, soo aengaendehet betalen der pacht- penningen, 't stellen van cautie, als anders gereguleert worden nae de generale conditien op de verpachtinghen beraemt.

1 December. Uitschrijving van een dank- en bede-dag voegens de overwinning in Palembang.

6 December. Idem idem wegens het mnstaande vertrek van de retonr-vloot.

20 Januarij. Bepaling, dat de tractementen van den Secretaris van het CoUegie van Schepenen, van den Stads-chirurgijn en van den Keurmeester van de vleesch- hal door de Compagnie zouden betaald worden.

Vroeger werden die tractementen bestreden door het Gollegie van Schepenen uit de »stadts-incompsten*' tot een gezamenlijk bedrag van B22 realen van achten 's jaars, maar de finantiên van genoemd CoUegie waren »rechtevoort ten achteren" geraakt.

24 Januarij. Last op de gouverneurs, directeuren, presi- denten^ commandeurs en opper-hoofden binnen het gebied der O.-L Compagnie geene Compagnie's dienaren in rang en tractement te bevorderen dan alleen nn de •negotie tot adsistenten ende in de militie tot sergianten Hnduys.'*

Het dat bevorderen waren in de Oostersche gouvernementen •veele transgressien begaen, direclelyck tot vernietinge vande

5J8 leeO. J. MAETSUYKER.

•goede ordres ende practycque der E. Gomp., als den cours, •die wy hier houden."

De «vordere, hoogere verbeteringen" moesten »t'enemael aen •dese vergaderinge [de Hooge Regering] gereserveert" blijven.

Tot hun narigt kregen de gouverneurs, enz. eene lijst van de «ordre, die by de Heeren Principalen in't vaderlandt in't «aennemen der dienaren gehouden'* werd; en zulks >op dat •alomme op 'sGomp" residentien in Indien in't verbeteren der •mindere dienaren een eenparigen voet mach werden gehouden."

24 Januarij. Verbod tegen het overkomen naar Batavia tot het behartigen zijner ambtelijke belangen^ terwijl men ergens eene vaste betrekking bekleedde.

Dit heen- en weder-reizen strekte »veeltyts tot merokelyck •nadeel der E. Compagnie", weshalve bepaald werd, dat men voortaan bij rekest zijne belangen aan de Hooge Regering moest kenbaar maken, op straffe van »met de eerste schepen naer •'tpatria te vertrecken ofte andersints buyten Comp'. dienst •in burgerlycke vrydom gestelt te worden."

3 Februarg. Verbod voor Compagnie' s dienaren, die T^eenige administratie van gelden ofte andere middelen'' voerden, tegen het uitzetten van gelden op bodemerij ^ofie avontuyr ter zee/*

De poenaliteit was verbeurdverklaring van de uitgezette gelden •mette proffyten ende voordeden, daer op bedongen • voorde eerste reys."

3 Februarfl. Last tot het afgeven van aUe brieven, welke men uit Nederland te Batavia aanbragt, aan den Deur- waarder van den Raad van Justitie.

Deze last was de vernieuwing van eene oude »ordre*', welke in onbruik was geraakt.

1060. J. MAETSUYKER. 519

In ]daat8 daarvan was getreden hei misbruik van de brieven •hier ende daer te geven ende te laten in herbergen, croegen •ejide kuffen, daerse met groote menichte ten toon voorden «gdiangen om de luyden, die na haer brieven willen vernemen,

daer mede in te trecken ende tot onnodige costen ende debauche »le brengen."

Overtreding van dezen last zoude gestraft worden meteene boete van 20 realen van 60 stuivers voor eiken brief.

Binnen 8 dagen na de afkondiging van dit stuk moesten de herbergiers en tappers alle brieven, welke zij onder zich hadden, aan den Deurwaarder afgeven, op straffe eener boete, als voren.

De Deurwaarder moest altijd in gereedheid hebben »een •pertinent ende correct register ofte alphabet, dat hy voor •alle, die na brieven by hem sullen komen vernemen, •schuldigh sal wesen open te leggen ofte op te slaen ende na • te sien."

Voor dat nazien mogt hij 2 stuivers in rekening brengen en voor het afgeven van een door hem bewaarden brief bovendien 4 stuivers, «uytgesondert die niet en hebben, die •hy gehouden sal wesen haere brieven te laeten volgen gratis •ofte voor niet."

-~- Februarij. Maatregelen tegen nparticulieren ofte ver- sboden handel/'

Niettegenstaande de » ernstige pfoceduyren", welke tegen verboden handel ingesteld werden, bleef die handel «noch al •seer in swangh."

Als middel om dien handel • tegen te gaen ende meer en •meer te exstirperen ende uyt te roeyen" bepaalde de Regering, •dat de actie ofte calange, die daer voor den oiBcier uyt is •spruytende, voortaen soo wel open sal staen voor denBailliu «ende Landtdrost alhier, als voor den Advocaet-fiscael, om by •preventie, wanneer de saecken haer eerst aengebraght worden •ofte andersints ter kennisse komen, tegen de schuldige, soo

550 1060- J- MAETSUYKER.

»wel Gomp* dienaren, als burgeren, te mogen procederen ende »de Gonfiscatien ende boeten genieten, die nae reebten ende de •placcaten vande Gomp. daer op syn staende."

Vroeger was alleen de Advokaat-fiskaal bevoegd in zake par- ticulieren handel te calangeren, maar die kon »daer niet altyt «achter comen.'*

De Regering begreep ook, dat het aandeel der » suppoosten «vanden ontfanck" in geconfisqueerde, gesloken goederen, om »de veelheyt der persoonen, die daer in participeren, seer «geringh ende voor elck by cans niet weerdigh" was.

Om deze suppoosten »op te wecken om wacker uyt de oogen •te sien" bepaalde de Regering, dat zij, «wanneer eenige «goederen over fraudatie van tollen by baer eerst achterhaelt «worden, selff tegen deselve, op de name vanden Ontfanger ende •Licentmeester, voor den achtbaren Raedt van justitie sullen «mogen procederen ende concluderen tot confiscatie; ende «ingevolge oock, in cas, datter confiscatie valt, de portie uyt «deselve genieten, die anders den Advocaet*fiscael soude com- «peteren, om onder haer verdeelt te worden."

Laatstgenoemde bleef echter bevoegd «hem altyt in deselve «saecken te stellen, als gevoegde, om tegen de schuldige «vorder te procederen tot soodanige boeten ende straffen, als de «rechten ende placaeten vande Gomp*. sullen mogen mede

27 February. Instructie voor de schoenmakers van de Compagnie.

1. De schoenmaeckers vande Gomp*. sullen haer woon- plaetse ende winckel hebben binnen 't Gasteel op de punct Sapbyr, maer en sullen geen wacht ofte tocht onderworpen wesen, uytgesondert wanneer de noot het mocht vereysschen, als wanneer tot alle dienst gehouden sullen syn, niet min dan andere soldaten.

i. Den baes ofte meester, die over de voors. winckel sal

1660. J. MAETSUYKER. 5S1

gestelt wesen^ sullen de gasten daer voor erkennen ende gehoorsamen.

3. De gasten sullen in dienst vande Comp^. winnen 16 guldens ter maent, te weten, voor soo langh sy tot deselve dienst sullen worden gebruyckt, maer comende te vertrecken ofte aen lange sieckten ofte impotentheyt vast te geraecken, sullen als dan weder op haer vorige gagie werden gestelt.

4. Ider gast sal gehouden wesen alle werckdagen te maec- ken ende voltoyt aende baes te leveren een paer schoenen, goet sterck werck, als wanneer de baes haer sal mogen licentie geven aff te mogen gaen, haer inde stadt oftebuyten wat te vennaecken, mits datse 's avonts voor het gebeth en rol lesen weder sullen gehouden wesen boven op de voors. punct te wesen, op de pene, die de soldaten subject syn, off ten ware datse van den baes ende de officier vande punct licentie hadden langer uyt te mogen blyven; maer sonder verloff vande baes endé ofiBcier en sal niemandt vermogen van de punct aff te gaeu.

B. Niemandt vande selve sal vermogen eenigen stereken dranck boven op de punct te brengen ofte onder sich te hebben, mede op pene voors.

6. Ende die eenich geraes ofte getier maeckt, voornament- lyck by nacht, sal mede gestraft worden als andere soldaten.

7. Die syn werck niet aff en doet ofte anders den baes niet gehoorsaem is, sal een nacht ofte langer in het doncker gat gesloten worden, waer in de officieren der militie den baes de handt sullen bieden ende doen bieden.

8. Ende die hem tegen den baes sal comen te opposeren ofte feytelyck aen te stellen, deselve sal de justitie over- gelevert worden, om na exigentie van saecken gestraft te worden.

9. De baes en de schoenmaeckers en sullen niet mogen maecken eenige schoenen, muylen ofte laersen voor particuliere luyden, anders dan voor reecq. vande Comp^ noch op de winckel, noch daer buyten, op de verbeurte van ses maenden gagie, soo menichmael daer op bevonden sullen worden.

552 leeo. J. maetsuyker.

8 Maart. Last op de Diakenen ie Batatria ^jaerlycx, Hn't doen der arme reeckeninge, specifice van post tot ^post, 800 den ontfangh, als uylgeve op te lesen.'' — Bepaling 9 dat y^tot t hooren ende opnemen' van die rekening geconMnitteerd zouden tvorden txvee leden niyl ^beyde de cameren van justitié\ nevens ^onse expresse ï»/e committeren'' en nevens den kerkeraad.

Deze laatste had geklaagd, dat Diakenen slechts de totalen der rekening mededeelden, »\vaeruyt men het alderminste licht »niet conde becomen."

9 Maart. Toekennimj maandelijks aan ieder ^suycker- ^boutver' binnen het gebied van Batavia van 10 Chi- nesche ^hoo/lbriefkens'' gratis.

Ten gevolge van den Bantamschen oorlog en van den ge- ringen prijs, welke de Regering voor den suiker betaalde, was het aantal suiker-fabriekanten van 22 a 23 tot 8 a 10 verminderd.

Desniettegenstaande verlaagde de Regering nog meer den prijs van de suiker (1* soort, 5 realen van achten; 2* soort, 4 realen van achten, per pikol), weshalve het te voorzien was, dat de geheele suiker-industrie in de nabijheid van Batavia te gronde zoude gaan.

De Regering begreep dus, dat zij aan de >suyckerbouwers*' een weinig te gemoet moest komen, voorziende: 1^ dat door het vertrek der «suyckerbouwers de E. Comp.

»het maendelycx hooftgelt, dat den Chinees betaelt, soude

•comen te missen"; 2® dat »de landerien om Batavia wederom tenemael, gelyck

•reede maar al te veel preuve van vernemen, toteenwil-

«dernisse souden vervallen"; 5^ dat de Compagnie » in 't aenstaeude wellicht verlegen soude

•comen te vallen om die soeticheyt tot ballast der patriase

» retour-bodems."

^660. J. MAETSUYKÈft. JJS

Bij resolutie van 4 Januarij 1661 is deze tegemoetkoming weder ingetrokken, omdat de »suyckerbouwers" geene suiker meer aan de Compagnie leverden, zoowel wegens eene hevige droogte^ waardoor het te velde staande riet «uytgegaen ende •verbrand" was, als omdat door het sluiten der Mataramsche havens geene zwarte suiker aangevoerd werd en de arak- siokers zich dientengevolge van >suycker-water" bedienden, »waer by de suyckerbouwers meer voordeel weten dan witte •suyckeren te maecken."

15 Maart. Bepaling, dal eooecutotiale vendutien gehouden zouden worden *op de voorsale van 't stadlhuys" op Dingsdag en Zaturdag, des morgens te 8 ure.

Zulks geschiedde, omdat »op die dagen ordinairlyck meer «lieden op de voorsale van 't stadthuys verschynen, als wel »op andere dagen."

Gewoonlijk hielden Commissarissen van kleine zaken, bij welke gecommitteerde Schepenen behoorden, op bedoelde dagen zitting, weshalve bepaald werd, dat de jongste Schepenen, die gedurende eene maand de vergaderingen van kleine zaken hadden bijgewoond, gedurende de daarop volgende maand bij de executoriale vendutiên tegenwoordig zouden zijn en vice versa.

Dit stuk, afkomstig van het CoUegie van Schepenen, is zonder medeweten der Hooge Regering uitgevaardigd.

16 Maart. Opening van eeti nieuw inlandsch kerkhof te Batavia.

Volgens de kerkmeesters van de Stads-kerk was door den grooten «aenwas der Mardyckeren" het kerkhof te klein ge- worden om »al de lycken der afstervende te connen bevatten •ende verswelgen."

De Regering bepaalde daarom , dat door ophooging en

334 1660. J. MAETSUYKÊR.

ommuring tot eene begraafplaats «der inlanderen" zoude worden ingerigt » 's Compagnies thuyn, gelegen aen de west- »zyde deser stadt op de groote rivier, besyden over de redoute •Middelsteyn, al waer de Maleytse kercke althans isstaende."

16 Maart. Verpachting van de belasting {•thoV') op de hout' en bamboe-vlotten, te Batavia aangebragt.

De belasting bedroeg: voor bamboe: B «sware dubbelde stuyvers" per 100 stuks; voor balken: »de tiende balck." De pacht, die een aanvang zoude nemen den 1"^ April 1660, werd ingesteld om >de veelheyt der wateren, om Batavia «loopende", waardoor de Regering geene kans zag hare belas- ting op andere wijze behoorlijk te innen.

23 Maart. Last op de predikanten van den predikstoel aan de gemeente bekend te maken, tvanneer de diakenen openlijk in de kerk rekening en verantwoording zotsden doen hunner administratie van de armen-gelden.

Zulks was »in conformité van 'tgebruyck der vaderlandtse •kercken."

15 April. Bepaling, dat Compagnies dienaren, die naar Nederland wilden terugkeeren, *ten mifisten twadff nvolle maenden gagie aenden Heer'' moesten He goei nhebben en dat aen goede, originele reeckeningen, ofte T>wel het bedragen van dien in contant aen 'tcomptoir i^generael op wissel tellen, tot verseeckeringe vande 1^ Compagnie."

Tegen korting van 8 pet. betaalde de Regering tractementen harer dienaren in Indiê uit.

Maar de aanvragen tot zoodanige afbetaling werden zóó talrijk, dat de Regering vreesde, dat »vele, voorna men tlyck

leeO. J. MAETSUYKÊR. 53»

•soldaten ende matroosen, wanneer sy, haer verbonden tyt

03rtgedient hebbende, sullen willen na het vaderlant vertrec- »keo, weynigh aen den Heer te goet sullen hebben, het welck »berooyde hoofden ende gevolghlyck onheylen op Conip"coste- •lycke retour-schepen soude connen veroorsaecken."

16 April. Last, dat alle leden van politieke raden op de buiten-kantoren de uitgaande brieven moesten onder- leekenen.

Deze last, afkomstig van Heeren XVII»«°, is gegeven, opdat alle leden »te meerder kennisse van saecken" zouden kunnen krijgen, » 't welck by subyt afsterven ofte vertreck van den •voorsittende dickmaels noodig is."

I Mei. Uitschrijving van een bede-dag ^voor de krygs- ^ende scheeps-macht, eenigen tyt verleden van hier na »(fc oosterse quartieren uytgeset/'

28 Mei. Vervanging van de koperen, bij resolutie van 9 November 1658 gangbaar verklaarde Aangm'' door tinnen ^tangen^

Wegens de brosheid van het Japansche staaf-koper zag de m'. zwaardveger geene kans een voor Batavia en de buiten- bezittingen voldoend aantal tangen te »trecken."

De tinnen tangen moesten gemaakt worden »tot het gewichte •van ses Engelsen."

II Junij. Wijziging der belasting op de Chinesche begrafenissen.

Deze belasting werd van 2 realen tot 3 rijksdaalders ver- hoogd; ook werd bepaald, dat voor het plaatsen van »een •Chinees geschrift" op eenig graf betaald moest worden 12 rijksdaalders; alles ten behoeve van het Chinesche hospitaal.

336 1660. J. MAETSUYKER.

Aanleiding tot deze wijziging gaf het verzoek der Chinezen om voorbij het fort Jakatra eene nieuwe begraafplaats aan te leggen^ vermits de oude «t'eenemael met graven ende lycken •vervult" was.

26 Junij. Optigting van eene tweede kampagnie •ruyteren ^van 30 poerden."

In den laatsten oorlog met Bantam had de Regering onder- vonden, »dat van de ruy teren den besten dienst getrocken »can worden."

27 Junij. Uitschrijving van een dank- en bede-dag wegens de verovering van het fort Panakoke bij Makasser.

14 September. Reglement voor hen^ die *bescheyden" waren aan de y>gemeene tafel binnen 't casteel Batavia"

1. Alle ondercoopluyden, boeckhouders ende adsistenten, die haeren vasten dienst binnen het casteel hebben, sullen gehouden wesen aende gemeene taefel te cost te gaen, uytgesoudert de getrouwde ofte die haer ouders hier woonachtigh hebben, ende voort soodanige andere, als het by den heer Üirecteur- generael sal (om redenen) mogen werden toegestaen.

2. Die aen de voors. taefel bescheyden syn, en sullen niet vermogen buyten het casteel te gaen, ten sy des Woensdags ende Sondags na den middagh, ofte met speciael consent van het opperhooft des comptoirs, op het welck sy haer dienst hebben, op verbeurte van een quart reael ten profiyte vande gemeene taefel gasten; ende die tweemael in een weeck daer over bekeurt sal worden, sal boven de voors. boete een gant- schen dagh met een sware stormhoet inde booftwacht moeten schilderen.

3. Deselve suppoosten sullen oock gehouden wesen des Sondags voor den middagh in de predicatie te verschynen, op verbeurte als boven, als mede alle dagen te comen in hel avont gebedt, op '/i reael.

ièeö. J. MAÉtSUYKER. 337

4. By de gene^ die daer toe gecommitteert sal wesen, sai des avonts ende smorgens ofte wanneer het hem goet dunckt, de roUe der taefel gasten gelesen worden, ende die bevonden sal worden buyten het casteel vernacht te hebben, sal een maent gagie verbeuren ende sulcx meer malen doende, swaerder gestraft worden na gelegentheyt van saecken, tot discretie van den H' directeur vermeit ofte die syn Ed. daer toe sal hebben gecommitteert.

5. Wanneer het teecken gedaen wort om te comen eten, sulleo de gasten sonder uy tstel haer handen wassen ende comen aensitten, yder nae syn qualiteyt; ende onder die gelycke qualileyt hebben, die voor, die langst taefel gasten geweest syn.

6. Wanneer het gebedt voor ofte nae den eten gedaen wort, sal een yder hem stil ende aendachtigh houden, op boete van een achtste reael.

7. Ende die gedurende de maeltyt eenigh geroep, geschreeuw ofte onbeschoft getier maeckt, sal gelycke boete verbeuren.

8. In 't eten sal geschicktheyt ende modestie gebruyckt worden, sonder de spyse met ongemaniertheyt te schenden ofte dat voor een ander staet onheuselyck nae sigh te trecken, mede op gelycke pene.

9. Niemandt en sal over de spyse ofte het schaffen met ofte tegen den schaffmeester eenige expostulatien ofte woorden mogen maecken, veel min de spyse ter aerde smyten ofte anders mishandelen, maer wanneer dienaengaende iet te seggen valt, 800 sal yder een het selve de respective opperhoofden, boven gemelt, mogen bekent maecken om door ordre vanden beer directeur daer in voorsien te worden.

10. Niemandt en sal des nachts eenich geroep, geraesofte getier mogen maecken, maer sal een yder sich stil moeten' houden, op arbitrale correctie; ende tot voorcominge van brant en sal niemant op de gemeene slaep plaetse eenich licht ofte vier mogen brengen ofte hebben, anders dan ter plaetse daer toe geordonneert, mede op gelycke pene.

11. Om de selve oorsaeck en sal oock niemandt op de voors. slaep plaetse mogen tabacq drincken, op pene als boven.

9MML II. 22

558 1660. J. MAEtSUYKER.

12. Ende wort de opperhoofden der respective eomptoiren binnen Hcasleel mits desen gelast sorge te dragen, dat dese ordonnantie by haer suppoosten behoorlycken achtervolght ende naegecomen werde ende specialyck die van 'tsoldy comptoir, soo veel aengaet de gemeene taefel, de slaep plaetse ende wat daer van is dependerende, den welcken de suppoosten daer voor dan oock sullen erkennen ende gehoorsamen.

17 September. Regeling van de jurisdictie van den Baüluw en den Landdrost en van ^hel stemmen der ^officieren van justitie van den een in des anders •saecken, voor de justitie hangende.''

De jurisdictie van den Bailluw omvatte >de stadt, sooalsse «met haer mueren beslooten is, mitsgaders de voorstadt, gelyck «deselve gelimiteert ende aflgesloten is, mitsgaders de grole •rivier ende de gracht Buuren, streckende van tegen over de »pundt Geldria voor by de oude redout Buuren tot inde voorsz. «grote rivier."

De jurisdictie van den Landdrost omvatte «alles, wat buyten «deselve limiten is gelegen."

Nopens het stemmen der oflicieren van justitie werd bepaald, dat «deselve, in malcanders saecken ex officie procederende, «geen stemme, advis ofte spreecken sullen hebben, niet jegen- «staende haer die in *t alderminste niet mogen aengaen ofte •raecken."

5 October. Voorschriften nopens het toekennen van •goede r^maenden'' aan soldaten.

Als regel werd hierop gesteld:

4 maanden «aen kledinge als andersints" voor hen, die genoegsaem te goet" hadden; 3 maanden voor hen, «die hier met schuUreeckeninge loopcD;'' 2 maanden «eenelyck tot haer lyffsbehoef " voor hen, die «op haere reeckeninge ten agteren" waren.

lèeO. J. MAEtSUYKEft. 538

Op 5 Oclober 1660 was 't juist 6 maanden geleden, dat het garnizoen van Batavia » goede maenden'' had genoten en moesten dientengevolge wederom » goede maenden" aan dat garnizoen worden uitbetaald.

Vele soldaten stonden op hunne rekeningen >merkelyck »te quaed wegens vaderlantse schuit"; anderen waren >maer •met schultreeckeninge in de boeken voortlopende."

5 November. Vernieuwing van de i^jaerlyckse'' plakalen.

Zie bij 14 November 1656 en 21 Oetober 1659. Bij deze gelegenheid werd aan de jaarlijksche plakaten toegeyoegd het stuk, vermeld onder 21 Oetober 1659.

25 November. Bepalingj dat in het ambachts-kwartier te Batavia eiken Zondag een preek en eiken morgen en avond een gebed moest voorgelezen worden door een f^crancMmouker ofl ander bequaem persoon, daer toe »fc stellen.*^

Om »die te beter onder 'toogh ende by de handt te hebben" had de Regering haar werkvolk gelast >by den anderen te •logieren", welk volk »door verscheyde harer voorwerpselen »ende onnutte uytvluchten niet wel can gehouden worden

om des Sondags tot gehoor van Godes woort in de kerck te «crygen, maer ter contrarie de rustdagh liever met spelen, •dronken drincken, als andere, vuyle, quade wercken door- » brengen."

Het «hooft in Hquartier" werd uitdrukkelijk gelast, »dat »hy gemelte arbeyts volck tot het comen in't gebeth ende » 't gehoor der predicatie strict, sonder aenschou, sal hebben »te houden."

6 December. Uitschrijving van een algemeenen bede'dng voor de retour-vloot.

540 1661- J- MAETSUYKER.

4 Januarij. Verpachtitig van de oester-bank^ gelegm vóór de monding van de Tji-liwoeng.

In 1657 was die bank aan een Chinees verpacht, maar op diens verzoek is den 14^®° Junij 1658 die pacht inge- trokken.

Thans werd zij aan een > Moors ingeseten" van Batavia voor een jaar verpacht tegen betaling van een pachtschat ad 400 realen en onder voorwaarde van de bank te verbeteren.

6 Januarij. Verpachting van de belasting op den gekorven tabak j »dte binnen dese stad ende jurisdictie van deselve r>by de Chinesen verbruyckt wort.'*

De belasting bedroeg »een gerechte thiende"; de pachtsom 500 realen a 60 stuivers voor een jaar.

De Regering was van oordeel, dat »het gebruycken van «taback onder de onnodige dingen gerekent moet worden, »sonder het welcke de menschen wel leven connen."

8 Januarij. Ampliatie van de ordonnantie van 21 November 1659 betreffende den koren-molen te Batavia.

Zij, die koren wilden laten malen, werden verpligt »haer •meel in de molen, op de schael, aldaer hangende, te ontfangen."

De pachter of molenaar kon daarmede volstaan en de bakkers, »by naerwegen 't huys onderwicht bevindende", hadden geen regt op reclame, «alsoo de molenaar voor de getrouwicheyt •harer lyffey genen niet en is gehouden in te staen.*'

10 Januarij. Regt van successie ab intestato.

Dit stuk (octrooi), afkomstig van de Staten-Generaal der Vereenigde Nederlanden, is eerst den 7*^" Februarij 1662 te

1661. J. MAETSUYKER. 341

Batavia afgekondigd en in afschrift medegedeeld aan de Colle- giên van Justitie, Weesmeesleren, Gouverneurs, Commandeurs en Opperhoofden van de plaatsen onder het gezag der Com- ))agnie, enz.

Het luidt, als volgt:

De Staten-Generael der Vereenighde Nederlanden, allen den geenen die desen sullen sien ofte hooren lesen Saluyt, doen te welen. Dat Wy naer ingenomen rapport vande Heeren Huygens, eode andere Onse Gedeputeerden, ghevisiteert ende geêxamineert hebbende de Memorie by ofte van wegen de Bewinthebberen van de Oost-Indische Compagnie der voorsz. Vereenighde Neder- landen, aen Ons ghepresenteert, tenderende ten eynde dat een vast recht op 'tstuck van de Successien ab intestato van die geene, die in Oost-Indien, ende op de reyse gints ofte herwaerts, komen te overlyden, by Ons soude mogen werden geintroduceert. Ende in achtinge genomen synde, dat wy voor desen inde jaeren 1629 ende 1636 hebhen toe ghestaen ende gheordon- neert, dat de Politycque Ordonnantie van wegen de Heeren Stat«n van Hollandt ende West-Vrieslandt over der selver Provincie inden Jare 1580 gedaen emaneren, in de plaetse by die van de West-Indische Compagnie in West-Indien, ende Brazil gheconquesteert, soude werden gevolght, ende aldaer als een gemeen Recht aen genomen, ende rype deliberatie daer op gevolght, goet gevonden hebben, die van de ghemelte Oost-Indische Compagnie te consenteren, oclroyeren ende toe te staen, gelyck Wy hun consenteren, octroyeren ende toe staen mits desen, dat in materie van successie ah iniestato^ ende wat daer van dependeert over alle Landen, Steden ende Luyden in Indien voorsz., onder de gehoorsaemheyt van den Staet der Vereenighde Nederlanden, ende het beleyt van de meer-gemelte Compagnie staende, midtsgaders oock ten aensien van de selve op de gints ende herwaerts reyse, de nieer-geroerde Politicque Ordonnantie gevolght ende naer ge- komen sal moeten werden, sulcks ende in der voegen, als de selve by Naeder Verklaringe van de wel ghemelte Heeren Staten van Hollandt, in date den derthienden Mey des jaers 1K94 is

348 1661. J. MAETSUYKER.

gheêlucideei't. Kiide incl dien verstande, dat het Bedde tus- schen Ouderen van den overleden gescheurt, ende een van de selve, 't sy Vader ofte Moeder maer in leven synde, de selve langlistlevende met de Broeders ende susters van den overleden, 'tsy heele ofte halve, ende der selver Kinderen ende Kindts- kinderen by representatie, te samen sullen komen tot des over- ledens gheheele erffenisse, te weten de langhst-levende Vader ofte Moeder in de eene helft, ende de Susters ende de Broeders, haere Kinderen ende Kindts-kinderen in de andere helft. Wel ver- staende, dat in sulcken gevalle de halve Broeders ende Susters, mitsgaders der selver Kinderen ende Kints-kinderen, den over- leden sullen moeten bestaen van de syde daer inne hy besturven is. Ende in ghevalle den overleden egeene Susters en Broeders quame naer te laten, maer wel Susters ende Broeders Kinderen ofte Kints-kinderen, dat in soodanigen cas de geseyde Kinderen ende Kints-kinderen van des overledens Broeder ende Suster, by representatie insgelycx, met ende nevens de langstlevende Vader ofte Moeder, sullen succederen in de eene helfte van de naer gelaten goederen* Ende alsser gene Broeders ofte Susters, nochte oock Kinderen ofte Kindts-kinderen van den selven in leven syn, dat als dan de langhstlevende Vader ofte Moeder, in alle de goederen by den overleden ontruynit universaliter sal succederen, ende voor alle Collaterale Vrunden geprefereert syn, alles in dien verstande, dat, by soo verre onder de erffenissen van soodanige overledenen, oock bevonden mochten werden Landen, Huysen, ofte andere vaste ende immeuble goederen, in reguarde van de selve ghevol^ht sal werden het Recht ende de Costuyme van de Provinciën, Quartieren ofte Plaetsen waer onder de selve vaste ende immeuble goederen syn ghelegen. Versoeckende ende begeerende, oock ontbiedende, lastende en bevelende respectivelyck allen ende eenen yège- lycken, soo wel hier te Lande, als in Indien, ende oock onder- wegen, die het eeniglisints aengaen mach, de meer-ghenoemde Oost-Indische Compagnie, ende die als vooren onder haere directie ende beleyt staen, ende allen anderen die 't behoort, nu ende ten eeuwigen dagen het volkomen effect van deseu

1661. J. MAETSUYKER. 545

onsen Consente ende Octroye rustelyck ende vredelyck ie laten gbenieten ende gebruycken, sonder oppositie ter contrarie, op pene van t'incurreren onse hooghste indignatie^ want Wy sulcks bevonden hebben alsoo te behooren.

13 Januarij. Verpachting van de belasting op de sirih.

De belasting bedroeg een reaal per maand »vanelckduysent

stocken, die inde siry thuynen worden gebruyckt."

De Regering was van oordeel, dat »het gebruycken van siry ■meer tot overdaed geschiet dan tol nooddruft ofte behoefte", weshalve de pacht >int minste niet en soude strecken lot •beswaemisse der gemeente."

19 Januarij. Regeling van het aantal, enz. der liverij dragende bedienden van den Ganvemenr-Generaal.

Het verstrekken voor rekening van de Compagnie, viermalen 'sjaars (>twemael gehele ende twemael halve"), van liverij aan bedienden van den Gouverneur-Generael tot een bedrag van 1480 realen was reeds in 1661 >een oude inslellinge •van over veele jaren gebruyckelyck."

De bedienden, die hiervoor in aanmerking kwamen, waren : een hofmeester, een stalmeester, een stalknecht, een «cochier", zes hellebardiers, twee lijf-schutten, een trompetter, een kok en een kleermaker, te zamen 15 personen.

Als >middel van inesnagie" werd in 1661 aan de Heeren I'rincipalen voorgesteld:

1^ aan den hofmeester, stalmeester, stalknecht, kok en kleer- maker, >alsoose eygentlyck onder de suite van den Generael •niet gerekent en moeten werden", voortaan geene liverij meer te verstrekken; 2* aan de overigen slechts tweemaal 'sjaars «gehele levry" te geven^ >alsoose hen daer mede seer wel connen gedoen »om altyt eerlyck ende deftigh gecleet te connen syn."

344 1661. J. MAETSUYKER.

22 Januari j. Vernieuwing van de resolutie van 7 December 1634 betreffende het toekennen van een aandeel in de ^erreuren'\ ontdekt door den Visitateur-generaal der kantoor-boeken.

Bij deze gelegenheid werd bepaald^ dat het aandeel (V«) niet mogt «excederen de somme van KOOO gids., maer sal, »daer boven comende, gestelt worden tot dispositie van den «rechter, die daer in dan examineren ende ondersoeken sal •de hoedanigheyt van het erreur ofte de faute; ofifer ontrouw •geoordeelt can worden met gemengt te wesen ofte niet."

31 JnuArQ.

rpebniaro. Bekendmaking, dat de Regering bereid was alle rijst, nalhier binnen den tyt van twee jaren geplant *ende aen de Comp. geleverf\ op te koopen tegen 32 rijksdaalders het last en de padi ^^naer advenant.''

Dit aanbod werd gedaan om > de gemeente tot het aenplanten »van rijs meer ende meer te animeren."

Op den prijs zoude geen invloed hebben, dat »de Mataramse •havens binnen den voors. tyt geopent worden ofte niet."

4 Februarij. Bepaling, dat de ^lasten'' van de Wees- kamer te Batavia door haar zelve, niet door de Compagnie moesten gedragen worden.

11 Februarij. Ampliatie op de verpachting van de be- lasting op de sirih.

Vermits op 13 Januarij 1661 niet bepaald was, welke soort van realen bedoeld werd, hief de Ghinesche pachter realen van 60 stuivers, in plaats van realen van 48 stuivers (» slechte •realen"), zooals vroeger betaald waren.

Laatstbedoelde soort werd nu als de bedoelde aangewezen en tevens bepaald, dat de sirih-planters vóór den 6'*«° dag van elke maand eene kwitantie voor de betaalde belasting bij den pachter moesten halen.

leei. J. MAETSUYKER. 548

Indien de sirih-stokken verminderden, moest daarvan vóór I dien dag aan den pachter kennis worden gegeven, »op ver- •beurte van li realen, te verdelen na de ordonnantie vande I «generale verpachtingen."

15 Febraarij. Verbod legen het beschadigen van de oester-bank in den mond van de Tji4iwoeng door ^het •verleggen ofte verwerpen der steenen.''

De poenaliteit was eene boete van 2S realen van achten, te verdeelen »na den teneur vande ordonnantie, op de generale •verpachtingen gestelt", alsmede arbitrale correctie.

8 Maart. Ampliatie van de ordonnantièn van 21 November 1659 en 8 Januarij 1661 betreffende den koren-molen te Batavia.

Deze nadere ampliatie, waartoe >dagelycxe geschillen'' tus- schen den pachter van den Gompagnie's koren-molen en de bakkers aanleiding gaven, luidt, als volgt :

1. Eerstelyck, dat de molenaer voor het wegh stuyven van het meel en andere spillingh sal genieten drie ofte uytterlyck vier ten hondert, na dat het cooren wel of minder gedrooght sal wesen, sonder dat de hackers daer op sullen hebben te spreecken; maer meerder onderwicht bevonden werdende, sal den molenaer het selve den hacker gehouden syn te vergoeden; doch wanneer de molenaer het cooren te nat off te voghtigh bevint te wesen, soo en sal liy niet gehouden syn het selve te malen, voor dat het behoorlycken gedroocht sal wesen.

2. De molenaer sal gehouden wesen gestadigh acht te nemen, dat de molen door aenwas van water ofte anders niet te snel omgedreve en werde, waer door het cooren in deselve sonde mogen worden verbrandt, op pene vande schaede uyt syn eygen te vergoeden.

3. Ende op dat een yder te beter het syne maghcrygen, soo sullen de hackers, nochte oock den molenaer, geen nieuw cooren inde steenen mogen storten, om gemalen te worden;

346 16Ö1- J- MAETSUYKER.

voor dat het weel vande voorgaende wel uytgeveecht ende by een vergadert sal wesen.

4. Den pachter en sal niet gehouden wesen het meel, inde molen gemalen, de hackers te laten volgen ofte wegh dragen, voor dat hy voor het gestelde loon sal syn voldaen ende be- taalt, off ten ware met syn goede geliefte ende eygen vrye wille, om dat hy anders dickmael het naloopen heeft.

5. Ende om alle dieffstal, die ontrent de cooren molen ende het gemael can geschieden, soo veel mogelyck voor te comen, soo is goet gevonden, dat met het becken door de stadt sal worden omgeslagen ende gewaerschouwt, dat niemandt eenigh cooren ofte meel en sal mogen coopen, dan van de gene, die haer publyck met de backneringe generen, op pene, dat de gene, die contrarie gedaen hebben ende bevonden sal werden eenigh cooren ofte meel van lyffeygenen ofte andere persoonen, als genoemt syn, gecocht ofte ontvangen te hebben, gehouden ende gestraft worden, als off hy de diefte selve hadde begaen.

18 Maart. Bepaling, dat te Batavia alleen aan de pre- dikanten drinkwater en brandhout van Compagnie's wege zouden worden verstrekt.

Sedert eenige jaren werd door Compagnie's slaven dagelijks drinkwater en brandhout bezorgd niet alleen >ten behoeve «van de huysen deses casteels, gelyck van ouds altoos gebruyc- •kelyck is geweest, maer oock buyten ordre, door een quade •inbreuck, aen vele ende verscheyden huysen van gequalificeerde «ministers en andere inde stadt."

De Regering voorzag, dat dit misbruik »tot beswaernisse »van de Comp* oneyndelyck soude voorlkruypen."

22 Maart. Verbod voor vrije, met Compagnie' s slüven getrouwde vrouwen en hare kinderen in Compagnie^ s slaven-kwartier ie ivonen.

Deze vrouwen, enz. (ten getale van 531 vrije personen)

1661 J. MAETSUYKER. 547

belemmerden het verblijf voor ongetrouwde slaven, die dage- lijks (sic) van Arakan, Koromandel, Bengalen, Malabar en andere plaatsen aangevoerd werden.

Het «gemene slaven-huys" werd »de bayert" genoemd, in tegenstelling van de speciale woningen voor getrouwde slaven.

5 April. Verklaring, wat ander ^gestoken" (gesmokkelde) goederen verstaan moest worden.

Vermits de Regering zich niet vereenigen kon met de zienswijze van den Advokaat-Fiskaal vanJndie, dat «genecoop- ■manschappen ofte goederen verstaen mogen werden gesloken ■ofte den thol gefraudeert te syn, voor datse den Boom zyn •gepasseert"^ bepaalde zij, dat »alle coopmanschappen ende •goederen, die bevonden ende achterhaelt worden, hier omtrent •van't eene schip ofte vaertuygh in het ander overgescheept •ofte aen eenigh der eylanden ofte in rivieren, kreecken ofte •andere schuyl plaetsen versteken, geborgen ofte ingebraght •ofte oock andersints in schuyts, boots ofte andere vaertuy gen, «onder waeterleggers, brandhoud, sant ofte hoe't soude mogen •wesen, verscholen te syn, verstaen moeten worden gesloken •te syn, al schoonse de Boom niet en syn gepasseert."

6 Mei. Bepaling^ dat de Bailluw van Batavia bevoegd was te ageren tegen den Cipier van de stads-gevangenis in geval van misdrijf.

Tusschen den Bailluw en den Advokaat-fiskaal van Indië bestond omtrent dit punt verschil van gevoelen, waarom het College van Schepenen de kwestie in boven aangegeven zin uitmaakte.

3 Junij. Vernieuwing van de bepaling van 13 Mei 1659 nopens de rantsoenen.

In den tusschentijd blijkt weder gezouten vleesch en spek of levende varkens, olij en azijn verstrekt te wezen.

548 1061. J. MAETSUYKER.

Gebrek aan gezouten vleesch en spek was op nieuw de aanleiding voor het toekennen van geld in plaats van eetwaren, terwijl, »het schaffen van versch vlees ende levendige verekens •de Comp. veel Ie costelyck" viel.

-^ Junij. Uitschrijving van een algemeenen vast- en bede-dag voor het behoud van Formosa en het succes van de derwaarts gezonden vloot en krijgsmagt.

14 Julij. Voorschriften nopens het aan wal komen te Batavia van ter reede bescheiden Compagnie' s dienaren.

Zoowel officieren, als matrozen maakten misbruik van hel aan wal komen en blijven. «Het volck, hare officieren daer

in naer volgende, dickmael met geheele troupen weken en •maenden langh aghter malkander aen land loopen vagebondereu •ende alle guytery bedryven."

De Regering bepaalde daerom:

1. Eerstelyck, dat voortaen geen scheeps officieren, daer onder oock gereeckent de boeckhouders, adsistenten, kranck- besoeckers ende chirurgyns, vande rheede sullen mogen naer land vaeren, buyten speciale consent vande respective schippers ofte die het hoogste gebiet op de schepen sullen hebben, op verbeurte van een maend gagie; ende die daer en boven, het sy met off sonder consent, van boort gevaren synde, aen land blyven vernachten, sullen boven dien voor yder nacht noch een maend gagie verbeuren ofte wel swaerder gestraft worden nae exigentie van saecken.

2. Ten tweeden, en sullen oock de schippers ofte cooplieden, bescheyden op de schepen hier ter rheede leggende, niet van de selve mogen aen landt ofte anders vernachten, ten symet voorgaende kennisse ende consent van den advocaet-fiscael , uytgesondert de gene, die hier getrouwt syn ende hare familien hebben, dewelcke vergunt wort drie nachten ter weeck thuys te mogen slapen, te weten tusschen de Woensdagh en Donder- dagh, ende voor ende na de Sondagh ende buyten deselve tyt

ieei. J. MAETSUYKER. 349

niet, ten ware om redenen ende met speciael consent als boven, op pene insgelyck van een maend gagie.

Ende op dat het aen land loopen vande officieren ende het volck te beter gecorrigeert ende daer mede magh voorgecomen worden, soo sal voortaen alle dagen op de voors. schepen de monsterrolle van al het . volck op deselve bescheyden, soo wel officieren als andere, niemandt uytgesondert, het sy des avonds, na dat de schuyts en boots aen boort sullen wesen gecomen, ofte des morgens voor't affgaen van deselve, na dat best sal gelegen coraen, opgelesenendedeabsentengeannoteert worden; ende sullen deselve dan telckens voort in een boeckje, dat daertoe gehouden sal worden, geregistreert ende aengeteyckent worden om door den gemelten Advocaet-fiscael ofte die syn E. daer toe sal goetvinden te gebruycken, alle tyt gevisileert ende nage- sien te connen worden ; het welck de schippers en andere, die het gesagh op de schepen sullen hebben, bevolen wort, soo in alle getrouwicheyt te versorgen, mede op een maend gagie te verbeuren, soo dickmael sy daer van sullen in gebreecke blyven.

2 Augustus. Aanstelling van een voorlezer bij de ^yn- •baen ende de weverye van de Camff te Batavia, om *des morgens ende des avonds Hgebeih te doen, oock »de jongens te leeren leesen en in de beginselen van de ^Christelycke religie te onderwysen en op te brengen.''

In die lijnbaan en weverij waren ongeveer 170 >blancke "koppen" werkzaam.

24 Augustus. Uitschrijving van een algemeenen bede-dag voor de expeditie naar Ceilon.

20 September. Toekenning van meer kostgeld in plaats van hooger tractemefit aan de matrozen, soldaten en jongens, die in de lijnbaan en weverij van de Com- pagnie te Batavia bescheiden waren en voor verhooging van tractement in aanmerking kwatnen.

3liO 1661. J. MAETSUYKÊf).

Die matrozen, enz. konden meestal kort vóór hel einde van hun verbonden tijd aanspraak op hooger tractement doen gelden, welk verhoogd tractement zij op de terugreis naar Nederland behielden.

Tot betrachting van Comp" voordeel" werd bovenbedoelde regeling ingevoerd, welke echter zeer spoedig onpractiscb bleek en daarom den 27»^«" September 1661 vervangen werd door de volgende regeling:

jongens met f 4 tot /* 8 27a realen kost-

geld per maand;

mannen » > 8 » > 12 37s realen kost-

geld per maand; » ••12»»16en daarboven 4^2 realen kost-

geld per maand. Uit deze laatste regeling blijkt, dat >in het verstrecken der «costgelden niet eygentlyck gelet' werd >op de grootheyd der •rnaend gelden, maer alleen op de respeètive qualkeyten' van de verschillende dienaren der Compagnie.

217 September. Bepaling^ dat betaald zoude worden voor eene begrafenis op het kerkhof der Nederlandsche kerk te Batavia 3 gulden en op het kerkhof der inlandsche kerk 1 reaal.

Eerstbedoeld kerkhof, hetgeen «tot nu toe alleen de begraaf-

plaets der Christenen'' was geweest, begon te klein te worden.

Het «grafloon" had vroeger altijd 1 reaal bedragen.

Lijken uit Compagnie's ziekenhuis, >dat maendelycx al een •merckelyck getal is belopende", moesten op het nieuwe, inlandsche of Maleische kerkhof begraven worden.

4 October. Aanwijzing van de plaatsen^ waar de pacht op den aanvoer van hout en bamboe te Batavia een begin nam.

De pacht was verschuldigd:

1661. J. MAETSUYKER. 3B1

bij de redoute Nieuwendam voor het hout en bamboe, afge- voerd langs de rivier Angké;

bij de redoute de Vijf hoek voor enz. (als voren) langs de rivier Grogol;

bij de redoute Rijswijk voor enz. (als voren) langs de rivier Krokot;

bij het fortje Zoutelanden voor enz. (als voren) langs de rivier Antjol;

bij het fort Noordwijk voor enz. (als voren) langs de groote rivier.

11 October. Order op het inschrijven van gesloten reke- ningen wegens verdiende maandgelden.

De regeling van 9 Maart 1657 voldeed niet, «overmits in "de respective journaelen der soldy- ende guarnisoenboeken deses •easteels de personen van alsulcke rekeninge alleen gecrediteert •worden voor het bedragen vande saldos derselver, na dat •alvorens binnen de linie daer af getrocken synde 8 ten 100, •die de gem. personen, volgens en uyt krachte van devoors. •resolutie daer op voor prompte betaling moeten laten vallen, •invoegen dat buyten de linie en in de groot boeeken wel •komt te blycken, wat de Comp. aen de sodanige suyver be* •taelt, raaer niet wat en hoe veel sy met de voors. 8 ten 100 •avanceert, en sulks dat de voors. avance daer door verduystert •en gesmoort wort.*'

Om deze reden bepaalde de Regering, dat >na desen van •alle de gesloten rekeningen, soo wel der soldaten, als der •matrosen, ende alle andere, sonder onderscheyd, dewelcke •met consent van dese vergadering sullen mogen ingeschreven •worden, sal worden geformeert en gehouden een stel boeken •apart, die men sal mogen intituleren : boecken van ingeschreve *of afbetaelde rekeningen, of met sodanigen anderen tytel, als •geoordeelt sal worden met de sake best over een te komen, •inde weicke vooreerst de personen voor het gehele saldo van •hare gesloten rekeningen, die sy ingeschreven willen hebbeui

5S2

ièei. j. MAÉTSUYkÉrt.

•sonder eenige afkorting sullen worden gecrediteert ende Gomp. •aen de selve gedebiteert; daer na sullen de selve personen «worden gedebiteert aen twederleye rekeningen, ten eersten »aen het winckelboeck deses casteels, voor soo veelbedraegt »de suyvere betaling, die de personen uyt des Ciomp* winckel •alhier op deselve rekeningen genieten, gelyck tot noch toe •gebruyckelyck is geweest, ende ten anderen aen een rekening, »die den naeni sal dragen van rekening van avance, voor soo «veel de voors. avance van 8 ten hondert komt te belopen, •waer mede dan de rekeningen der personen sullen sluyteu. •Ende ten laesten sal men tegen het sluyten van de Bataviase •negotie-boecken, het welcke jaerlycx op den laesten Augusti •geschiet, oock dese rekening van avance by slot, en om dien Ie •vereffenen, debiteren aen het grootboeck, verstaende daer mede •de opgemelte negotie-boecken van't groot comptoir Batavia, •voor het bedragen van welcke sluytpost dan de soldye inde •voors. negotieboecken sal gedebiteert worden aen rekening •van onkosten, om te dienen tot verlichting van de Bataviase •onkosten, en waer by met eenen sal konnen gesien worden, wat •de Gomp. daer by in het selve gehele jaer geavanceert heeft."

21 October. Instructie voor den Opziener van Com- pagnie's geschut-gieterij, kruidmolen, zaag-molen^ i^huyde i^vettery" en schoenmakers-winkel te Batavia (Controleur over de mechanieke tverken).

1. Eerstelyck, sal deselve opsiender met het aenvangen van syn voors. dienst opnemen alle de instrumenten, gereetschappen ende materialen ofte speciën, tot yder derselve wercken ofte ambachten behoorende ofte onder de respective basen ofte opperhoofden berustende, mitsgaders oock de suppoosten ofte werck gasten, by naem ende toenaem, ende hoeveel yder van deselve wint ende tot kostgeltmaendelycx geniet; endedaervan voort houden een pertinent register, om van'teeuep 't ander altydt te connen geven klaere rekenschap ende bescheyd.

2. Ende tot dien eynde sullen de voors. basen ofte opper-

l6él. J. MAEtSUYKÉR. 38$

hoofden voortaen, wanneerse eenige nieuwe instrumenten ofte speciën tot haer werck van noode hebben, de petitien, by haer gemaeckt ende geteeckent, oock laten teeckenen by den gem. opsiender, om by hem genoteert ende ter memorie ge- nomen te worden.

3. Ende sullen denselven oock gehouden wesen op te geven ende bekent te maecken alles, wat sy van tyd tot tyd sullen uytleveren, hetsy waer, aen wien ofte wat het soude wesen, sonder yet te verswygen, ende waervan hy dan t'elckens mede getrouwe aenteeckeningh doen ende houden sal, om t'allen tyden nagesien te connen werden.

4. Namentlycken, sal de voors. opsiender dagelyckse notitie houden van alle 't gene gelevert wort aen de schutgietery, als koper, tin, loot, spiaulter, yser, bliek, oock van het brandt- hout, etc. ende daertegens dan weder wat van tyd tot tyd daervan gemaeckt en uytgegeven wort, met specificatie hoeveel van elcks daer toe sy gegaen. Ende op dat de gem. opsiender van alles te beter kennisse magh hebben, soo en sal den baes schutgieter geen wercken aenvangen ofte eenige vormen doen maecken, veel min eenige speciën in't fornuis doen, sonder desselfs communicatie ende voorweten.

5. Soo sal hy mede notitie houden van 't geen gelevert wort aende cruytmolen, als salpeter, swaevel, hout tot kool hranden, etc. ende hoeveel cruyt daervan gemaeckt en aenden constabel gelevert wort.

6. Sal oock toesigt hebben op het doen vanden coolbrander, hoeveel hout deselve verbesight en wat quantiteyt coolen daer van aende smits, swaertveger, etc. gegeven wort.

7. Van gelycken, sal hy aengaende de zaegmolen aen- teeckening houden vande balcken, soo jati als bayen, die aen deselve gegeven worden, om gesaegt te worden, soo wel lot de equipagie van schepen, als tot andere wercken, mitsgaders hoeveel plancken (soo dicke als dunne), ribben, latten als andersinls daervan gesaegt ende uytgegeven worden.

8. Insgclycks aengaende de leer bereyderye, hoeveel en wat sorleringe vellen ofte huyden aen deselve worden gelevert,

DEit n. 2'

Sl{4 lêêl. J. MAEtSUYKËf?.

mitsgaders hoeveel aluyn, verwen, traen, lynolie, schors ofte wat het soude mogen wesen, ende daertegen wat van deselve huyden ofle vellen gemaeckt ènde, soo in stucks als gewicht, uytgegeven wort met specificatie hoeveel zooUeer, overleer, pompleer, tromvellen, kolderleer, zeemleer, etc. ende sal bovendien een aparte memorie houden vande kuypen ende wat van tyd tot tyd in deselve geleght ende daer weder uytge- haelt wort, met specificatie vande nombers van deselve, waer- by altydt blycken magh wat in deselve berust ende van v^elck alles de meester ofte baes hem gehouden sal wesen dagelycks kennisse te doen.

9. Aengaende de schoen winckels, sal hy insgelycks dage- lycks moeten aenteyckenen, soo by stucks ende gewicht, wat vellen ofle huyden, zoolleer, overleer, etc, mitsgaders gaeren, wasch, etc. aen deselve wort gegeven ende daertegen hoeveel paer schoenen daervan gemaeckt worden.

10. Ende opdat omtrent de boven genoemde diensten niet en magh passeren ofle omgaen buyten weten ofte kennisse van deselve opsiender, soo sal hy gehouden wesen alle dagen ten minsten een twee ofle dry maelen, de ronde over deselve te doen, ende alles met een wacker oogh door en door te sien, off overal den dienst vande Comp. al nae behooren betracht wort ende daervan rapport doen. Insonderheyt sal hy te letten hebben off by d'een off d*ander oock ietwes gemaeckt ofte ge- daen wort voor particulieren, hetsy binnen ofte buyten tydts, ende sulcks vermerckende, hetselve terstondt ende sonder eenigh vertreck bekent maecken, hoe cleyn ofte geringh het oock soude mogen wesen.

11. Sonder dat nochtans de meyninge sy, dat de gemelte opsiender sich met dese commissie sal aenmatigen eenigh gebiet ofle bevel over de voors. wercken ofte ambaghten ofle over de respective basen ofte gasten van deselve.

5 November. Vernieuwing van de y^jaerlyckse*' plakaten.

Zie bij 5 November 1660.

lèèl. J.' MAETSUYKèR. 3Ö8

-^ December. Uitschrijving van een algemenen bede- dag voor de relonr-vlool.

24 December. Ampliatie op de ordonnantie van de generale verpachtingen.

De pacht vande vaert nae liyswyck, genaemt Molenvliet.

1. De voors. vaert sal op een ende deselve conditien werden verpacht als de vaerten nae Anchol ende Ancké.

2. Ende aengesien de baicken ende bamboesen, die langhs de voors. vaerten affgebraght worden, 't verleden jaer twee diverse gerechticheden onderworpen syn geweest, naementlyck eerst die vande voors. vaerten ende dan daer en boven noch de -gerechticheyt int gemeen, op het inbrengen van baicken ende bamboesen gestelt, die dan aen diverse pachters moesten worden betaelt, dat de luyden ongetwyffelt moeyelyck is gevallen, soo is om het selve te verbeteren, goetgcvonden, dat de voors. twee distincte gerechticheden voortaen in een gesmolten sullen worden ende dat de respective pachters der genoemde dry vaerten .voortaen met eene oock genieten sullen de voors. gemeene gerechticheyt, van outs op het incomen van baleken en bamboesen gestelt, te weten, dat deselve voortaen sullen genieten van 't hondert baicken, in plaets van thien, achthien stucx ofle de waerde van dien, tot keure vanden eygenaer, ende van 't hondert bamboesen, in plaets van thien, vyfllhien dubbelde stuyvers swaer geit.

3. Het hout ende de bamboesen, die uytter zee incomen, sullen haer betalingh doen aenden generaelen ontrangh, gelyck van outs in gebruyck is geweest.

4. Ende die eenige baicken ofte bamboesen langhs de voors. respective dry vaerten affbrengt, sal gehouden wesen de pach- ters daer van kennisse te doen binnen tweemael 24 uuren, op verbeurte van deselve, te reeckenen de voors. tyt van datse de ondergespecificeerde limiten nullen syn gepasseert geweest, Ie weten, die affcomen van Ancké nae 't passeren vande redout

556 1öei. J. MAEtSUYKEft.

Nieuwendam, die vande Grogol de redout Vyffhoek, die vande Crocot de forlresse Ryswyck voorn, ende die van groole rivier de schans Noorlwyck.

5. Ende die pachter sal blyvcn van Molenvliet voorn., sal met eene hebben ende genieten de voors. oude gerechticheyt vande Crocot, te weten van de balcken, van deselve aff- coniende, genieten ende ont rangen 10 ten hondert ende vande hondert baniboèsen, 10 dubbelde sluyvers sonder meer, ende sonder dat hy oock yet sal mogen eysschen vande vaertuygen, deselve op ofte affvarende.

De pacht vande Houtsagerien, soo binnen als buyten de stadL

De pachter sal genieten van yder raem saegh, scs sware dubbelde stuyvers.

29 December. Regelingen nopens de arak-pachl.

Aan zekere Chinezen werd op hun verzoek, zonder verpach- ting of uitbesteding, toegekend de pacht op »het branden ende

• vercoopen van den arack, voor de sommc van 2385 rycx-

• daelders ter maant, daer onder l)egrepen de calappus lK)omen, •de brandery brief kens ende tapbrief kens ; welcke sommc sy «maendlycx sullen betaelen met 90 leggers aracq, te weten:

»20 leggers anys aracq tot 48 ryxd\ de legger; »25 » stereken • » 30 » • » "45 B sleghten » » 15 > » > «ende sullen boven dien noch gehouden syn maendelycx aende »Comp' te leveren 5 leggers stereken ende 6 leggers sleghleii «aracq ten voors. pryse; ende by aldieu de Comp" meer ararq »van noode mochte hebben, sullen de pachters deselve leveren, »als volght:

»de anys aracq tot 55 ryxd** de legger; »de stereken • « 35 » » * »de sleghten • » 20 • » » •wordende de pacht vande aracq briefkens gecalculeert ende •gestelt tot 350 ryxd" ter maendt."

1661, 1662. J. MAETSUYKER. 357

29 December. Bejmling, dal in de tmag te Batavia r^een ^Hollandse schael en Hollands gemchl'^ moest worden gebruikt.

Met de »dae(s [daljin], die tot nogh toe altyd gebruyckt" was, waren » grote frauden ende valschheden gepleecht/'

29 December. 3 Juiuirij.

Verbod legen den invoer van arak te Batavia,

Dit verlKMl werd uitgevaardigd in het belang van de Bata- viasche arak-stokers, »die hare lasten ende beswarenissen •maentlycx aenden den Heere betalen" moesten.

De poenaliteit was verbeurdverklaring van den ingevoerden arak »ten proffyle vande gemeene arackbranders*' en arbitrale rorrectie.

3 Januarij. Verandering van het gonverncnicnt ^Molucco ^ofte Ternaleii' in een commandement.

De Regering meende, dat de Ternalaansche aangelegenheden »in die staet gebragt" waren, dat »in plaetse van een gouver- •uenient het werck door een Commandeur ofte president sal •connen worden verricht ende waergenomen."

Ileeren XVII"»*" hadden bij missive van 21 Augustus 1660 zich »niet vreemt" .getoond aan zoodanigen maatregel.

2 Mei. Afschaffing van het betalen in Indië van gesloten rekeningen.

Deze arschaffing van het bepaalde op 11 Octol)er 1661 ge- schiedde op last van Heeren XVII"*'", vervat in hun schrijven van 23 Augustus 1661, zeer tegen den zin der Indische Regering, die overwoog, dat »de Comp. by de inschryving van •soodanige geslooten rekeningen niet alleen 3474 ten hondert

358 1662. J. MAETSUYKER.

«avanceert, maer oock noch boven dien het volck in 't land •hout, die menighmael om geen andere reden nae 't vaderland •gaen dan om haere verdiende niaentgeiden te verteren en •dan weder uyl te ponten, het weicke alhier te lande veel •gevoechelycker ende dat noch met minder moeyten ofte "lasten vande Comp. kan geschieden, waer by dan noch »compt, dat de Comp. soodanige penningen weder, gelyck als «ongevoelyck ende onsichtbaer, nae haer treckt ende de Bata- "viasche gemeente ondertusschen daer door te meer leeven •ende neeringh gegeven wert."

2 Itfei. Intrekking van de bepaling van 3 Junij 1661 nopens de rantsoenen.

De Regering was weder «ryckelyck voorsien" van versch en gezouten vleesch, olij en azijn.

4 Mei. Vernieumng van het pkkaat van 3 Julij 1654, houdende verbod tegen de r^schacheryefi der krijgs- ^officieren.'^

•By verloop van tydt" was hel plakaat van 1654 «inónge- •bruyck geraeckt."

16 Mei. Voorschriflen nopens de suiker-levering aan de Compagnie. — Aanstelling van een Keurmeester van de suiker.

Zonder vergunning van de Regering had men, > verre •buyten de beschermiuge onser forten ende redouten", na den laatsten inval der Bantammers, rondom Batavia ogróoten •ommeslach van suyker-moolens ende 't geene daertoe behoort** gemaakt.

Daarentegen had de burger, A. Pittavin, met goedvinden der Regering, aan het Molen vliet een door water gedreven suiker-molen opgerigt, welke, »geleegen synde binnen de nfortificatiên, soo geen pericul onderworpen sal syn om door

1662. J. MAETSUYKER. 389

»de BantaniDiers ofte andere boose menschen beschadicht ofte • verbrandt te werden."

Eindelijk hadden de suiker-fabrikanten geklaagd, dat zij »met •den tegenwoordigen prys van 4 en 5 realen het picol niet •connen behouden blyven."

De Regering bepaalde daarom:

1® dat de prijs van de aan haar te leveren suiker zoude

worden verhoogd, voor de witte soort tot 5^4 efl voor

de tweede soort tot 474 realen per pikol; onder voorwaarde,

dat de suiker zoude zijn gemalen, gekookt en geraffineerd

in de fabriek van Pittavin >ende anders geen"; en dat

laatstgenoemde zijn aandeel in het te verwerken suiker-riet

(«synde nae de gewoone usantie der Ghineesen de gerechte

•helft") aan de Compagnie zoude leveren tegen den vroegeren

prijs van 4 en 5 realen, » tot een recognitie voor het water,

»dat syn moolen uyt de voorsz. vliedt is treckende."

2^ dat suiker-planters, die geen eigen fabriek hadden, hun

riet zouden moeten laten verwerken in de fabriek van

Pittavin, op straffe van verl>eurdverklaring :

a. van het riet of de suiker, ten voordeele van hen, »diese

aen de meulen gelee vert sal hebben"; h, van de waarde van dien, ten behoeve van Pittavin. 3^ dat een keurmeester «over de suyckeren" zoude worden aangesteld, wiens officie zoude zijn: a. de aan de Compagnie geleverde suiker te keuren; h. »iii den tyt, dat de suyckeren gemaeckt werden", dagelijks de fabrieken te visiteren om na te gaan, hoeveel suiker elke fabriek kon opleveren en of welligt »Japaerse •ofte nndre uytlantse suyckeren (op verre na soo goet en »deuchdelyck niet als die van Batavia)" op de fabrieken aanwezig waren, welke laatste alsdan door hem moesten verbeurd verklaard worden. — Verzet tegen den keur- meester zoude met arbitrale correctie gestraft worden. 4° dat suiker, bestemd voor de Compagnie, niet uit de potten mogt worden gedaan, vóór dat deze door den keurmeester geteld waren, op verbeurte van de suiker;

360 1662. J. MAETSUYKER.

5^ dat suiker, bestemd voor de Compagnie, langs den kortsten weg van de Tabrieken naar de Gompagnie*s pakhuizen moest vervoerd worden, op verbeurte van de suiker;

6^ dat de sub 3^, 4® en K® bedoelde verbeurde suiker zoude komen ten voordeele van de Compagnie voor ^/, en van den keurmeester voor Vs gedeelte.

1 5 Augustus. Imtellmj van een kleermakers-gilde ie Batavia.

Vele Koromandelsche kleermakers vestigden zich voor eenigen tijd te Balavia, die, wanneer zij eenig kapitaal overgewonnen hadden, naar hun land terugkeerden.

De Regering achtte zulks nadeelig, omdat op die wijze •'t geldt hier van daen getrocken wert."

Zij bepaalde dientengevolge:

1^ dat voor Europeanen slechts Christenen, te Balavia vast

verblijf houdende, kleederen zouden mogen maken, op

straffe van verbeurdverklaring van de kleederen «ofte de

«stoffen, daer toe onderhanden synde", en van eene boete :

voor de eerste maal: van 25 realen van achten;

» » tweede » : » 50 » » » en

arbitrale correctie; 2^ dat kleederen »van Javaense, Moorse ofle Chineese dracht*' gemaakt zouden mogen worden door «iedereen van deselve •naliën"; 3® dat, ter goede naleving van dit voorschrift, uit de voornaamste Nederlandsche kleermakers te Batavia gekozen zouden worden «twee goede mannen tot overluyden, die opsicht «over die van 'tselve ampt sullen hebben en van deselve «een roll ofte register houden"; 4^ dat de boeten verdeeld zouden worden onder den officier en de «twee overluyden", ieder voor de helft.

26 Augustus. Uitschrijving van een algemeenen bede-dag wegens de expeditie tegen de Portugezen op de kust van Malabar,

1662. J. MAETSUYKER. 361

5 October. Instructie voor Compagnie's Kruifmakers,

1. Die aen de cruytmolen bescheyden syn, sullen den m^ cruytmaecker gehoorsaemen ende onderdanigh syn, niet alleen in den dienst van't cruytmaecken ende wat daer aen dependeert, maer oock in haer verder coinportement.

2. Niemandt derselver sal sonder consent vande voors. meester mogen uytgaen, op pene van een reael van achten, te verbeuren ten behoeve van den armen deser stede, ende die een nacht sonder licentie als boven uytblyft, sal den fiscael van India overgelevert en met hondert kolffsslagen gelaerst werden.

3. Ende om ongeluck voor te comen, en sal niemandt hem binnen de ommuering van de cruytmolen ende dependentiën van dien vermogen droncken te drincken; ende die bevonden sal werden droncken ofle beschonken te syn, ten tyde alsser cruyt gemaeckt ofle andersints in ofte aen het selve gearbeyt werl, sal als Iwven met 100 slagen gelaerst ofle wel swaerder gestrafll worden nac cxigentie van saecken.

4. Ende sal de m'. cruytmaecker gehouden wescn, soo haest hy eenigsints ondervindt, dat yemant van de gasten tot dronckenschap genegen is, sal hy 't selve bekent maeckenom gecasseert ende van den dienst afgeset te worden.

5. Ende en sal oock niemandt op de cruytmolen vermogen eenige moeyte te maecken ofte de pypen te stellen; en sulcx gebeurende, sal de m'. cruytmaecker gcauthoriscert wesen soodanigen persoon ofte persoonen in de boeyen te sluyten en te houden, tot datse weder bedaert sullen wesen, om alsdan weder gelargeert ofte wel den fiscael overgelevert te woixlen nae gelegentheyl van saecken.

6. Vooral sal yder een hem wachten met eenigh vuur te comen ofte taback te drincken by ofte omtrent de cruyt- molen, het corlhuys ofte oock de droogpannen, op lyflstraffc of andere correctie, nae dat de reuckeloosheyl groot ofte gevaer sal wesen.

7. Ende sullen tol dien eyndc kennelycke limiten worden

362 1662 J. MAETSUYKER.

geslelt, binnen welck yemant, met vuur ofte taback comende, strarbaer sal wesen.

8. Insgelycx sal tot voorcominge van alle perycul, soo veel geschieden can, niemandt op de cru ytwerff mogen houden eenige honden, catten ofte apen, mede op arbitrale correctie, daer de m'. cruytmaecker oock voor sal moeten verantwoorden.

9. Ende op dat de cruytmaeckers niet en mogen beschadigt worden door het stoff, dat, alsse in het cruyt arbeyden, in haer cleederen gaet sitten, soo sal deselve oock sorge dragen, dat sy ten minsten om de twee dagen eens haere cleedinge, daerse in gearbeyt hel»ben, doen uytspoelen ende reynigen.

10. Desgelycx sal om voors. reden de cruytmolen selff van onder tot boven by tyts eens uytgespoelt ende schoon gemaeckt moeten worden.

11. De poorten vande cruytwerff sullen gestadigh ge- slooten gehouden ende voor niemandt geopent werden dan met kennisse ende toestaen van den baes voors.

12. Die daer oock niemandt binnen en sal laeten, dan die het niet fatsoenlyck geweygert sal connen werden.

13. Ende alsoo de waterwercken dickmael veel aen wel- lingen ende andere haperingen onderworpen syn, de weicke haer altemet seer schielyck openbaren ende oock sonder uytstel ofte versuym moeten worden tegengegaen, gestopt ende toegemaeckt, eerse tot groote gaeten comen door te breecken, soo wort geordonneert, dat de respective basen ofte meesters vande cruytmolen, coorenmolens, saegmolen, runmolen, etc. daer doorgaens op sullen hebben te letten ende, eenige door- syperingen aen de waterloopèn, dycken ofte waer het soude mogen wesen gewaer werdende ofte vernemende, sullen sy malckander daer terstont kennisse van doen en haer volck, soo 't nodigh wort bevonden, gebruycken om de swarigheden voor te comen; ende waer toe de gasten haer oock gehouden sullen syn altyt gereel ende gewilligh te houden, soo wel by nagt als by daegh, sonder tegenspreecken ofte daer af te scheyden, bevoorens dat het werck, ist doenelyck, weder buylen peryckel gebragt sal wesen ; ende sal in sulcken gevalle

1662, 1663. J. MAETSUYKER 563

de baes cruytmaecker het opperste gesag hebben» iiadien hy het meeste volck heeft, denwelcken dan de andere ende de gemeene niaets daer voor sullen erkennen en gehoorsaemen, op pene van swaere straffe nae gelegentheyt vande swarig- heyt, die daer uyt soude mogen rysen.

7 November. Afkondiging van de jaarlijksche plakaten.

-7- December. Uitschrijving van een bede-dag voor de retour-vloot,

5 Januarij. Yernieumng van het verbod tegen het aan boord gaan van aankomende inlundsche handels-vaar- tuigen, voordat deze ter reede Batavia ten anker gekomen of in de rivier vastgetnaakt waren.

Ingezetenen van Batavia ontzagen zich niet «met kleen •vaertuygh tot verre buyten dese rhede, jae selfs tot by ende "voorby d'eylanden in zee te vaeren tot ontmoetinge van eenige •herwaerts komende handel vaertuygen om deselve, alvooren »hier ter rhede komen, haer mede gebraghte waeren affte «handelen, tot merckelycke prejuditie van anderen."

De Regering achtte deze handelwijze zoo verkeerd, dat zij die verbood op straffe van verbeurdverklaring van het vaar- tuig, »daer meede aen boort gevaren sal syn", en van eene boete van 20 realen, te verdeelen voor V3 ^an den officier, •die de calaiige"Tiad gedaan, en voor % aan de suppoosten van den Boom.

" A^' Uitschrijving van een dank- en bede-dag wegens de verovering van Koetsjin.

11 April. Als voren, tvegens de verovering van Kananoor.

364 1663. J. MAETSUYKER.

13 April. Bepalüuj, dat ^alle hooge minisiers y by ^exjnralie van hoer laetsle mrhandty volgens dm ariieul' ^^brieff vermogen Ie onl fangen haerc iractementen, tol y^die lyt toe verschenen; tnaer in den dienst buyten y^ verband continuerefide^ dal alsdan geen gagie in' t vader- y^lünd mogen doen onl fangen, vóór ende lensy meer ah ^)dry jaeren aende Comp. te goede hebben, tvelck overigh »sy lieden alleen vermogen Ie doen op beuren, latende »dienvolgende allyt dry jaeren gagie aende Coftip, te ^goede stacn.''

Deze bepaling is uilgcvaardigd op lasl van Hccrcn XVII"'" (Brief van 31 Maart 1662), omdat » sommige vande hooge • regeringh hadden begonnen te practiseren jaerlycx daer \e «lande [scil. in Nederland] te doen ontfangen alle de gagieii, »die deselve telckens quamen Ic verdienen, sonder onder de »Comp. jelwes te goede Ie laeten/'

Bij resolutie van 20 April 1663 maakte de Indische Begering uit, dat onder » hooge ministers" moesten verslaan worden Gouverneurs, Directeuren en Presidenten van negotie- kantoren, met inbegrip van Malakka en Ternate.

In 1696 is bij resolutie der Hooge Regering van OOcloIier uitgemaakt, dat de bewuste drie jaren golden voor alwie f 150, — en daar lioven maandelijks aan traclement gcnool.

17 April. Verniemving van de bejmlingen nopens de lap- nering.

Zouder hun maandelijksch billet bij den pachter te halen hielden verscheidenen herberg of tapperij en bejegenden den pachter kwalijk, wanneer deze om zijn geld maande.

De oude bepalingen werden daarom in herinnering gebragl.

20 April. Vernienmiuj van het plakaal van 28 Maarl 1656 betreffende burger-practijk door Compagnies chirurgijns.

Ié63. J. MAEtSUYKËR. 36S

Deze vernieuwing geschiedde natuurlijk naar aanleiding van klachten van de burger-chirurgijns.

28 Mei. Viischrijving van een dank- en bede-dag wegens de verovering van Jakalra.

1 Junij. Vernieumng van tiet plakaat van IG Maart 1657 tegen liet molesteren van Chinezen op hunne fopbanen.''

3 Julij. Bepaling, dal de lijken van zieken, overleden in Compagnie' s hospitaal, om de week begraven zouden worden op liet Hoüandsclie en op het Maleische kerkhof ,

Deze bepaling, tevens wijziging van het vastgestelde op 27 September 1661, is uitsluitend gemaakt in het belang der doodgravers van beide kerkhoven.

Op het Hollandsche kerkhof betaalde men voor het begraven van een lijk 2 realen, op het Maleische slechts 1 reaal, ten gevolge waarvan de doodgraver van het Hollandsche kerkhof belangrijk minder inkomsten had dan zijn collega.

10 Augustus. Toekenning aan de predikanten, die te Batavia eene ^vaste bedieningh'' hadden, van 12 kannen wijn, 24 ponden boter, 2 kannen olij en \ kannen azijn maandelijks uit het wijn-magazijn, boven de emo- lumenten, welke zij reeds luidden.

Zulks geschiedde wegens »de kostelyckheyt van dese plaetsc in comparatie by Seylon en Cormandel" en omdat »de intentie »ende meyningh vande Comp. in't reguard vande predicanten, «in haeren dienst aengenomen wordende, niet en streckt om •haer in armoede en behoefligheyt onder te houden en te doen "sughten, maer hun, soo veel mogelyck is, de handt te bieden, •op dat sy nae haere gelegentheyt eerlyck inde wereld moghten "leven ende haeren dienst sonder becorameringh waernemen.'

366 1063. J. MAETSUYKÈR.

21 Augustus. Bepaling, dat militairen, bij gebrek aan y^adsistefUên ende boeckliouders, op de scheepen^' als boekhouders gebruikt wordende, een borgtogt van 400 realen of 1000 gulden moe^teti stellen.

De Adsistenten, die voor Indié in Nederland werden aangenomen, moesten dezelfde som aldaar «voor haere getrouwigheytcaveren."

De militairen echter, die in Indiê als waarnemende boek- houders werden aangesteld en gebruikt, stelden geen borgtogt, genoten geen hooger tractement, vergrepen zich »menighmael »inde verstreckingh vande maendgelden onder het scheeps •volck" en l)egingen » andere frauden."

Dezelfde liepaling, als nu voor de militairen, vvaarnemende boekhouders werd vastgesteld, gold ook voor >de gene, die •eenige andere administratie aen landt hebben, daer by de •Comp.' soude connen gefraudeert ofte verkort worden."

Wie geen borgtogt konden stellen en «noghtans noodigh" waren, zouden aan land gebruikt worden, «ter plaetse, daer »sy geen gelegenlheyt en hebl)en om haer te vergrypen."

2 Octobcr. Afkondiging van liet vredes-tractaat tusschen Portugal en de Vcrcenigde Provinciën.

Het 6'^'' artikel van dit Iractaat, hetgeen in Indische plakaat- l)oeken is opgenomen, luidt, als volgt:

Daer door oock by gevolg alle acten van vyantschap ende verongelykingen tussen den Coninck ende het ryck van Portugael ter eenre ende het Vereenichde Nederlant ter andere syde, als mede tussen wedei*sydse onderdanen ende ingestenen in Europa, sullen ophouden naer 't verloop van twee maenden, te reeckenen van dien dag af, op den wekken dit verbondl van wedersyden sal weesen onderteeckent; maer in andere gewesten van de weereldt naer depubUcatiedeser: ende sullen terstondt naer de ratificatie van dit tractaet alle wedersydse gevangenen in haere vorige vryheyt herstelt werden; ende mitsdien alle landen ende plaetsen, schepen ende goederen,

1663. J. MAETSUYKÈR. 367

de welcke middeler tyt van een van beyden mochten werden genomen, als oock die van te voren in Oost en West Indien ofte eenige andere plaetsen genomen syn, blyven eygendom van die geene, dewelcke op de voors. tyden bevonden sullen werden in possessie gev^eest te syn; maer die plaetsen, de- welcke in Europa (de twee maenden naer deselve gedaene onderteyckeninge verlopen synde) ende in andere gewesten vande weereldt naer de publicatie sullen werden ingenomen ofte verovert, deselve sullen sonder eenich uytstel ofte exceptie aen derselver eerste Heeren weder gegeven werden; over- sulcx so salder by den Coninck ende bet ryck van Portugael met de Staten der Vereenigde Nederlanden een oprecbte ende vaste vrede werden getroffen, waer onder alle wedersydse burgeren ende onderdanen sullen syn l)egrepen; welcke vrede oock in alle plaetsen, geene uytgesondert, so binnen als buy ten de palen van Europa, beyliglyck ende religieuselyck sal werden onderbonden; ende sullen de Portugeesen ende ingesetenen der Vereenigde Nederlanden, te lande ende ter zee, malckanderen ter wedersyden met onderlinge behulpsaembeyt ende min- nelyckbeyt bejeegenen ende ganlsch niet by der bandt neemen ofte tracbten te verrigten, 't geene eenigsints soude mogen scbynen vermengt te syn met ondienst ofte scbaede van den een ofte den anderen ; derbalven so sal bet wedersydse onderdanen ofte ingeseetenen niet g'oorlooft syn, op autboriteyt ofte commissiên van eenig ander Prins ofte Staet, des anders onderdanen ofte ingeseetenen ende dei*selver scbeepen ofte coop- mauscbappen aen te tasten ofte op eenig ander manier, onder d'een ofte d'ander naemoftepretext,deselvetevrybuy ten; ende dat op straffe van bannissement ende confiscatie van goederen.

15 October. Bepaling, (lal soldaten^ matrozen en atuieren, ^wie sy oock souden mogen wesen\ voor elke kopij van of extract uit verloren of r^versleelen" rekeningen zouden moeten betalen % rijksdaalder.

Deze bepaling is gemaakt om bet, dikwerf noodeloos, aan-

568 1663. J. MAEtSUYKËR.

vragen van dergelijke kopijen of extracten tegen te gaan, waardoor op het soldij-kantoor, vooral tegen den tijd van liet vertrek der retour-schepen, l)ovenniate veel drukte werd ver- oorzaakt.

De opbrengst moest door de opperhoofden van bet soldij- kantoor »nae behoren" verdeeld worden.

IG November. Bepaling^ dat de extra-ordinaire Raden van Indié, niettegenstaande liet aantal ordinaire raden compleet iros, zitting zotidefi blijven lionden, maar slechts eene adviserende stem zotuien uitbrengen.

20 November. Afkondiging van de jaarlijksche plakaten.

4- December. Uitschrijving van een bede-dag voor de retour-vloot.

'( ? Reglement voor de Mahomedaansche Ambonezen te Batavia.

In de resolutiên van den Gouverneur-Generaal en Raden van Indiê is van dit reglement geene sprake, zoodat zulks niet van de Regering afkomstig schijnt te zijn.

Het luidt als volgt:

1. De Moorse Amboineesen sullen op geen andre plaetsen haere woonsteden mogen neemen, dan die haer gcgeeven sal syn.

2. Ende ommè goede ordre te houden sal capitain over haer wesen Lebe Hoelang, luytenant orang kaija Accal ende vendrigh orang kaija Parmatta, die sy daer voor erkennen ende gehoorsamen sullen onder 't gebiedt van den heer Willem van der Reeck, gew. Gouverneur in Amboina.

3. Alle cleyne geschillen, onder haer vallende, sullen by deselve officieren, geassisteert met de orang kaija Laquassie, Ressie Maconobel ende Simonthay, affgedaen ende besegelt werden.

Iè63. J. MAETSUYKER. 369

4. Maer groote saecken sullen voor den Heer van der lieecke gobraght werden om by syn E. affgehandelt te werden, ofte wel aen de E. gerechte deser sleede geweesen te worden.'

5. Gelyck mede in alle saecken, in dewelcke parthyen mette uytspraecke van de voors. officieren niet te vreten syn.

6. Alle misdaeden, die met 4 realen geldt ofte 100 kolff- slaegen geboet connen werden, sullen insgelycx by den Heer

^n der Beecke ende de gen. officieren mogen werden gecorri- geerl, maer hoger ofte swaerder saecken sullen tol kennisse van den Landtdrost ende den E. gerechte gebragbt werden.

7. Deselve officieren sullen gehouden weesen altydt een correcte rolle te hebben van haer volck, met naemen ende toenaemen, die tellekens met de aencomende ende affgaende sullen vermeerderen ende verminderen; ende daer van ende van andre voorvallende saecken, ten minsten alle weeckeens, den Heer van der Beeck kennisse doen.

8. De gem. officieren sullen uyt de mans, die bequaem syn, een compagnie maecken omme, als 't de noodt vereyscht, in 't geweyr te comen ; die gewapent sullen weesen met swaerl ende schildl ofte boogh ende pylen, ofte so anders best sal werden geoordeelt.

9. So de Amboyneesen geneegentbeyt hebben eenigh landt te bebouwen ofte thuynen te maecken, sullen 't selve den Gouvemeur-Generael ende de Raden van India bekent maecken, die haer aenwysinge van bequaem landt sullen doen.

10. Niemandt sal d'Amboyneesen omme haere religie moey- lyck vallen ofte quellinge aendoen, mits datse deselve oock niet in 't openbaer en sullen mogen oeffenen, veel min 't selve onderwinden onder christenen ofte heydenen voort te planten, op pene van de doodt.

11. Maer so yemant onder haer van Godt getrocken moghte werden, den selven sullen sy niet mogen beletten ofte ver- hinderen.

12. De gem. Amboyneesen sullen haer waghten laet chris- tenen vrouwen ofte doghters vleesselycke conversatie te houden, op lyffsti-affe.

DBEL II. 24

J^O ièeS, 1664. J. MAETSUYKÊR.

13. Sullen haer dooden begraeven ter plaetse, die haer g'ordonneert sal weesen, ende dat in stüligbeyt, sonder cere- moniën ofte uytterlycke actiën van godtsdiensticheyt.

14. Niemandt sal buyten 't quartier, dat haer tot woonstede aengewesen sal syn, mogben vernagbten sonder licentie van deselve officieren, op pene van 50 kolffslaegen voor d'eerste, 100 voor de tvireede ende daer en boven 4 realen boete voor de derde mael.

15. Maer die twee nagbten sonder licentie als boven uytblyft, sal den Landtdrost overgelevert ende voor den E. gerecbte gebraght werden.

16. Ende sullen deselve officieren geen licentie tot bet uytblyven aen yemandt mogen verleenen dan om deuchdelycke oirsaeck, als om uyt vissen ofte bout, bamboesen, atap ofte anders uyt te gaen; ende dat dan noch niet langer dan voor een ofte uytterlyck twee nagbten.

17. Maer die langer vnl uytblyven, daer toe consent moet versoecken van den Heer van der Beecke meer gemelt.

18. Maer ter zee en sullen deselve Amboyneesen nae geenige plaetse mogen vertrecken dan met kennisse ende speciael consent van den Gouverneur-Generael.

19. Yemandt der Amboyneesen over de 3 nagbten sonder consent absent blyvende ofte fugityff geworden synde, sullen de officieren gehouden syn aenstonts den gem. Heer van der Beecke bekent te maecken.-

8 Januari). Last op den Curator ad lues, tot een vasten en redelijken prijs, voor de Compagnie te laten aan- maken een voorraad van doodskisten voor overleden Compagnies dienaren, die erfgenamen in Nederland hadden, — «de geene, welker vrouwen, ouders ofte ^kinderen hier te lande zyn, daer onder niet begrypende/

Aanleiding tot dezen last gaf het feit, dat men voor eene

1664. J. MAETSUYKER. S7l

doodkist de >onreedeIycke" som van 16 rijksdaalders of 48 guldens had moeten betalen, en dat men vreesde, >dat de vrin-

den en erfgenamen der genen, die hier quamen te overlyden, »alsalke eiorbitantien op het eene vemeemende, na advenant •ook een gelyk oordeel van het andere zouden connen stryken »ende geloven, dat men in alles hier so rouv^ en onbehoorlyck »te werk ging.*'

8 Januarij. Last op den pachter van het hoofd-geld der Chinezen aan den Overste en Kapitein der Chinezen te Batavia maandelijks gratis te verstrekken 20 hoofd- briefjes a 1 reaal.

Deze verstrekking geschiedde tot »souiagement*' van den Kapitein, >zo in't onderhouden van een Chineesen boode,.als •andersints/'

Vroeger had dié verstrekking ook plaats gehad, maar was in 1649 gestaakt.

Aan den Ontvanger-generaal werden die 20 hoofdbriefjes (door den pachter?) in rekening gebragt.

8 Januarij. Instructie voor den Haven-meester te Batavia.

De betrekking van haven-meester was vereenigd geweest met die van licent-meester, maar op 8 Januarij 1664 werd een afzonderlijke haven-meester aangesteld, vnens instructie luidde, als volgt:

1. Eerstelyck, sal de havenmeester gehouden syn sorgete draegen voor het hooft ofte de steenen cayen, van wedersyde de rivier buyten de boom tot aende tonne in zee uytgebragt, dat hetselve niet beschadigt, de steenen verworpen, uyt haer plaets versmeeten ofte andersints vermindert en werden.

2. Ende op dat hetselve te beter voorgecomen magh worden, soo sal hy niet alleen dagelycks selve daer het oogh op hebben, maer oock altemet eenige van syn volck uytsenden om te letten off hem oock jemant daer aen vergrypt, ende om insonderheyt

S72 1664. J. MAETSUYKER.

regard te nemen op de gene, die by naght en oniyde haer werck maecken van oesters van.deselve steenen te haelen.

3. Ende die bevonden sal worden, het sy ingeseten off vreemdelingh , lyffeygen off vrye, de voors. steenen cayen beschaedigt ofte oesters van deselve geclopt te hebben, alscboou hy' geen steenen versmeten ofte verroert sal hebben, sal daer over gestraft worden, te weten een vry ingeseten sonder onderscheyt van natie off qualiteyt, boven verbeurte van haer vaertuygh, met een boete van vyff rycksdaelders, een vreem- delingh nae discretie ende onderscheyt vande moedwil ofte schaede, ende een lyffeygen met ses maenden inde keten aende gemeyne wercken te arbeyden.

4. Gelycke penaliteyt wort oock gestelt tegen degene, die haere touwen, daer de vaertuygen inde rivier aenleggen, aen de voors. steenen sullen binden ofte vastmaecken. Insgelycxs alwaer 't oock saecke, dat daer by de allerminste schaede niet en waere gedaen.

5. Ende veel min sal jemandt vermogen eenigh cleyn vaertuygh op ofte over deselve steenen te haelen, om wat oorsaeck 't selve oock soude mogen wesen, op pene als boven.

6. Om het uytvaeren ende incomen der vaertuygen niet te becommeren, en sullen de joncken, wanckans ende andere vaertuygen aen wedersyde vande rivier niet meer dan enckeld mogen leggen, sonder malcander op de syde te comen, ten waere voor seer cleynen tyt om eenige goederen ofte coop- manschappen van malcander over te nemen.

7. Insgelycx en sullen geene vaertuygen mogen vastge- niaeckt worden ofte leggen buyten de boom, naeder aende selve dan op een distantie van 6 roeden, alwaer tot dien eynde een teycken gestelt sal worden, daer de havenmeester op sal letten ; ende die binnen de voors. limite bevonden sal worden vernaght te hebben, sal een amende verbeuren van twee realen, off anders gecorrigeert worden nae gelegen theyt vande personen.

8. Den Javanen is om gewightige redenen verboden met haere vaertuygen, groot ofle cleyn, binnen de boom te schieten, •op verbeurte van deselve ende soodanige vordere straffe als

9. J. MAETSUYKER. 375

sal geoordeelt worden noodigh Ie wesen, uytgesondert alleen de vissers, die toegelaeten wort haer vis aende marckt te brengen ende te verkoopen, mits datse dan terstont weder moeten buyten schieten, mede op de voors. pene.

9. Geen jachten, joncken, wanckans ofte ander groot slagh vaertuygh en sullen vermogen binnen de boom te schieten, sonder voorweten en consent van den havenmeester, ende dien sy oock te kennen sullen geven, ter wat plaetse sy deselve voor- nemen te leggen, om by hem geoordeelt te connen worden off het sal mogen geschieden ofte niet, op verbeurte van acht realen.

10. In de casteels en stadts grachten en sullen by naght geen vlotten van balcken, plancken ofte bamboesen mogen blyven leggen, op verbeurte van deselve.

11. Van gelycke is verboden eenige vaertuygen, groot ofte cleyn, binnen de stadt op de wal te haelen om vertimmert, schoon gemaeckt ofte gebrant te worden, anders als ter plaetse daertoe geadsigneert, als te welen, aende riviers westsyde tussen de redout Middelsteyn ende de poort Diest, mitsgaders aende oostsyde van deselve rivier aende tongh tegenover de vismarckt, op verbeurte van dry realen.

12. Niemant en sal nae desen de bruggen binnen de stadt mogen gebruycken om de masten van eenig vaertuygh uyt ofte in te setten, op een gelycke amende van 3 realen, ende de schaede te vergoeden, die daer by sal syn geschiet.

13. Inde publycke waeteren, soo buyten als binnen de stadt, en sullen geen vaertuygen mogen inde grondt leggen; ende wanneer jemandts vaertuygh door ongeluck van schielycke leekte, swaeren regen ofte anders comt inde gront te geraecken, soo sal den eygenaer hetselve terstont, ten minsten binnen 24 uyren, den havenmeester bekent maecken ende te gelyck doen blycken van syn aengewent devoir om hetselve sonder eenigh uytstel weder driftigh ende boven waeter te crygen, op een boete van dry realen, ende by langer versuym, nae dat hy van den havenmeester daer toe sal geinsinueert ende gewaerschouwt wesen, verbeurte van het vaertuygh.

14. Niemandt en sal inde rivier, de stadts grachten ofte

574 1664. J. MAETSUYKER.

gemeyne waeteren, soo binnen als buyten, vermogen te werpen eenige yuyligheyt, als asch, aerde, steen, tegels, doode beesten, etc., Jöf verbeurte van 3 realen, ofte soo Hby lyffeygenen geschiedt, strengelyck met roeden gegeesselt te voorden, off ten v^aere de eygenaers de voors. boete voor deselve aennamen te betaelen.

15. Ende sullen alle de voors. boeten geappliceert worden ten behoeve vanden voors. havenmeester; ende over deselve questie vallende, sal die staen ter kennisse ende iudicature van commissarissen van cleene saecken, om de plano ende buyten figuur van proces afgedaen te worden.

16. Om met alle bedenckelycke middelen voor te comen de dieverien, die aende champans vande Compagnie, die tot het lossen en laeden der scheepen gebruyckt worden, dagelycxs ende hoe langer hoe meer syn geschiedende, soo is goetgevonden ende geordonneert, dat voortaen geene particuliere vaertuygeo, soo wel van Nederlanders als Chinesen ende Mardyekers, en sullen mogen vaeren ofte comen a^ deselve champans, hetsy in zee, binnen de rivier off in de casteels ofte stadts grachten, by daegh off by naght, onder wat pretext het oock soude mogen wesen, op verbeurte vande vaertuygen ende verdere correctie nae gelegentheyt van saecken; ende dat oock het volck vande selve champans niet sullen vermogen eenigh par- ticulier vaertuygh aen haer boort te laeten comen, op peae van deportement, voor eenige maenden inde keten gebannen ofte anders gestraft te worden. Ende aengesien de havenmeester seer bec[uaeme gelegentheyt heeft om, nevens de bedieninge van syn voors. ampt, oock op dat stuck te letten, soo is verstaen denselven daermede toe te qualificeren, om niet alleen, soo wel als den advocaat-fiscael ende de andere officieren van Justitie, de bekeuringe daerover te mogen doen, maer oock in reghte te mogen procederen tegen de contraventeurs, soo wel degene, die de vaertuygen toecomen ofte gevoert hebben, als tegen het volck op de champans bescheyden, die bevonden sullen worden eenigh vaertuygh aen haer boort gesien ende hetselve niet verhindert te hebben.

17. J. MAETSUYKER. 37tf

18. Ende opdat van dese ordonnanlie nieniandt eenige ignorantie en hebbe te pretenderen, soo sal dese op de ge- bniyckelycke wyse ende plaetsen gepubliceert ende aengeplackt worden, om een yder tot waerschouwinge te dienen.

-jr Jannarij. Verbod tegen hanen-vechterijen.

De »tuysschery van het hanen gevegt", welke de Regering «om veele consideratien" oordeelde >te weesen een dinghvan «seer schadelycke gevolge", nam hoe langer hoe meer toe.

Zij verbood daarom dat spel aan een iegelijk »binnen off «buyten dese stadt", op straffe van arbitrale correctie.

22 Januarij. Verbod voor Chinesche herbergiers tegen het vérkoopen van tabak, r^'tsy gekorven ofte onge- y^korven, ofte oock maniocken ende tabacks pijpen, ende ^voorts alderhande muysteringey die inde winckeU ver- y>kocht worden, ds aUeen voor soo veel de geene, die

»tfi hare huysen sitten drincken, voor die tydt, alssy ^daer zitten sullen, konnen nuttighen ende verteeren"

De pachter van de »winckeliers'' was tegen deze handelingen van de Chinesche herbergiers opgekomen. De poenaliteit was »als by placcaten gestatueert."

7 Februarij. Bepaling, dat geen eischer, die y»comparuit'\ noch gedaagde, die ^default" zoude hebben blaten loopen'\ door het Collegie van Schepenen zoude worden aan- gdèoord, voor en aleer voor haer comparuit ofte defauU y^{volgens de statuten van Batavia) in handen van onsen ^Secretaris suUen hebben betadt, om by desdve daer r>van reecq. gehouden ende de penningen ten proffyte ^van de Kamer alleen bewaert te werden.'

Dit stuk, afkomstig van het Collegie van Schepenen, is zonder medeweten van de Hooge Regering uitgevaardigd.

376 1664- J- MAETSUYKER.

In weerwil van de voorschriften van 4 Januarij 1658 hadden de boden wederom »zeer groot versuyra" met betrekking tot de defauU-gelden gepleegd, waardoor het Collegie van Schepenen •apparent al een goet gedeelte [dier gelden] sal komen te «missen."

8 Februarij. Lmt op den Equipage-meester^ den Fabriek, den Constahel-majoor en verdere chefs van de ambachts- lieden, bossehieters en bootsgezellen, te Batavia aan land bescheiden, geene veruisseling van volk te doen plaats hebben dan vóór y^medio ofte den lesten der *maendt ende snlcks vóórtht de kostgelden uytgegeven ^werden/'

De Compagnie leed dikwerf schade, «doordien veel tyteenige •van deselve [ambachtslieden, enz.], terstondt nae datse bel «maendlycke kostgelt genoten hebben, geordonneert worden •weder aen boort ofte onder de militie te gaen, ende weder •andre in haer plaets worden genomen, die dan oock om het •kostgelt comen spreken."

De poenaliteit was vergoeding van de schade, welke de Com- pagnie door overtreding van bovenomschreven last mogt lijden.

18 Februarij. Last tot het doen ijken van maten en gewigten.

Dit stuk is afkomstig van >d'heeren magistraeten."

Gecommitteerde Schepenen en de ijkmeester zouden vaceren op 25 Februarij 1664 in het stadhuis van 2 tot 5 uur.

Het ijkmerk was voor ditmaal de letter Y.

De steenbakkers werden gelast hunne vormen »voor't all •slyten" met koperen banden te voorzien.

Ook kalk-verkoopers moesten hunne »calckbalyen ofte malen" laten ijken.

Niemand mogt in huis hebben ongeijkte kannen, maten, vormen, gewigten, ellen, »als anders."

1664. J. MAETSUYKER. 577

De poenalileit was »de boeteo, by 't placcaat dien aengaende »g*emaneerl." Gelijksoortige stukken als deze last zijn uitgevaardigd: 15 Julij 1664.

15 Februarij 1666. 3 Julij >

7 Februarij 1667. 11 Julij

16 Januarij 1668. 24 Julij

21 Januarij 1669.

8 Julij > 14 Januarij 1670. 30 Junij » 19 Januarij 1671. 27 Julij

6 Januarij 1672. Toen voor de merken het alphabet ten einde was, is men weder met de letter A begonnen, doch met een horizontale streep door het bovenste gedeelte van de letter. Op 6 Januarij 1672 was men gevorderd tot de letter Q met een zoodanige streep.

25 Maart. Bepaling, dat voor de inlandsche christen' gemeente te Batavia het Avondmaal zoude worden gevierd in de Maleische kerk in de Portugesche taal.

Wegens gebrek aan predikanten, de Portugesche of «inlandse »taele*' magtig, was zulks tot nog toe in de Nederlandsche •kercke ende taele" gedaan.

8 April. Last op deti Meester van de wapen-kamcr te Batavia tot het aanmaken van pitjes van minder waarde, dan de vroegere.

Onder de gemeente te Batavia werden geene pitjes meer gevonden, ten gevolge waarvan de pachter van de groenten*

578 1664. J. MAETSUYKER.

markt geklaagd had, dat hij zonder die muntsoort »met de »luyden niet en con te reght komen."

De voorwaarden voor dezen aanmaak zijn, vreemd genoeg, verzuimd in bet resolutie-boek in te vuUen.

27 Mei. Bepalingen n(^[)ens Portugesche geestelijken.

Een Augustijner monnik, met een Portugeesch schip ter reede Batavia gekomen, had zich, in strijd met speciale orders, hei- melijk aan wal begeven, eenige dagen »ten huyse van eene •Portugese lichte vrouw, alhier woonachtig'', vertoefd, in het geheim vergaderingen gehouden en ± 50 mannen en vrouwen, meestal bejaarde lieden en lijfeigenen, gedoopt, »sonder deselve «eenigsints te examineren ofte te ondervragen nae haer leven »ofte de kennisse des gelooffs van de hoope der zaligheydt."

De Regering vond dit alles «saecken, niet alleen streckende »tot groote vilipentie ende prophanatie van het gem. hoogwaer- •dige sacrament, maer waer door ook onse onnosele onderdanen »van ons worden gealieneert ende affkeerig gemaeckt''; en vrezende, dat ten gevolge van den vrede met Portugal »dier- «gelycke schandalen wel meer'' zouden geschieden, bepaalde zij:

1. Eerstelyck, dat soo dickmael als in toecomende hier wederom eenige Portugese scheepen sullen aencomen, de licent- meester gehouden sal syn hem terstondt aen deselve te ver- voegen ende te vernemen ofte daer oock eenige kerckelycke persoenen op worden gevonden; ende sulcx vernemende, deselve insinueren ende waerschouwen sonder onse speciale licentie niet aen landt te coomen ofte haer van boordt van haer schip te begeven, veeknin haer op de rheede met de goede ingesetenen deser plaetse te bemoeyen, kinderen ofte bedaeghde menschen te doopen ofte diergelycke, op pene van aenden lyve ofte anders gestraft te worden, na exigentie van saecken.

2. Gelycke insinuatie sal de licentmeester oock doen aende capitains ende verdere opperhoofden van soodanige scheepen, namentlyck, dat sy schuldigh sullen syn te letten ende sorge te draegen, dat geene soodanige personen van haer respective

3. J. MAETSUYKER. 379

scheepen aen landt en comen ofte anders binnen boordt van deselve yetwes en doen tegen dese onse ordre, op verbeurte van schip ende goedt, daer sulcx bevonden sal worden gepleeght ofte niet voorgecomen te syn.

3. Ende die van onse onderdaenen voortaen bevonden sal worden eenige soodanige persoenen gehuysvest ofte met ge- legentheyt tot diergelycke actiën geaccommodeert te hebben, sal insgelycks rigoureuselyck gestraft worden, nae gelegent- heyt van saecken.

28 JuDij. Uitschrijving van een bede-dag voor de vloot naar China.

27 Augustus. Verbod tegen het drijven van paarden, ossen, koeijen of buffels door de stad Batavia, i^anders »a/« met een zeel ofte touw gebonden.' — Verbod tegen het ^rennen ende jagen te paerde' door de stad. — Verbod voor slaven, «die eenig paerdt door de stadt ^moeten brengen' \ op dat paard te zitten.

De straf op overtreding van het eerste verbod is vergeten. Tegen het rennen werd als straf bedreigd:

a. verbeurdverklaring van het paard;

b. eene boete van 6 realen van achten;

c. arbitrale correctie.

De slaven zouden »strengelyck gegeesselt'' worden, indien zij de paarden niet >by de handt ende toom" leidden.

19 September. Instelling van een Collegie van Heem- raden te Batavia.

Dit collegie werd ingesteld, »dewyl de ingelanden met mal- «canderen veeltyts niet en connen verdraegen ende de Land- •drost over de platte landen deser steede alleen geen behoor- »lycke ordre alomme en kan stellen, de landen en erven wyd «en syd verspreyt synde."

380 1664. J. MAETSUYKER.

Hel collegie bestond in 1664 uit vier leden, onder welke de Landdrost.

Eene instructie voor dit collegie blijkt niet eerder dan in het jaar 1680 te zijn vastgesteld.

30 September. Inkomend regt van iO rijksdaalders per val op Engelsche ^mom^' gesteld.

Deze »mom" werd van Bantam ingevoerd. De belasting was dezelfde als die op Engelsch bier.

14 November. Afkondiging van de jaarlij ksche plakalen.

18 November. Bepalittg, dat bij overlijden van een gouvernetir van Ambon of Banda t>de langst levende ^gouverneur van d'eene provinlie in het naegdaetene ^gouvernement van syn overledene naebuur soo menigmael f^sal mogen overcomen, als hy bevindeti sal ten dienste Hmn de Compagnie noodig te wesen.*'

25 November. Instructie voor de Opper-koopliedeti van het kasteel Batavia.

1. Aengesien den onimeslag van 'sComp' negotie groot ende een tyt lang door twee oppercoopluyden waergenomen is, soo sal d'administratie van't coniptoir Batavia als voren aen hun beyden toevertrouwt blyven, omme daer van reecq. te houden en daer voor yder van't gene hem aenbevolen wert redevaliel te syn.

2. Tot dien eynde sullen alle de sleutels vande negotie pckhuysen aen heyde d'oppercooplieden toebetrouwt ende eene- iyck ten huyse van d'eerste bewaert worden, omme by daege ende by nagt, nae de gelegentheyt vereyscht, in't gemeen tot deselve ende de packhuysen toegangh te hebben, uytgesondert dat niet dan met kennisse vanden directeur sullen vermogen te openen de houten kas, daer 's Comp^ juweelen en andere koste-

3. J. MAETSUYKER. 58l

lyckheden in bewaert worden, staende inde geld camer tot verantwoordinge van d'H'. directeur generael, welcke oockde sleutelen van d^ camer in bewaering sal behouden.

3. Gemelte oppercoopluyden sullen beyde gehouden wesen op alle de mindere ministers, aen dit comptoir dependerende, vigilantelyck te letten, omme een yder t'allen tyde van syn doen reeckénschap te laeten geven ende in pligt te houden, versorgende den boeckhouder vande negotie niet verachtert, maer de parthyen wel geêxtendeert, met volcomen specificatie in goede forme in't journael schryft, ende dat de overdraeger, synde een ondercoopman, de partyen in't grootboeck wel ende behoorlyck overdraegt, met soo veel verclaringe als een regel oflf twee uyterlyck toelaet, blyvende de boecken tot haerbey- der verantwoordinge, voor soo veel als deffecten van de negotie packhuysen betreffen, mits dat tot verantwoordinge van den boeckhouder sullen syn alle reeckeningen, die buyten d'adminis- tratie der cooplieden aen hem opgebragt werden, alsnament- lyck vande equipagie, generaelen ontvang, H slaven quartier, 'tsoldy comptoir, dispenciers, winckelier, rys- ende yser ma gasynen, mitsgaders de wapenkamer, constabel majoor, etc«^ sullende by gehouden wesen voor de mistellingen ende abuysen in voors. reeckeningen, door hem begaen werdende, te caveren.

4. Doch sullen geseyde oppercoopluyden versorgen, dat de comptoir boecken doorgaens gedubbeleert en t'allen tyden, soo veel mogelyck sy, effen staen, dat gevoeglyck geschieden can, wanneer 'tdaer op aengeleyt wort.

5. Soo sullen alle uytgaende cargasoenen, soo wel dienae Hvaderlandt als de gewesten van India versonden werden, datelyck de menuten vande factuuren in een ommeslag doen binden, om dan wel en net in een bequaem boeck gecopieert te werden.

6. Alle cargasoenen, die aende comptoiren in India afschepen, sullen by voors. coopluyden de factuuren geformeerl, geteyckent ende den directeur vertoont werden off alles nae behooren op syn ordre is afgescheept, ende vervolgens van den visitateur generael wel nae gereeckent en op getelt worden, sonder dat

581 1664. d. MAETSUYKÊft.

hy nae dato over eenige faulten, daer in bevonden werdende, pretentie sal connen off vermogen te maecken.

7. Soo sullen alle de administrateurs, soo vande natte magasynen, rijs- ende yser packhuys als wapencamer, mits- gaders den winckelier^ elck voor't syne, redevabel blyven ende daervoor aende Comp. caveren, mits nogtans datse gfehouden sullen blyven aenden directeur ende beyde de oppercoopluyden off elck inH besonder (des begerende) reden ende reeckenschap van haere administratie te geven.

8. De voorn, administrateurs sullen met goetvinden van d'Ed. H'. generael ende Raeden van India ordres gegeven werden, hoedanig hun een yder sal hebben te draegen aengaende haer bedieninge, op dat alles met goede ordre ende overéencominge mooge toegaen.

9. In't confronteren met den cassier, item 't hooft van 't soldy comptoir als winckelier, sal 't selve op den boeckhouder niet alleen mogen aencomen, maer moeten geschieden ten overstaen ende byvresen van een der oppercoopluyden, niits de voorn, administrateurs gehouden sullen wesen (de opper- coopluyden sulcks gelegen comende) haer daer toe te laeten vinden.

10. De goederen ende coopmanschappen, de negotie pack- huysen aengaende, van wat qualiteyt die syn, welcke voor reeckening van de Comp® in voorn, packhuysen werden opge- slaegen, 't sy van buyten comende off alhier ingecocht werdende, insgelycks die uyt de packhuysen gaen, 't sy nae andere comp- toiren versonden ofte hier vercocht werden, sullen alle perfect gewogen ofte getelt werden in opregtigheyt, sonder fraude.

11. Alle de coopmanschappen ende goederen, die uyt de negotie packhuysen met champans off andere vaertuygen van landt werden afgesonden om inde scheepen te laeden, daer by sal een adsistent ofte ander gecommitteert persoon, om fraude ende dieffstal voor te comen, gestelt werden, op dat de goe- deren aen boort behoorlyck mogen werden overgélevert, daer van sy recepisse vanden ontfang binnen boort sullen weder mede brengen; dogh en sullen geen coopmanschappen gewogen.

12. J. MAEtSUYKER. 38^

getelt off afgescheept worden, als ten overstaen vande schippers off hoeckhouders, bescheyden op de schepen, daer de goederen werden ingelaeden, op dat behoorlyck cognoissement teyckenen; maer op dat het werck niet stil en come te staen ende de afschepinge altyt voortgae, soo sullen de opperhoofden vande scheepen, die geladen worden ende vertrecken sullen, alle daegen aen landt comen om te vernemen off iets afgescheept sal werden, ofte wel ontboden off verwittigt synde, hun by d'afschepinge laeten vinden off yemandt haerent wegen daertoe committeren, op pene, dat niet en sullen hebben tespreecken van eenig verschil of te cort ontfangen goederen, in haer absentie van landt aen boort gebragt synde, sullende de opper- coopluyden, wanneer de schippers off boeckhouders manqueren te Gomen en op hun ontfangen te passen, echter met d'aff- schepinge van gecommitteerde laeten voortgaen ende de scheeps opperhoofden evenwel gehouden syn de cognossementen sonder eenige exceptie te onderteyckenen.

12. Maer alsoo op de goederen ende coopmanschappen, van boort met champans off andere vaertuygen aen landt ge- bragt wordende, door d'oppercoopluyden geen prompte ordre kan worden gestelt, vermits de. ontladinge doorgaens op ordre van den equipagiemeester geschiet, soo sal denselven vertroude gecommitteerde stellen en sorge draegen, dat alle goederen, om fraude voor te coomen, onder goede toesigt aen landt comen^ nevens geteeckende memorie van 't gene mede brengen, ten waere dat d'H" directeur off d'opperluyden andere ge- committeerde off last van overschepen quaemen te ordonneren.

13. D'oppercoopluyden sullen in't coopen offvercoopenvan Comp' gelegentheyt off coopmanschappen niet procederen, als met ordre ende advys vanden directeur, ende dewyl op alle de ordinaire cleeden, soo Cormandelse, Bengaelse, Suratse als andere seeckere en vaste prysen door d'E^. H'. generaelende Raeden van India beraemt syn, soo sullen deselve sonder onder- scheyt van persoonen vercocht en uytgelevert werden, volgens de prys courant, met dien verstande, dat (de briefkens, daer op de betalinge in cassa gedaen wert, door d'H'. directeur en

584 1064. J. Maetsuyker.

beyde de oppercoopluyden geteeckent werden; niaer aengesien eenige lynwaten de gestelden prys door den hoogen inooop excederen, soo sullen soodanige cleeden niet vercocbt werden, als met kennisse en taxatie van d'H^ directeur en geen goede- ren gelevert, bevorens in cassa betaelt syn, daervan de coopers bewys vande cassier sullen moeten toonen.

14. Geene scbulden de novo mogen gemaeckt, nogh niemandt gecrediteert worden, 't sy van wat conditie off qualiteyt die syn, selffs door den directeur niet, maer soo yemandt credit meriteert, sal 't gesrbieden met advys en communicatie van d'Ed. H^ generael en Raeden van India ; wyders sullen d'oppercoop- luyden alle debvoir aennemen om d'oude schulden in te vorderen en de debiteurs scherpelyck te doen maenen, foy wylen ge- committeerde daer toe uytsendende.

15. Op den ontfang der stuckgoederen, sacken, packen, kassen, etc. van 'tpatria als d'indiscbe quartieren comende, sal door d'oppercoopluyden behoorlyck werden gelet, dat de facluuren ende cognossementen voldaen ende de teeckenaers voor te cort comende aengesproocken werden ; en soo deselve aende coopluydeu geen satisfactie off reden kunnen geven, sal bet verscbil door d'H' directeur werden gedecideert ; even alsoo sal werden gelet op diergelycke goederen, nae't patria off andere gewesten van India versonden werdende.

16. Insgelycks sullen d'oppercoopluyden op de versekert- heyt en 't sluyten der packhuysen goede acht geven en ver- hinderen, soo veel als 't mogelyck is, dat de lyfeygeneu niet en steelen, mitsgaders goede sorge draegen, dat de coopman- schappen voor witte mieren en ander gedroghte gepreserveert blyven, item de schaede, die door leekte der daecken off ander- sints by groote stortreegen soude kunnen ontstaen, immers soo veel als doenelyck is, tragten voor te comen, mits dat op haere waerschouwinge behoorlycke reparatie sal werden gedaen, off anders niet aenspreeckelyck sullen wesen voor de schaede, die by manquement van sulcks sal by gecomensyn, anders gehouden te vergoeden, 't gene by haere achteloostheyt ofte versuym veroorsaeckt is; sullen oock versorgen de pack-

17. J. MAETSUYKEft. S8Jj

huysen wel opgeschickt ende suyver gehouden, mitsgaders de r^pmanschappen, yder sorteringe by een, op syn plaets wegh gestuwt werden.

17. Alle incomende cleeden en andere coopmanschappen moeten terstondt in de packhuys boecken pertinent met haere üombers en prysen ingeschreven werden; oock soo moeten alle inlandse aencomende facturen, naer datse door den visita- teor of boeckhouder generael naegereeckent, gevisiteert en de abuysen, daerin bevonden, geredresseert, mitsgaders de opper- coopluyden aengewesen syn^ aenstondts inde negotieboecken ingeschreven, overgedragen ende volgens factuura naegesien werden omme correct te gaen, maer de factuuren, uyt bet vaderlandt comende, moeten door den boeckhouder generael niet alleen naegesien, maer oock volcomen opgemaeckt werden en alsdan voor syn origineel gehouden. Soo moeten insgelycks alle uytgaende cleeden als andere goederen terstont inde pack- huys boecken mede met haer nombers, prysen en specificatie, waer nae toe versonden off aen wie vercocht syn, afgeschreven werden en met de uytgaende factuuren gehandelt, even als bier voren vande aencomende gesegt is.

18. De oppercoopluyden sullen d'E. H^ directeur, soo dickwils als 't syn Ed. begeert off vordert, opgeven, wat ende hoeveel cleeden, comptanten, specerien als andere goederen inde negotie packhuysen in voorraet syn, omme sich inH vol- doen vande eyschen der buyten comptoiren nae te kunnen rigten, alsmede alle ses maenden, gelyck nu gebruyckelyck is, een balance uyt het groot boeck trecken en aende H^ directeur overleveren ; oock sullen op den voors. tyt de coopmanschappen ende wat daer verder aen dependeert, van hun beyden, ten overstaen van twee gecommitteerde , naegesien en opgenonien werden en de bevindinge daervan aen d'H^ directeur geteec- kent overgelevert om te kunnen weten, hoe't met de pack- huysen staet ende d'erreuren als difierentien, 't sy te cort off overig bevonden wert, te helpen redresseren, midsgaders 't een tegens H andere af te laeten schryven.

19. Aangesien de voorstaende articulen behelsen de ordre,

MIL n. 25

386 ^dd4. J. MAETSUYKeA.

die in 't generael moet gehouden worden , en dat noglans de geheele administratie van gemelte coopluyden in twee deelen bestaet, synde ontfanck ende uytgifle, soo sullen nu overtreden tQt de verdeelinge, op dat yder mag weten, waer voor by te verantwoorden en te caveren heeft.

20. Den eersten coopman sal den ontfaug hebben van alles^ datter van buyten aengebragt en hier ingecocht weri, da^r vooren denselven sal caveren en verantwoorden, miti^ders behqorlyeke reeck. en reliqua van geven en doen houden.

21. Oen tweeden sal 't gene uyt de packhuyseu vercocht ende nae alle quartieren afgescheept wort tot syn verantwoor- dinge houden en daer voor redevabel blyven, synde nogtans te verstaen» dat den incoop off vercoop aen geen van beydeo in't besonder toegelaeten sy, maer in't gemeen met kennisse en ordre van d'H^ directeur geschieden sal.

22. Voor eerst sal den eersten coopman een memQriaQl boekjen vanden ontfanck houden, insgelycks den tweeden coop- man een memoriael boeckien van 't gene uyt gaet, en yder voor 'tsyne pertinente aenteeckeninge doen omme het eene onder 't ander niet te imbrouljeren.

23. Den eersten coopman sal versorgeu» dat alle aencomende cargasoenen volgens factuura ende cognoissementeu, soo drae de scheepen <mtlost syn» pertinent naergesien en voor het te cori cwiende de teeckenaers der cognoissementen aengesprooc- ken werden, en van het te cort off overig comendebehoorlycke a^nteedLeoinge houden.

24. Insgelycks sal hy sorge draegen, dat alle incomeode cieeden en andere coopmanscbappen op stondt volgens de facluuren inde packhuys boecken ingeschreven werden, ende van gelycke aUe aencomende facturen, als 't gene maendelycks ingecocht is, naer gesien en volgens de factuuren en'tcassa- boeek inde negotïeboecken doen inschry ven en overdraegen om correct te gae». Op aUe de goederen, die inde negotie p^ck* bttysen onder d'admjnistratie vaiidft coopluyden ontfimgw en ingecocht werden, soo vande NedarteAders, Ghinesenoffandore vowwilfliingen, sal door den eersten aJis oock tweede coopman

1è64. J. MAETSUYKÉR. 38?

goei regaard op de deugdelyckbeyt derselve genomen werden; oock sal de weger off teller vande coopmanscbippen, 't sy stuck goederen, suycker, peper als anders in margine voor den oatfanck teeckraen, bevorens de coopluyden deselve geteeckent hebben, om t'allen tyden offer erreoren begaen wierden te kunnen uytvinden, wie de goederen gewogen ofte ontfangen heeft.

25. Voorts blyft generaelyck alles, wat aen den ontfanck dependeert, aen den eerstm ooopman alsvoren geseyt bevolen, suldcs dat denselven hier mede weet, wat syn offitie sy en waar voor redevabel blyft.

26. Oen tweeden coopman blyft belast met alle 't gene aende uytgifte dependeert, te weten:

27. Alle afgaende cargasoenen nae ordre van den direc- teur, een yder voor 't syne, pertinent op te geven en af te doen sehqien, de coopmanschappen en dependentien van dien, dk afgeadieept syn, in factura te stellen en in een factuor- boeck de minuten te doen inbinden en in een vast boeck Gopi^ren.

28. Alle cleeden en eoopmanschappen, soo wel versondene als vércochte, pertinent inde packhuys boecken af te schryven eo gedurig deselve effen te houden; insgelycks alle facturen en partyen van vertrockene scheepen, midsgaders 't gene maoidelycks veroocht, als aende winckelier op soldye oncosten, chimrgyns winekel, hospitael, wevery, craytmoolen en aen andere gelegentheden (daer van reeck. inde boecken werde gehouden) verstreckt is, te resumeren, naer sien ende versorgen, dat volgens factura in cassa boeck, etc. inde negotie boecken wel ingeschreven ende overgedraegen werden.

29. Voorts blyft mede generalyck alles, wat aende uytgifte dftpendeert, aenden tweeden coopman als vooren geseyt bevolen, soo iaX d^Diselve dan oock weet, wat syn offitie sy en waer voor te caveren heeft.

30. Tot een besluyt recommanderen, dat de coopluyden dPama bsyten kennisse en wetenschap van d'ander in deselve administratie niet sullen vermogen te ondernemen, maer met

588 leé4. J. MAETSUYKEft.

goede overeencomioge hunne chargie achtervolgens dese ver- nieuwde ordre tragten uyt te voeren.

9 December. Uitschrijving mn een bede-dag wegens het vertrek van de retour^vloot.

Wijziging in de pacht der tapperijen, enz.

» FcbrvwO.

1. Eerstelyck, aengaende de herbergiers ende tappers is geresolveert, dat deselve voortaeu niet sullen mogen setten binnen ofle voor haere huysen, om arack ofte andere stereken dranck te drincken eenige lyfeygenen, slaeven ofte slaevinnen, op pene van 12 rx^ te verbeuren, soo menigmael sy daer over bekeurt sullen vrorden.

2. Ende alsoo bevonden wort, dat de smalle croegiens en kufiens, soo binnen als buyten de stadt, meer ende meer toenemen, in dewelcke alle vuyligheden ende quaede stueken gepleegt worden, soo is om hetselve soo veel tegen te gaen, als can geschieden, goetgevonden, dat de herbergiers ende tappers voortaen aenden pachter maentelycks sullen betaelen in plaets van croonen 6 n^\

3. Ende is dan wyder oock verstaen, dat al Hgene inde conditien ende voorwaerden des verleden jaers is gestelt op croonen ende dubbelde stuyvers van 8 tangen, van nieuwe jaers dag aenstaende, mette nieuwe verpachtinge, voortaen sal blyven verhoogt tot ryckdaelders ende dubbelde stuyvers in spetie, uytgesondert alleen het hooflgelt der Chinese natie, dat op croonen sal blyven continueren, gelyck 't eenige jaeren herwaerts is geweest.

4. Voorts is goetgevonden de pacht van 't arack branden mette tapbriefkens weder te laeten aenden capitain der Chinese natie ende de gemeene arackbranders ten pryse ende op de conditien des voorleden jaers, uytgeseyt de veranderingen boven geêxpresseert, soo is mede verstaen de cleeden passer aen denselven capitain te laeten voor 80 rx^ ter maent, gelyck de vorige capitain die tot nog toe heeft genoten.

5. J. MAETSUYKER. 389

13 Februarij. Bepaling, dat in de Maleische kerk des Zondags tweemaal in de Portugesche taal gepreekt zoude ivorden; eveneens in de Nederlandsche kerk, ^aen een ^plaetse, daertoe specialyck afgesonderV\ 's morgens van Va 7 — 8 uur, voor de Fransche gemeente, r^hoewel ^weynigh in getale sgn.''

Zij, die >»de Maleytse voorlesing" wenschten bij te wonen, konden daartoe beschikken over de Maleische kerk >op soda- «nigen tyt, als tot noch toe de Fransse gemeente tot het hooren • voorlesen van een capittel^ etc. hebben gehadt."

17 Februarij. Prolongatie van het octrooi der O.-I. Compagnie tot het jaar 1700 nnclugs/'

Dit octrooi bevat overigens geene nieuwe bepalingen. Afgedrukt in Gau eO' Scheltus, groot plakaatboek, IV, 1324.

20 Februarij. Last op de Diakenen bij hunne jaar- lijksche verantwoording de y^reken-boeken" , door hen aangehouden, over te leggen.

Over deze zaak is veel te doen geweest^ doordien Diakenen hierin wantrouwen van de zijde van den kerkeraad meenden te zien.

Ook toenmaals blijkt de opkomst bij algemeene vergade- ringen zeer luttel geweest te zijn; immers »tot het sien en «horen doen [in de kerk] van de voorsz. rekeningh geene ofte «immers zeer weynig andere persoonen ter bestemder plaetse »verschynen, als alleene de gene, die daertoe expresselyk 'gecommitteert syn."

390 1665 J MAETSUYKER.

20 Februari]. Aanwijzing van zekeren weg om •herwaarts •te komen ofte te vertrecken'' voor de Javanen, ^die •hier van de Oost kamen.'*

Waarlangs die weg liep, wordt niet aangegeven, maar wel is bepaald, dat zij, die langs een anderen weg passeerden, •als dieven ende perturbateurs vande gemeene ruste aengetast

ende gestraft" zouden worden.

In een «proper buysken", aan dien weg staande, zoude eene wacbt van 5 è 6 soldaten worden gelegd.

De Regering bad namelijk ondervonden, dat de bewuste Javanen niet alleen om handel te drijven, maar ook om te stelen naar Batavia kwamen.

6 Maart. Vernieuwde afkondiging en verscherping van het reglement^ vastgesteld den 14^ September 1660, voor de gemeene tafel binnen het kasteel Batavia.

»A1 over lange" had de Regering bespeurd >de groote naela- «tigbeden en versuymeniss^n, die by de adsistenten en andere «ministers, bier in 't Gasteel bescbeyden, werden gepleeght «in't regard van de vorige ordre ende goede observantie omme,

soo des Sondags voor de middagb in de predicatie, als oock »des avonts in 't gebedt te verschynen."

Zij acbtte daarom noodig die >ordre" nog eens af tei kon- digen en in art. 4 daarvan de straf van verbeurdverklaring van ééne maand gage te vervangen door gevangenis gedurende «een geheelen dag te water en te rys in 't doncker gat ende «een maend langh in 't Gasteel gebannen worden."

Bovendien stelde de Regering de volgende voorschriften vast:

1. Ende alsoo de voors. ordonnantie, voor soo veel de frequentatie vande kercke des Sondags voor de middag is raeckende, tot noch toe niet wel en heeft connen werden geobserveert, vermits de sael, daer in de predicatie gedaen wort, geen ruymte genoeg en heeft om, behalven de soldaten, oock alle de adsistenten, die in 't Gasteel bescheyden syn, te

1665 J. MAETSUYKER. 591

phetsen, sal het getal van deselve in tweeën gedeelt worden, hetende alsoo d'eene helft inde predicatie comen des töor- iniddaghs en de andere helft des naemiddaghs, met dien ver- stande, dat de gene, die den eersten Sondag des toormiddaghs inde kerck sullen geweest syn, gehouden sullen syn den vol- genden Sondag des naemiddags inde kerck te comen, en vice- versa, houdende alsoo teickens haere beurte, op dat alles met goede ordre en stichting mag toegaen, mits dat evenwel eick een vry staen sal buylen syn beurt m de kerck te comen.

2. Tot welcken eynde een rolle ofte lyste sal gemaeckt Worden van de gene, die inde voors. Ofdonnantie begrepen syn, met onderscheyding vande comptoiren, op de welcke sy harren dienst hebben, mitsgaders vande getrouwde ofte die hftere ouders hier woonachtigh hebben, en voort soodanige andere, als het by den heere directeur generael, om redenen, sa] mogen werden toegestaen.

3. Van welcke beyde rollen yder vande respectieve opper- hoofden, in 't Gasteel woonende, yder een stel sal hebben en behouden; ende wanneer jemant vande voorn, personen comt te overlyden ofte vertrecken, ofte dat ter contrarie jemant van buyten incomt om synen dienst in 't Gasteel te presteren, Kal bet opperhooft, dien sulcx aengaet ofte daer onder de overledene ofte vertreckende persoenen gesorteert hebben ofte de nieuw aengecoroene sorteren, daervan op de voors. rolle behoorlycke aenteeckeninge houden en Hselve aen syne con- frater bekent laeten maecken, omme die verandering mede clck op syne rolle te brengen.

4. Om hetwelcke te gevoeglycker te doen, sal eenen seec- keren dagh inde weecke vastgestelt worden, op dewelcke de andere opperhoofden gehouden sullen syn by een te comen, ten huyse van soodanigen opperhooft, dien het syn beurt syn sal om te presideren, hoedanige beurten geschieden sullen om de maent ofte om de 14 dagen eens, soo als de voors. opperhoofden niet malcander sullen goet vinden eens vooral te statueren.

5. Ende wanneer eenig opperhooft iemant van syne sup- poosten consent wil geven om buyten het Gasteel tegaen,sal

392 1065. J. MAETSUYKER.

het liceDtie briefken, by hem daervan onderteeckent, aende hooflwagt overgegeven ende wyders des avonts door het opper- hooft^ in der tyt presiderende, ingetrocken werden, om alsoo alle onbehoorlycke collusie onder de suppoosten voor te comen.

6. Mits dat aen niemant vande suppoosten sal gegeven worden licentie om eens voor al uyt het Gasteel te mogeu passeren en repasseren, tensy met onderUnge kennisse ende goetvinden vande respective opperhoofden, en hetwelck dan oock alsoo op de voors. rolle sal werden aengeteeckent.

7. Wordende tot het houden vande aenteeckeninge der- genen, die des Sondags uyt de predicatie en des avonts uyt het gebedt absenteren, gestelt den helbardier Hendrick Brant, die daervoor Vs ^^n alle soodanige boeten sal genieten, als inde voors. ordonnantie over de voors. versuymenissen staen uytgedruckt, laetende het restant ten behoeve vande gemeene taefelgasten.

8. Ende wat aengaet het invorderen vande andere boeten ofte het opleggen vande straffe tegen degene, die bevonden sullen worden sonder consent uytgegaen te syn ofte sich andersints tegen dese ordonnantie vergrepen te hebben, het- selve sal mogen geschieden op de ordre van het opperhooft, dien het syn beurt sal syn om te presideren ofte vanden heere directeur generael, indien eenige swaerder delicten mogten wesen voorgevallen.

9. Aan welck opperhooft oock het begeven vande slaep- plaetsen, mitsgaders het lesen vande rolle der voors. taefelgasten, het opsigt over het schaffen en hetgene daeraen meer depenteert, sal gedefereert worden.

13 Maart. Verbod tegen het inahen van schoenen btêilefi de winkds, r^die onder de gilde syn begreepenJ'

Eene strafbepaling ontbreekt.

•Swarten, die vry geworden syn", mogten geene schoenen maken, tenzij na aflegging eener «proeve" en opname in het gilde.

1665. J. MAETSUYKER. 395

27 Maart. Salaris-lijst voor de dienaren hij het soldij- kantoor.

1. Voor 't copiêren van een testament 7a ^Y^^-

Mits dat dan dito copie sal geschreven wor- den op een papier van Ys segel, soo dat dan

voor 'tcomptoir sal suyver genoten worden

2. Voor 't opsoeken der saldos der overledenen tot laste dergenen, die deselve laten opsoecken, voor

yder reeckeningh Vs •

3. Voor 'tafschryven en salderen by de boecken van reeckeningen^ die nae 'tvaderlandt ver- sonden worden, als vooren, voor yder reec- keningh Vs *

4. Voor 't inschryven der reeckeningen in de boec- ken der afbetaelde saldos om alhier te mogen de penningen ontfangen, als vooren, voor yder reeckeningh Vs *

5. Wegen H intrecken der reeckeningen in de vry boecken by de houder der logie boecken, yder reekeningh Vs '

6. Op den ontfangh der 6/m., op 'i vry worden

der luyden staen gebleven Vi ■

7. Wegen d'appoiutementen der levendigen, ten voordeel van vrye luyden op 'taffbetalen der-

selver 7, » '

8. Over 't opsoecken der verlooren reeckeninge der soldaten off matroosen hier te landen, voor yder reeckeningh Vs "

9. Van alle appointementen, waerby eenige delin- quanten belast worden ten proffyte vande fiscael, mits dat aftreckende vande portie desfiscaels, om door denselven betaelt te worden, maer

niet door de delinquanten 7^ »

alles swaer geit.

5»4 leeö. J. MAETSUYKE^.

27 Maart. Instructie voor de soldij-hoekhouders.

1. Eerstelyck, dat de boeckbouders der scheepen, hier ter rheede leggende, alle maenden precys aenden visitateur der scheeps boecken sullen opbrengen en schriftelyck overgeven, hoe veel dat by het voick, op haer schip bescheyden, uyt de winckel alhier genooten sy, met specificatie van yders naeme, qualiteyt ende de somme der ryxd". om by denselven inde genoemde winckel tegen de scbeepscladden naegesien ende geconfronteert, mitsgaders, in cas van eenigh different ofte verschil, hetselve met kennisse ende advys van 'topperfaooll van Hsoldy comptoir tydich geremedieert ende vertietert te worden.

2. Van gelycken sullen de voors. boeckbouders gehouden wesen soodanigen specificatie aenden genoemden visitateur op te brengen, telckens wanneer haere scheepen van hier nae andere plaetsen staen te vertrecken, eenige daegen te vooren.

3. Alsmede wanneer sy geordonneert worden op een ander schip over te gaen, voor datse haer boecken transporteren ofte overgeven.

4. Ende die een briefie becomen heeft om eenigh subsidie uyt de voors. winckel op syn reecquening te ontfangen, sal hetselve aenden winckelier. vertoonen, dewelcke daerop sal teeckenen, wat ende hoeveel hy genieten sal, met uytdruckinge van het bedragen in realen van 64 stuyvers, om daeruyt by den boeckhouder inde scheepsboecken belast ende sulcx op hetselve briefie genoteert te werden, tot voorcominge van diffe- renten, die anders daerin connen werden gecommitteert.

5. Voort wort geordonneert, dat de boeckhouders en adsis- tenten der scheepen, hier ter rheede leggende, sullen maecken alle dagen des morgens aen boort van hare scheepen te wesen ende daar te blyven tot den middagh, sonder onderscheyt offer wat te doen sy ofte niet, op verbeurte van 4 rx^. soo meenich raael sy daerover bekeurt sullen worden. Ende soo ietnandt door sieckte oft eenigh ander incident mochte verhindert wor- den aen boort te vaeren, die sal daervau terstont den voors.

6. J. MAETSUYKCR SOK

visitatettr adyerieren ende waerschouwen of sanen anden geen excusen aengenomen worden.

6. Ende wanneer de scheepsboecken geslooten worden, Ball^ de boeckbouders drie stel yande selve moeten leveren aen 'tvoors. 8oldy oomptoir ende daernevens de principale onoost reedKeningen» die in desehe ingescbreven syn; alles behoor- lyeken net geschreven, op boete van 20 realen, blyvende mettemin gebonden deselve alsvooren te copiêren.

7. Wckske boeten met ordre van 't opperhooft van 't voors. eemptoir ingevordert sullen worden by de genoemde visita- tenr ende daervan reeckeningh gebonden, om een ofte twee- maelen in 't jaer met kennisse van den H'. directeur verdeelt ende geappliceert te worden, soo bevonden sal worden te bdiooreïi.

8. Ende die niet en heeft om te betaelen met geit ofte soo veel op syn reeckeningh te goet, sal in plaets van dien met kennisse van d'H' directeur generael geleerst of anders gecorrigeert ende gestraft worden nae gelegentheyt van saecken.

9. Dat van gelycken oock moet geschieden van soodanige scheepen, die haere boecken op eenige buyten comptoiren comen aft te leggen.

10. Sullen mede alle de boeckhouders inde respective gou- vernementen, directien en comptoiren van India gehouden syn drie compleete stellen boecken ter generaele soldy comptoir over te senden, op poene voors.

11. Ende alsoo oock veel bevonden wort, dat inde testa- menten ende codicillen, die hier te lande gemaeckt worden ende in dewelcke eenige legaten besproocken worden aenden armen van dese plaets off in 't vaderlant, niet gespecificeert ofte uytgedruckt en wort, wat armen den testateur eygenUyck heeft gemeent, hetsy de diaconie, dagelycxse ofte gemeene armen ofte anderen, waeruyt dan twyfelingen ende disputen souden connen ontstaen, is om deselve voor te comen, goetge- vonden, volgens en in conformité van het placcaet, voor desen daerop benoemt, te ordineren, dat de secretarissen, notarissen ende boeckhouders der scheepen, tot het maecken van eenigh

396 1666. J. MAETSUYKER.

testament ofte codicil geroepen wordende, ende de testateur eenigh legaet begeerende te maecken aen eenige armen van steden ofte plaetsen, deselve distinctelyck sullen afvragen, vrat armen hy eygentlyck sy meenende, ende hetselve inde uytterste wille specificeren ende uytdrucken; ende onaengesien oock ge- beuren can, dat eenigh dienaer vande Cornp*., hier ter stede olie elders testament gemaeckt hebbende, naderhant ter scheep ofte op een ander plaets come te overlyden, sonder aldaer van het testament, dat sy gemaeckt heef t, kennisse te doen, als wanneer de boeckbouders, sonder verder ondersoeck te doen, simpelyck op de reeckening aenteyckenen, dat den overleden geen testa- ment gemaeckt en heeft, waeruyt mede, insonderheyt in het vaderlant, groote abuysen ende haperingen souden connen spruyten, is daerop oock nodigh geacht eenige ordre te stellen ende goetgevonden de boeckbouders der scheepen ende plaetsen te bevelen, gelyck wy doen mits desen, dat sy, soo wanneer jemant op de scheepen ofte comptoiren, daer sy bescheyden syn ende als boeckbouders gebruyckt worden, comt sieck te worden, denselven sullen afvragen oft hy testament ende uyt- terste wille gemaeckt beeft ofte niet, ende ter wat plaetse hetselve nae syn overlyden te vinden sal wesen, ende hetselve by ojcerlyden vanden persoon onder syn reeck. noteren ende bekent maecken, opdat d'erfgenamen ofte die daer aen gelegen magh syn, baer daer van connen dienen, ende de heeren prin- cipalen mogen weten, aen wien sy de afbetalinge van sooda- nige reeckeningen syn gehouden te doen; welcke orders de secretarissen, notarissen ende boeckbouders gehouden sullen syn te achtervolgen, op pene van tien realen te verbeuren, soo dickmael bevonden sullen worden het selve versuymtofte naergelaten te hebben.

12. Wyders is om gewichtige redenen goetgevonden alle boeckbouders van soldye, guarnisoen- ofte scbeepsboecken te ordineren ende te gelasten in *i overschryven der reeckeningen van Uomp'. dienaren altyt te letten off deselve op baer uyt- reys reeckeningb oock met particuliere schulden belast staen, ofte aen haer ouders, buysvrouwen off andre eenige maenden

löèö. J. MAEtSUYKÈft. 397 .

gagie besproocken hebben, ende sulcx bevindende hetselve op de nieuwe reeckeningh overdraegen met gelycke woorden ende extentie, als inde eerste reeckeningh gestaen heeft, insgelycx op voors. poene.

29 Mei. Uitschrijving van een dank- en bede-dag wegens de verovering van Jakatra.

19 Junij. Verbod tegen het inschrijven van huwdijksi^ geboden van lijfeigenen met vrije vrouwen^ tenzij aan Commissarissen voor huwelijksche zaken was gebleken, dat bedoelde personen reeds één of meer kinderen bij elkaar hadden verwekt. — Bepaling, dat de ge- boden van personen, die geen Nederlanders waren, in de Maleische of Portugesche kerk zouden worden afgekondigd.

24 Julij. Ampliatie van het 12<^ artikel der instructie voor de Opper-kooplieden van het kasteel Batavia, vast- gesteld den 25"*«» November 1664.

Ende gelyk in het voorgaende articul geordonneert wort, dat de schippers ofte boeckhouders op de schepen, daer de goederen werden ingeladen, gehouden syn van het gene sy binnen scheepsboort ontfangen hebben aende oppercooplieden des Casteels ofte aen hare gecommitteerde, die hun de goederen aen boort leveren, behoorlyke reccpisse te verleenen, soo sullen ook aende andere syde de voorz. oppercoopluyden ofte haere gecommitteerde gehouden syn recepisse te verleenen aen ofte ten behoeve vande schippers ofte boeckhouders voor de goe- deren ende coopmanschappen, die sy met champans ofte andere vaertuygen van boort halen ende aen landt ofte aen andere schepen brengen, om hun daer van tot hare ontlasting te connen dienen.

3M ^^^^- ^' MAETSUYKÉf^.

22 September. Instrucüe voor de Opper-kooplieden van hei kaeted Baiavia, den Koopman van ket soldy-kanioor, de personen, heiast mei de loge- en gamizoen-^odsen en den Secretaris van den Raad van Justitie te Batavim met betrekking tot het belasten en ontlasten van de confiscatiên, boeien, bezwaarde goederen, enz., voor genoemden Raad van Justüie vallende.

1. Eerstelyck, alsser Comp^^ dienaren gecondemneert werden in geit boeten off maendgelden, die met contant voldaan werden, aal den secretaris deselve daer voor inde oondemnatie bo^en van voors. Raede van Justitie niet aUeenlyck debi- teeren aen die, tot wekker behoeve deselve syn gevalt, ider voor syn toegewese portie, belastende altyt d'gecondemneerde voor 's Heeren aenpart aen reeckeninge van condemnatie voor den Heer, maer daer van oock telckens een extract onder quitantie overleveren aenden coopman van 'tsoldy comptoir, die de gecondemneerde sonder uytstel op hunne reeck. sal doen belasten, mitsgaders het voors. extract binnen acht dagen oa den ontlanck wederom aen den secretaris, mede onder quitantie, restitueren, met schriflelycke verclaringe, by voors. eoq[)man geteyckent, dat alles op de reeckening is gestelt, uytdruckende, boe veel sy winnen ende op wat dagh de belastinge is geschiedt.

2. Van gelycken sullen die geene, op wekkers reecq. eenige gagie affgeschreven moet worden, alsmede de persocmen, die gecondemneert werden eenige penningen aen d'Ed'. Gomp^. uyt te keeren, ende onder alle andere mede vracht ende tolgel- den, etc. die op reeckening der gecondemneerde gestelt sullen connen werden, mede als vooren door den secretaris inde con- demnatie boecken aen reeckening van condemnatie voor den Heer daervoor gedebiteert en daervan extract aende coopman van 'tsoldy comptoir opgegeven werden, die dan d'selve als boven doen boecken ende 't extract gelyck voorn, den secretaris weder geven sal.

3. Verders sal den secretaris mede inde condemnatie boeckaa binnen de linie registreren alle deportementen en ^spensea.

4. J. MA£TSUYK£A. Ji^

mitsgaders deselve den coopinan van 'tsohly comptoiropgevw, die deselve op reeck. der delinqoanten promptelycq doenaff- scbryven ende den secretaris ais vooren daer van sctiiiftelyck bescbeyt geven sal.

4. Als den seci*etaris sal blycken, dal alles op reed^eningo lieboorlyck is gestelt, sal hy de gecondemneerde in syne boeeken ontlasten, te weten:

de persoonen, wiens reecq. op 'tsoMy ^mptoir loopea, per 'tsoldy ooinptoir, als synde aldaer voor belast,

ende die geene, wekkers reeekeninge 'tscheepe loopen, per comptoir Batavia, alsoo d'amende en confiscatie tot laste van scheeps equipagie gebraght ende op reeekening der delinquanten 't scheep gestelt syn.

5. Alser dienaren vande Coinp® in 't eene off 't ander gecondemneert werden en soo veel niet te goed hebben off onveriaogens syn om datelyck te voldoen^ sal den coopman des soldy comptoirs^ die hier toe by desen geauthoriseert wert, de halve gagie selffs arresteren, totter tyd ende wyle eerst d'on- costen ende daer nae de boeten daer uyt betaelt werden^ sonder heer middelerwyle van deselve gearresteerde gagie iets te laten genieten^ mitsgaders daer van schriftelycke openinge doen aen den secretaris, die dan de reeck. der gecondenmeerde in syn boecken soo lange by balance sal laeten voort loopen, tot de vo(Mrs. oncosten ende condemnatien voldaen sullen syn off tot dalter ordre tot de afschryvinge sal werden gegeven.

6. Omme wederseytse goede overeencominge te houden met 't comptoir Batavia, de soldy boecken en die vande Raed camer suUen d'oppercoopluyden deses casteels niet alleenich in haere boecken den fiscael en verdere oflicieren ider een reec- kening geven en op deselve goet doen de portie, die hem off haer uyt de verbeurde gagie en amende vande persoenen, wiens reeckeningen op de scheepen loopen en contant niet faetalea connen, toegewesen syn, maer oock de equipagie van 9Qheepen deUteren aen reeckeningen van condemnatie voor '^Heorea portie ende aende officieren voor haer gedeelte.

7. AUa drie off vier maenden sullen d'selve reeckeningen

4X)0 1065. J. MAEtSUYKER.

vande fiscael en andere officieren, die gelyek voors. by de boecken van Hcomptoir Batavia sullen loopen, aende soldy werden gedebiteert, om door den coopman des soldy compioirs inde logie boecken deses casteels op de loopende reeckeningen vande officiers goet gedaen te worden.

8. Ende sal den coopman des soldy comptoirs een reecke- ning van condemnatie inde logie boecken formeeren en daer op goet doen alsulcke portie, als den Heer uyt de verbeurde maendgelden en boeten vande persoonen, wiens reeckeningen hier aen landt loopen ende niet in gereet geit betaelen connen, sal toegewesen syn, mits de rest, synde de officiers portie, op haer loopende reeckening goet doende.

9. Alle vier maenden sullen de oppercoopluyden deses casteels, den coopman van 't soldy comptoir ende den secretaris, ider in haere boecken, de reeckening van condemnatie sluylen, deselve debiteren aen 't groot boeck ende aende coopluyden van 't comptoir Batavia opgeven, omme aldaer op generale condemnatie goet gedaen te worden.

10. De condemnatiên, hoedanigh off uyt wat oorsaeck de- selve souden mogen wesen, die contant betaelt moeten werden, sullen als vooren inde condemnatie-boecken onder de naem der gecondemneerde, als vooren, ten voordeele van die 't behoort belast en door den secretaris inder minne off by wegen van executie ontfangen werden, debiterende syn cassa aende betaelders voor den ontfanck; ende ten opsichte vande onver- mogende gecondemneerde en geêxcuteerde sal den secretaris deselve by syn condemnatie boecken per balance laetenvoort- loopen, tot datter tot de affschryvinge ordre sal syn gegeven.

11. Alle ende igelycke goederen, hoedanig deselve souden mogen wesen, die by den Fiscael, Bailliu, Landtdrost en andere daertoe gequalificeerde persoonen aengehaelt werden, die sy meenen confiscabel te syn, sullen op stonts nae het aenhaelen, ten overstaen van gecommitteerdens, door den secretaris ge- inventariseert en hem in bewaeringe gelaeten werden, totdat daerop diffinitivelyck sal wesen gedisponeert; maer d'ont&nger en licentmeester sullen de goederen, by haer aengehaelt, in

12. J. MAETSUYKEf). 401

seecker packbuys, daertoe alleen gedestioeert, by en ontrent bet vierkant vermogen te bergen^ mits dat altyt den secretaris daer van kennis gedaen en by memorie den selven quantiteyt en qualiteyt opgegeven werde, om daer mede evenwel te handelen in alles, gelyck van d'andere aengehaelde goederen off is off terstont geseyt sal worden.

12. Ende als de voors. goederen confiscabel verclaert worden, sal den secretaris datelyck deselve by openbare uytroep in vereyschter forme, ten overstaen als vooren, openbaerlyck voor contant vercoopen en syn cassa voor 't procedido derselver, de oncosten alvoorens affgetrocken synde, onder de naem van geconfisqueerde goederen, bestaende in N. N., toebeboort hebbende N. N., belasten aen die geene, tot welckers proffyte die geconfisqueert syn.

13. Doch als de voors. aengehaelde goederen maer by provisie aengebaelt syn en dat daerop met den eersten niet can werden gedisponeert, sal den secretaris deselve mede in syn boecken inschryven, onder de naem van gesequestreerde goederen aengaende N. N., onder specificatie^ waerin deselve bestaen, debiterende deselve provisioneelyck aen reeckening van taxatie voor soodanige somme, als deselve ten naesten by geschat werden waerdig te syn.

14. By den Raad daer op gedisponeert synde, Hsy dat deselve vry off schuldig worden gekent, sullen de goederen weder per reeckening van taxatie gecrediteert worden, vry synde, aende eygenaer onder behoorlycke quitantie, d'oncosten alvoorens affgetrocken synde, ter hand gestelt, daer van den secretaris in 't affschryven van gemelte partyen in syne boecken sal verclaringe doen.

15. Soo deselve confiscabel worden verclaert, sal alles datelyck by openbaere uytroep als vooren worden vercocht, 't procedido by den secretaris gevordert ende volgens sententie tot laste van syn cassa, als vooren op art. 12 vande geconfis- queerde goederen is geseyt, te boeck gestelt en ingeschreven worden.

16. Desgelycx sal den secretaris mede onder syne bewae-

DKKL II. 26

402 1Ó66. J. MAETSUYKÊP.

ringe houden alle vordere gesequesteerde off genaniptiseerde goederen, penningen, etc. van particuliere, milsgaeders deselve, invoegen als vooren, vande reeckening van taxatie, artt. 13 en 14 deses, inde condemnatie boecken brengen en affschry ven.

17. Van gelycke sal den secretaris onder syn opsicht nemen alle goederen, die uyt crachte van gewese sententie execu- tabel syn en deselve met d'eerste gelegentheyt, gelyck voors. van geconfisqueerde goederen art. 12 is verclaert, vercoopen, mitsgaders de penningen, daer van geprocedeert, binnen twee maenden na den vercoop ontfangen en aen die geene, die daer toe gerechtigt verclaert sal werden, uytreycken, treckende alvoorens daer aff eerst de gerechtelycke oncosten en debi- terende op den vercoop syn cassa voor *i procedido der vercocbte goederen aende executant offdie daer toe gerechticht verclaert sal werden; ende als den secretaris de penningen uytschiet, sal syn cassa ontlasten pro die geene, die deselve toegewesen sullen syn.

18. Ende wort met dese woorden te verdeelen a usu verstaen, als volgt:

In saecken van geconfisqueerde particulieren handel: 7e voor den Heer, Vj » » officier, Ve » » armen,

Vs » » aanbrenger, alser eene is, en

geene synde, vervalt dit 7$ ^^n

den Heer.

In saecken van gesloocke ende aenden boom aengehaelde

goederen, daer den ontfanger ende licentmeester confiscatie op

vercrygen:

Va voor den Heer,

^3 » * ontfanger, licentmeester en sup^ poosten. In saecken, daer de pachters ende d'officieren wegen 'sHeeren pachten condemnatie op obtineeren: 7s voor den officier, 7i » » pachter.

1665. J. fyiAETSUYKËP. 403

De boeien, die gewesen worden over abuysen, frauden, etc., in des Ed. Comp" boecken gepleecht ende als die door den coopman des soldy comptoirs gedoceert syn, werden verdeelt: V3 voor den Heer, Va » » oflScier, Va » voors. coopman. Maer als den fiscael van d*een off d'andere plaetsen, velt- legers of vlooien eenige frauden ontdecken, brieven aenbaelen off informatien becomen, en als die saecken aldaer niet gedeci- deert, maer herwaerts overgesonden ende door den advocaet- fiscael van India geinstitueert, vervolcht off voldongen werden, geniet den advocaei fiscael van India Ve ^^^^ ^^ voors. andere fiscaels Ve ^° d^^ ^^ ^^' uy^ d^ confiscatie als uyt de boeten, die daer en boven soude mogen vallen.

Ende sullen alle andere amenden en confiscatien a usu verdeelt moeten werden:

Va voor den Heer, Va » • officier. Ten waere by den Raad anders wort geordonneert, wel verstaende, dat aleer eenige amenden, confiscatien, etc. verdeelt off goei gedaen worden, daer van eerst en alvoorens affgetroc- ken moet werden, 'tgeene d'Ed. Comp* door voors. abuysen, frauden, etc. is vercort, daer nae de gerechtelycke oncosten.

19. Verders sal den secretaris de reeckening vande fiscael, soo wel op de credet als debet syde, geven twee colommen en inde voors. colomme op de rechter kant uytirecken de op- reeckening gestelde maendgelden en boeten, ende inde achterste de geltboeten en confiscatien, die contant moeten voldaen werden.

20. Alle twee off drie maenden sal den secretaris aende fiscael ende andere officieren uytkeeren soo veel penningen, als haer wegens de contante ontfange boeten ende confiscatien sal competeeren, daer voor gemelte secretaris syn cassa ont- lasten ende de reeckeningen der officiers debiteren sal, treckende de somme inde achterste colomme, op de slincker handt.

21. Alle de defaut en comparuit gelden sullen maendelycx door den secretaris vanden deurwaerder onder specificatie, ten

404 1666. J. MAeTSUYKÊA.

overstaen van coinmissarisscDy onifangen en nevens de boeten van reaudilie, appel, reformatie en revisie, mitsgaders vordre incomsten vande raad camer inde condemnatie boecken ge- bracht worden, te weten: alle detaut en comparuit gelden per cassa aende raad

camer; voor 't nampti^sement vande boeten van reauditie, appel, reformatie en revisie, als deselve den secretaris behandigt worden, sal denselven syn cassa daer voor debiteeren aen de impetrant; als den impetrant triumpheert en de boeten gerestitueert worden, sal den secretaris syn cassa ontlasten per den impetrant; maer als de genamptiseerde boeten geconfisqueert werden, sal den impetrant aende raad camer debiteren.

22. Den secretaris sal de raad camer aen syn cassa de- biteren voor alle Hgeene hy door become last voor de raad camer uytschieten sal, met specificatie, uyt welckers cracht, waer voor en aen wie die betalinge geschiet.

23. Soo haest den secretaris voor reeckening van 's Heeren condemnatie contant in cassa sal hebben meer als vyff hondert rycxdaelders, sal den selven het meerdere onder quitantie aen den cassier vande Ed. Gomp. overleveren en 't comptoir Batavia aen syn secretaris cassa debiteren.

24. In 'tsluyten vande boecken sal men des fiscaels en verdere officiers i*eeckeningen vereffenen met 't comptoir Batavia, soldye ende cassa, namentlyck voor de verbeurde maendgel- den, welcke de officieren competeren, uyt de verdiende gagien, wiens reeckeningen scheep loopen, sal den fiscael off andere officieren gedebiteert worden aen 't comptoir Batavia; voor de verbeurde maendgelden, wiens reeckeningen op Batavia loopen, sullen gemelte officieren aende soldye gedebiteert worden, als synde haer gemelte boeten per de voors. comptoiren haere loopende reeckeningen goet gedaen ; en 't geene haer voor pecuneele boeten resteert, sal per cassa vereffent en affge- schreven worden.

25. J. MAETSUYKER. 408

26. Invougen. dat geen reeckeningen open sullen blyven, als condemnatie, soldye, 'tcomptoir Batavia ende de raad camer» blyrende de reeckening van soldy, comptoir Batavia en raad camer effen schuldicb, 'tgeene de reeckening van condemnatie moet hebben, die alsdan met den andere moeten geslooten ende vereffent virorden.

27. Belastende daeromme wel strictelyck by desen alle, die het aengaet, dese onse instructie promptelyck nae te comen, op pene van 't onser discretie gemulcteert te voorden, suilende, op dat niemant hier van eenige ignorantie en pre- tendere, desen in het placcaet boeck ingeschreven en aen allen, die 't behoort, copie authentyck hiervan behandigt worden.

CS September. 24 November.

Verbod tegen het verkoopen van Balièche lijf- eigenen {^manspersoanen zynde') aan onderdanen van de Compagnie.

Dit verbod gold voor het geheele Compagnie's gebied.

Balische slaven waren «bevonden van een boos naturel, •die inde republycque veel quaets aenreghten, vande welcke •niet goedts te verwachten is.**

Ook liepen de slavenhalers op Bali weeltydts perykel van •haer leven en middelen door de brutaliteyt en moorddadig- •heydt van die natie."

Balische slaven mogten alleen verkocht worden aan vreem- delingen »om weder vervoert te worden naer plaetsen buyten •de jurisdictie vande Compagnie/'

De poenaliteit was verbeurdverklaring van den verkochten Balischen slaaf of slaven en arbitrale correctie.

6 Oclober. Aanstelling van een geschikt persoon," die lezen en schrijven kon {r^qiMrtiermeester"), op elke laadpraauw [r^champan') ter reede Batavia.

•Onordentlyckheden" bij het lossen en laden der schepen gaven aanleiding tot dezen maatregel.

406 1665. J. MAETSUYKER.

De benoemden moesten «niet alleen voor bet te cortcomende, »maer oocq voor de bescbadigtbeyt van alle, 't geene daerin •geladen zy, caveren en instaen, waer voor deselve dan oocq »wat hoger gegagieert sullen worden als tot nocb toe."

Bij resolutie van 24 November 1665 werd het hoogere inkomen bepaald op f 20. — en 4 realen kostgeld per maand, »te weten, soo lange als zy als quartiermeesters op gemelte •champans zullen werden gebruyckt."

9 October. Bepaling^ dat *fnen de sunirte jongens [in het ambachtS'kwartier te Batavia] voor den tyt^ die »«y van hoer werck affblyven, 't sy heele off halve T^dagen, hare gagie nae rato sal affkorten/'

Die » jongens" maakten zich schuldig aan »dronckenschap »en andere ongebondentheden, zonder dat men haer tot bet «wercq conde houden."

1 December. Instructie voor het Europesche hoofd van de Javanen, Balinezen en Boetonezen te Batavia.

1. UE. sal doorgaens naerstigh gade slaen en acht nemen op alle het doen en laten van gemelte Javanen enjaerlycks de publycke monsteringe, ten overstaen van seeckere gecom- mitteerdens door den Landrost geschiedende, bywoonen en daer van een copie roUe vorderen.

2. Eenige van haerluyden comende te sterven, sullen de naeste vrienden daervan binnen acbt dagen daer nae UE. derselver getal en namen opgeven.

3. Yder van haer sal gehouden wesen in syn bescheyden negerye of quartier te wonen, ten waere UE. daer van alvoorens kennis gedaen wierde, altyt nochtans baere gewoone- lycke Javaensche cleedinge gebruyckende.

4. Die met meeninge van eenige weecken of langer uyt te blyven nae Carawan of elders voornemen te. vertrecken.

5. J. MAETSUYKER. 407

sullen dacr toe van ÜE. schriflelycke ordre en verlof ver- soecken.

5. Van gelycken suldt oock naerstigh ioesien, dat niemandt, 't sy Comp» (Üenaers of vryluyden, sonder onderscbeydt van natie, eenige Javanen in syn dienst en hebbe sonder UE. kennis en consent van den Heer Gouverneur-Generael.

6. Dat oock niemandt dier natie, behalven de officieren tót sergeanten incluys, inde voorstadt en come met krissen, op verbeurte derselver en personele apprehentie.

7. Van gelycken, dat men alle Bantammers, die hier comen vluchten, tot UE. brengen omme ter rolle gesteldt te worden, en degene, die men sonder lootjes by haer te hebben bevinden, apprehendere om den Landtdrost aengedient of overgelevert te worden.

8. De weghloopers sal men tot UE. moeten brengen om nae oudt gebruyckt mede te handelen en volgens becomen last, aen de gene, die 't behoort, over te geven.

9. Suldt mede acht nemen, dat alle vreemde Javanen, te lande hier aencomende, haer by UE. bekent maecken met de goederen, diese aenbrengen, of vertrecken willende, voornemens sullen syn mede te nemen, het welcke op dat te beter moge werden achtervolght, sullen alle Javanen, maer voomamentlyck de officieren, UE. daerin behulpsaem wesen.

10. Om verscheyden insichten sal mede dienstigh wesen, dat sorge gedragen worde, dat by niemandt eenigh ander wegh boven campon Boeton gebruyckt en werde, als de gene, die gereets aengewesen is, en dat alle andere wegen gestopt werden.

11. 'T geene dus verre vande Javanen gesproocken is, wordt verstaen ten opsichte vande Baliers en Boetonders mede plaets te hebben, ten eynde deselve onder UE. gesach mede sullen in derselver voegen als die luyden sorteren.

12. Wat nu van 'tvoors. noodigh wesen sal om de luyden bekent te maecken, sal eerst door UE. aende officieren en door den selven voort den gemeenen volcken der Javanen aengekundight werden.

408 1665. J. MAETSUYKER.

18 December. Toekenning van rantsoen aan eenige dienaren der Compagnie te Batavia.

Als middel van >mesnagie*' werd bepaald^ dat zouden erlangen :

de twee opperkoopliedenf 1 legger wijn,....j

van het kasteel en del 1 vat boter, |'s jaars.

equipagiemeester, elk:( 24 bossen kaarsen, . ;

( Va l^g^ï* wijn,.... J

de twee dispenciers, elk:l 7^ vat boter, ) 's jaars.

( 12 bossen kaarsen,, j

de opper-kuiper : 7 kannen wijn, 's maands.

Vroeger konden die dienaren zulks »vry en liber" uit het magazijn halen.

21 December. Bepaling, dal in de waag te Baiavia, r>8onder eenige connivenfie" gebruik moest worden gem,aakt van een y^Hollandse schaeV\ in plaats ^vande i^daets»'^

Van het vroegere verbod (zie onder 11 Februarij 1626) was iets in herinnering gebleven, want in deze resolutie is sprake van »d*ordre al voor desen daerop gestelt."

22 December. Afschaffing van de pacht op de arak- stokerijen,

Alwie genegen was arak te stoken met »een pan sonder »ende een distilleer ketel met een helm" moest maandelijks aan de Compagnie betalen 120 rijksdaalders («plegende maer »60 te geven") en raogt aan de Compagnie leveren 5 leggers arak, te weten 2 Va slechten voor 16 en 2V2 sterken arak voor 52 rijksdaalders per legger.

De poenaliteit was eene boete van BOO rijksdaalders.

leee. j. maetsuyker. 409

-^ Januarij. Uitschrijving van een bede-dag voor de retour-vloot.

26 Februarij. Afschaffing van de jaarlijksche »wr- r>eeringh'' aan de suppoosten van het negotie-kantoor te Batavia.

Deze vereering bestond uit 65 ellen zwart laken^ 66 hemden, 10 stuks fijne »mourissen" en 23 stuks, »soo vigonje als •gemeene" hoeden.

De afschaffing geschiedde »om de mesnagie te betrachten", in verband met »de seer sware lasten, die d'E. C!omp. allent- » halven is dragende."

16 Maart. Aanstelling van een wacht-meester over de inlandsche burgers te Batavia.

De bedoeling met deze aanstelling was »te beter ordre in »»de wagten" te doen houden.

Tot wacht-meester werd benoemd een inlander, die goed HoUandsch kon spreken, lezen en schrijven.

Bij provisie moest hij zich regelen naar de ordonnantiên, voor de Nederlandsche burgerij vastgesteld.

-|- April. Verbod tegen het vervoeren van hout langs pseeckere voert ofte gracht, door den Chinees Soeko r>ofte syn voorsaet op eygen kosten gegraven."

Dit verbod moest dienen om te beletten het houthalen uit bosschen, in de nabijheid van de bewuste gracht aan- wezig, welke bosschen Soeko voor zijne suiker-fabriek noodig had.

410 1666. J. MAETSUYKER.

6 April. Last om de ^ropias, pagoden en andere gelden y^ende munten van India alomme op hare behoorlyke t^vduatie te brengen nae de reductie van den ryxdaelder »a 60 stuyversy tot een stantpenningh g' ordonneert.*'

Tot uitvoering van dezen last, gegeven naar aanleiding eener aanschrijving van de Heeren XVII°^, werden twee leden in den Raad van Indiê gecommitteerd.

6 April. Vernieuwing van ^d'ordre^ voor desen in alle ^quartieren van India gegeven^ om de gewichten overal 4n U Hollandts te redtêceren en uyt te trecken.*'

6 April. Instructie voor den Equipagie-meester.

Deze instructie is niet aangetroffen; alleen vindt men in de resolutiên der Hooge Regering van 6 April 1666 vermeld, dat is goedgevonden »de concepte ordre voor den Equipagie- » meester, nae volgens de nu becomen last van de Heeren »Seventbiene, in gebruyk te brengen."

13 April. Uitloving eener premie op het opvatten van den Maleischen zeeroover^ Intjeh Chodja.

Op de reede van Soerabaija had die roover eene praauw, toebehoorende aan «een onser ingesetenen", geplunderd en in brand gestoken.

De premie bedroeg voor Intjeh Chodja, levend 100 rijksdaal- ders, dood 50 rijksdaalders; voor één van zijne volgelingen, levend 10 rijksdaalders, dood 5 rijksdaalders.

Het vaartuig met lading van Intjeh Chodja was voor hen, »die het selve sullen hebben overwonnen ende vermeestert."

29 April. Opdragt op de Ambonezen, te Batavia woon- achtig, de wachten aan de rivieren Angké, Bekasi en Maroenda te betrekken.

Zij verkregen hiervoor eene maandelijksche soldij van 2 rijks-

leee, j. maetsuyker. 411

daalders, maar geen kostgeld. Daarentegen mogten zij »het

Iand [rondom de wacht-plaatsen] tot haer gerieff en verdere su8tentatie tot tbuynen en andersints gebniycken."

4 Mei. Vergunning om tegen betaling van inkomende regten te Batavia in te voeren ^goederen ende provisiên, y»tot der luyden mesnagie ende huyshoudinge bij desdve ^ontboden.''

Het invoeren van zoodanige goederen »van geringen valeure »ende volume, die ook de Gomp. ongeleegen zoude komen tot «allemans gerief overal van daan te ontbieden", ^as reeds van

oats al figimiliair" geweest. Maar een streng licentmeester had dergelijke • goederen aan den Boom aangehouden en aan de Regering hare zienswijze ter zake verzocht, die alsnu de bovenomschreven vergunning verleende.

6 Mei. Gangbaar verklaring van y^Peguse casjéns.''

Geldgebrek, ontstaan door > onsten tenisse van geit secours »uyt H vaderlandt", noopte de Regering tot dezen maatregel.

Deze munt, aangebragt te Batavia van Pegu en Koromandel, kostte aan de Compagnie een zwaren stuiver per ü^^^i stuks en werd gangbaar verklaard ad 10 stuks voor een zwaren stuiver.

De Regering meende, dat die munt-soort >om de geringe »winst" niet door anderen zoude worden ingevoerd, noch nagemaakt «wegens 't slechte aloy."

• Het gebruik van deze »casjens" of » pitjes" schijnt eerstin het volgende jaar algemeen te zijn geworden; want in de resolutie van de Hooge Regering van 12 Julij 1667 staat aangeteekend, dat deze munten »tot jioch geen treek hebben Bconnen nemen."

25 Mei. Vaststelling van het loon van aansprekers op een rijksdaalders van 60 stuivers, f>hetsy dat een alleen ^of mei haer twee, drie of vieren gaen aenspreeken,''

412 1666. J. MAETSUYKER.

13 Juli].. Toekenning van een voor8ch4)t van drie maan- den tractement aan hen, die in Indiè op nieuw in dienst der Compagnie wilden treden.

De reden voor deze liberaliteit ^as de Engelscbe oorlog, ten gevolge waarvan »het volk soo vry wat weynich uyt het «vaderlant toekomt" en de noodzakelijkheid gebood »deluyden •wat te meer tot verblyff te animeeren."

•Tot weder afschryvens" werd dit voorschrift voor »alle •quartieren van India" verbindend verklaaitl.

10 Augustus. Last op de opper-chirnrgijns de zieken in dat gedeelte van Compagnié's hospitaal, dat r^het ^nUdddhuys'' werd genoemd, dagelijks des morgens en des avonds te bezoeken.

Als gewoonte was het misbruik ingeslopen, dat bedoelde geneesheeren »het middelhuys" slechts eenmaal gedurende twee dagen bezochten.

31 Augustus. Heropening van de Latijnsche school te Batavia.

Dit geschiedde op >seer emstighe" recommandatie van de Heeren XVII"^ en »om daerdoor voor te comen het pretext, •dat veele daerop nemen, datse door gebreck van dien genoot- •saeckt syn hare kinderen nae * 't vaderlandt te senden/'

3 September. Voorschriften nopetis appellen en revisièn van vonnissen.

Van vonnissen, geveld door de Schepens-bank, mogt geen appel •ofte reformatie" verleend worden, tenzij van vonnissen, •hooger bedragende dan dertig rycxdaelders offte ten ware, •dat de selve boven dien oock medebragten eenigh gevolg van •infamie off ander merckelyck prejuditie."

leéé. J. MAEtsuVKËft. 413

Van vonnissen, geveld door den Raad van Justitie, zoude niemand tot revisie toegelaten worden » van minder somme dan •tachentigh rycxdaelders ofte ten ware als boven/'

De reden voor deze bepalingen was, dat meer en meer ondervonden werd, dat »de luyden dikmael licbtveerdigh ende

om geringe saeken, niet alleen voor de justitie tegen mal- •cander comen ende processen moveren, maer ook door wege »van provocatie ofte appel malcander van de eene bank tot »de ander slepen, veeltydt meer uyt crygelheyt ende om haer •partye te quellen, dan uyt andere, deugdelicke redeir ofte »oorsaek, ende waerdoorse dan malcander op groote oncosten •brengen ende haer selven ongerust houden/'

19 October. Bepaling^ dat tot }iet Chrwtendom over' gegane kinderen van Mahomedaansclie ouders hun regt op de nalatemchap dier ouders niet verloren.

29 October. Verpachting van het verhuren van goeni* zakken en van hei i^opdragen'* {naar de waag brengen) van peper^ door particulieren te Batavia aangevoerd.

De voorwaarden dezer verpachting luidden, als volgt:

1. Den pachter sal gehouden wesen op syne costen altoos in voorraet te houden een genoegsaem getal van saeken, die hem daertoe oock vande Ck)mp'^ sullen vercocht worden, op dat den vreemdelingh by 'taenbrengen van groote quantiteyt peper naer deselve niet comen te wachten, maer telckens, als die sullen eysschen, haer gerief crygen connen, waervooren hy pachter een swaere stuyver van 5 pitjens voor yder sack van den leender sal genieten.

2. Doch die haer peper in stroosacken aenbrengen, gelyck die van Bantam somtyts doen, en sullen aenden pachter niet gehouden syn iets te betalen, soo sy de peper met hare saeken wegen willen.

3. Maer het loon van outs, dat voor het opdraegen vande peper tot aende daets of op de waegh gebruyckelyck geweest is.

414 löee. j. Maêtsuyker.

synde vande thien picols acht swaere stuy vers, segge dubbeltjes, yder van thien pitjes, sullen soo wel dengeenen, die selve sacken hebben, als andere, diese niet en hebben, en die haer peper aende Compagnie comen te leveren, het selve aen den pachter betaelen moeten, of ten waere datse met haer eygen volck de peper selve aende daets draegen wilden, in welcken geval sy aenden pachter niet te betaelen hebben, sonder datse nochtans buyten dien yemandt anders volck daertoe sullen mogen gebruycken, in cas sy dat selver niet doen willen, als des pachters, waertoe hy hem oock van een goedt competent getal draegers sal moeten versien, op dat door manquement van dien het werck niet verachtert, maer voortgaen can.

4. Ende op dat den pachter bier in niet mogte vercort worden ende andere haer vuyl gewin daer onder trachten te doen met den vreemdelingh sacken te leenen, voor minder prys te verhuyren of wel onder eenigh ander pretext, hoe 't selve mochte genoemt werden, haer toe te laeten comen, soo en salder oock met geen andere sacken, als die vanden pachter gehaelt syn, gewogen werden.

5. De Gomp' sal oock doen besorgen, datter altoos een behoorlyck getal van bamboesen, rottangs voor den pachter tot het opdraegen vande peper claer gehouden werden, om geen verachteringe in't wegen te veroorsaecken.

6. Den pachter sal oock niet vermogen iets meerder als dese bovengestelde penningen af te vorderen, veel min afper- sen, op pene ende correctie, als de hoge overigheyt naer merite van saecken daerop sal gelieven te ordonneren.

^ Oetober.

Bepaling^ dat ook voor de bewoners van het eiland Onrust gold het verbod van 26 October 16S7 tegen het^ zonder vergunning^ aan boord gaan van aankomende schepen.

•Die van het eylandt Onrust" hadden zich »ingebeelt", dat bovenbedoeld verbod niet op hen toepasselijk was, terwijl

leee. j. maeTsuyke^. 41i$

zij, »nieer dan eenige andre, grooie gelegentheyt*' hadden de bewuste schepen aan ie klampen.

De •haes-timmerman off die 'topper gesach" over Onrust had, zoude gedeporteerd worden, indien hij zelf aan boord voer van een aankomend schip, dan wel zulks aan anderen gelastte of toeliet.

"Ir November. Uitschrijving van een bede-dag voor de vloot naar de Oostersche kwartieren.

30 November. Aanstelling van een Water-fiskaal te Batavia.

Voor den Fiskaal van Indiê was het niet meer mogelijk •na behoren toe te sien op de particulariteyten, dieder op •veelderley bedecte wegen gemerkt worden om te gaen, soo

aen landt, als wel bysonder op de reede en daer buyten, »tot selfs buyten d*eylanden."

De Water-fiskaal stond in rang tusschen den Bailluw en den Landdrost*

3 December. Bepaling , dat van het schoolgeld, geind bij de Latijfische school te Batavia, zouden gemeten de Bector % en de ondermeester Va-

6 December. Maatregelen tegen het noodehos rekken van processen, voor het Collegie van Schepenen hangende.

Procureurs zochten meermalen processen te rekken »met het •versoecken van recoUementen onder presentatie ofte eede, •wachtende veeltyts daer mede totter tyt partyen denunciéren, •behoudens recollement, wanneer noch dickwils by haer daer •op niet eens gelet, noch te tselve bevordert wort, ende niet' •temin daer op altoos excipiéren, soeckende also haer profyt •daer mede ie bewercken tot grote eosten" van hunne cliënten*

4lÖ léeó. J. MAETSUYKÊft.

Om dit misbruik tegen te gaan, bepaalde het Collegie van Schepenen, dat de procureurs «voortaendesDingsdagss'ochtens »ter stadts secretarie, soo yets te doen hebben, sullen gehouden »te compareren ende aldaer aen den Secretaris bekent te »maecken, wat voor personen tegen des anderen daegs Woens- »dach naer de middach door de gerechtsbode moeten gedacb- •vaert worden om recollement onder presentatie of eede te »doen, opdat by tyts daer van behoorlycke citatie briefkens •geschreven ende aende bode ter hant mogen gestel t worden; •wanneer oock de geciteerde personen sullen gehouden wesen

te compareren opde verbeurte van het default geit, daer toe »staende; waer van dan den Secretaris deses Raets belast wort •een behoorlycke rolle, soo voor Heeren Schepenen, als Gom- «missarissen te laten houden."

7 December. Toevoeging aan den Waler-fiskaal van een ^Nederlandts ofte Duyts*\ dienaar op f Haf 16 per nuMnd en van vier ^^swarte dienaers vande Comp. om *by hem selfs onderhouden, te ivorden."

-4f December. Instructie voor den Water-fiskaal te Batavia.

1. Aengesien eenige jaeren herwaerts de saecken, by den fiscael van India waergenomen werdende, vry syn vermenich- vuldigt, bebalven datse al langen tyt voor desen soo veel syn geweest, datse niet wel gevoegelyck en soo als *i behoorde door een persoon alleen hebben cunnen waergecomen worden, soo dat ontwyffelycken veele saecken ongemerckt doorgeloopen syn, die tot merkelyck nadeel vande Gomp^. hebben gestreckt, en wel bysonderlyck, dat op degene, die den particulieren handel dryven, soo nauw toesicht niet heeft cunnen werden genomen, als wel hadde behoort en te wenschen geweest, door de veelvoudige andere occupatien, die des fiscaels beroepinge aenkleefden, en daerom H oogmerck en de hope is,, dat de

I6éé. J. Maet SUYKE^*. 41-?

particulieren handel meerder geweert en de saecken van criminele Justitie ordentelycker en prompter souden werden waergenomen, daeromme is verstaen en goetgevonden te stellen seker persoon, onder den naem van Waterfiscael en den selven in ordre te geven, als volgbt, te weten:

2. Dat hy sal vermogen en schuldigb wesen alle degene, die haer ergens in vergrypen alhier op de reede van Batavia binnen de eylanden, inde riviere buyten de boom, op 't eylandt Onrust en de schepen aldaer, oock tuschen wegen en buyten d'eylanden, soo verre, als hy met syn sloep of ander vaertuygh sich sal comen te vervoegen, voor die tydt, dat aldaer buyten persoonelyck wesen en de luyden aenspreecken sal, en buyten dat niet, aen te spreecken of te grypen nae gelegentheyt en eysch van saecken en persoonen, om tegen deselve syn en des Heeren recht voor den Raedt van Justitie waer te nemen en te vervolgen na bebooren, en in sulcker voegen, als by den fiscael tot dus lange toe is of behoort heeft gedaen te werden, en dienvolgende.

3. Dat hy oock naerstigh ondersoeck sal doen op alle de- gene, die met de schepen van hier vertrecken nae andere afgelegen plaetsen, of wel die van daer comen, datse niet haer tegen de placcaten en vergrypen met particuliere goede- ren of coopmanschappen wech- of aen te voeren, daeromme oock nauw regardt nemen en scherp toesien op de schepen geduyrende derselver ladinge en ontladinge.

4. Dat oock de meerder en minder ofiBcieren der schepen en alle, die daer op bescheyden syn, sonder onderscheyt, van deselve niet en absenteren sonder wettigh verlof.

5. Op Haencomen der schepen van andere quartieren en Hvertreck der retourschepen nae 'tVaderlandt sal altoos de visite doen, tot voorcominge van alle H geene, dat tegen de pUccaten of rechten strljdigh is.

6. By aldien vermelden fiscael van India van eenigen particulieren handel op de reede of daer buyten kennisse toegecomen sy, sal, na dat de gewonelycke visite gedaen sal wesen, niettemin mogen en oock schuldigb wesen tevigileren

DERL II. 27

418 1666. J. MAETSUYKÉF*.

en daerop ondersoeck te doen, en achterhaelende syn recht op vervolgen, als voor desen.

7. En gelyck tot meerder weeringe vanden particuliereo, ongeoorloofden handel den fiscael van India voor desen toege- voegt is een geheele derde der aengehaelde en geconfisqueerde goederen, tot hoe hogen sonime toe deselve oock mogten conien op te loopen, hoewel van andere saecken boven de duysent lichte realen, een seste part, soo blyft sulcks even soo noch in haer beyder |)ersoonen continueren, werdende dit noch boven dien daer by gevoegt, dat de geweldigers van haer beyde van alle vooren gem. goederen, eer de verdeelinge tusschen de Comp^., de fiscael, aenbrenger en armen sal worden geniaeckt, voor af sullen genieten voor haere gerechtigheyt, eens voor al, ses van 'thondert.

8. Ingevalle die aen l)oort of Onrust bescheyden syn haer comen hier aen landt te buyten te gaen, sal deselve mogen over haer misdryf aenspreecken, bij aldien sulcks door den advocaetrfiscael van India niet alvoren gedaen sy of, gelyck daer toe comende, sal den advocaet-flscael het voorrecht toe- liehooren.

9. In civile saecken sal mede, nevens de Raden, syn stemme hebben, maer niet present wesen, als over syneofte andere officiers saecken gedelibereert of geconcludeert sal worden.

10. Voorts tot alles verplicht en gerechticht wesen binnen syn jurisdictie en ter rechtbancke, beyde vooren aengewesen, gelyck den fiscael van India tot noch toe geweest is, nae uytwysen de Batavische statuyten ofte andere observantien, tot dat anders by de hooge overheyt sal worden geordonneerd

11. Alle andere saecken buyten de limiten, hier vooren uytgedrukt, staen en blyven onder de fiscael van India onverandert, in diervoegen en manieren, als tot noch toe gepractiseert geworden is.

12. En ingevolge van dien sal sich de waterfiscael niet hebben te bemoeyen met eenige saecken van buyten gouver- nementen, comptolren, vloten of bysondere schepen, herwaerls overcomende.

I6éè, 1667. J. maeYsuykèr. 4id

13. Sal tot syn eygen costeo vier swarte dienaers, mits hem die door de Comp^. bestelt werden en dat derselver eygendom aen haer blyve, schuldigh wesen te onderhouden in cleedingh, cost en dranck, mits een geweldige van Duytse natie tot coste en laste vande Corap**. hem toegevoegt werde.

JL4. Sal mede gehouden wesen op 'taennemen syner be- dieninge den selven eed te doen, als den fiscael van India gedaen heeft.

7 Januarij. Uitschrijving van een bede-dag voor de retour-vloot.

11 Januarij. Tol^ te betalen aan den Boom^ voor vaartuigen^ tvelke naar buiten voeren, ^al waren H ook r^waterpi^auwen.*'

De tol («imposltie"), bedragende even veel, als »de Chinese •prauwen opgeleyt" was, werd geheven «om redenen daer »toe synde." ^.

22 Januarij. Uitschrijving van een dank- en bede-dag wegens de overwinning op de Engelschen, in Europa behaald.

28 Januarij. Verpachting van de uitgaande regten te Batavia op peper, afkomstig van Bantam en van Java's Oostkust.

Deze verpachting moest dienen om het ontduiken dier regten tegen te gaan.

Chinezen hadden voor deze pacht gedurende 1667 geboden 250 rijksdaalders per maand, mits genietende V4 rijksdaalder voor eiken uitgevoerd wordenden pikol peper.

420 1667. J. MAETSUYKER

Om die Chinezen »te meer te auimeeren" werd bepaald, dat zij ^3 zouden erlangen van den peper, »die particulier »aan de schepen van de Gomp^ overgegeeven ende door haer •aengebragt" zoude worden. Het resterende Vs ^^ ^^^ den officier, die de calange zoude doen.

" M^lrt'"' Verbod tegen het happen ofte ipeelen buyten nde publycke topbanen^ door den pagter daer toe ge- i>maeckl.*'

Alwie in zijne woning speelde of gedoogde, dat anderen speelden, zoude betalen eene boete van 100 rijkdaalders, waarvan 7s kwam ten voordeele van den pachter en '/a ^^^ den Officier.

8 Februarij. Toekenning van 6 realefi kostgeld aan den ondermeester bij de Latijnsche school te Batavia.

Bovendien kreeg hij zeker aandeel in de schoolgelden.

25 Februarij. Bepaling, dat particulieren voor stalling en voeding van ceti paard in Compagnie's paardenstal te Batavia moesten betalen 2 rijksdaalders 'smaands.

Tot hare niet geringe verbazing (?) ontdekte (?) de Hooge Regering, dat particuliere paarden in Compagnie's stal gratis door de Compagnie onderhouden werden.

De «principale ministers" mogten één paard ten laste van de Compagnie in den bewusten stal houden i>ende geen meer, »ten ware mits Stalende als boven."

28 Februarij. Aanstelling van een Nederlander als binnen* regent van het Chinesche hospitaal.

De inkomsten van dezen regent, welke uit de inkomsten

1667. J. MAETSUYKER. 421

Tan het hospitaal moesten gevonden worden, zijn niet aan- gegeven.

Het Gbinesche hospitaal is in 1666 verbouwd en naderde in Februari) 1667 zijne voltooijing.

4 Haart. Bepaling, dat particuliere goederen, bestaande uit goederen, waarin de Compagnie geen handel dreef, tegen betaling van 20 a 50 pet. aan vracht en y^tol- ^gelt, nae dat deselve volumineus sullen wesen", met Compagnie* s schepen mogten overgevoerd worden, indien de scheepsruimte zulks toeliet. — Bepaling, dat koop- manschappen, waarmede de Compagnie handel dreef, aanwezig in kisten van passagiers, *hoe kleyn deselve "iook van volume mogten syn'\ wel vrachlvrij, maar niet »inconfiscabd'' zouden wezen.

11 April. Uitschrijving eener dankzegging wegens de overwinning op de Makassaren, op het eiland Boeion behaald.

20 Mei. Aanstelling van een Compagnie' s dienaar en van een burger als buiten-regenten van het Leprozen-huis. — Toekenning aan eiken, in dat gesticht opgenomen zieke van een maandelijksch rantsoen van 40 % rijst, ^U rijksdaalder in geld voor toespijs, nevens wat peper en zout, te bekostigen uit de inkomsten van het gesticht.

•^ Mei. Last voor alle leprozen, die ronder onse gehoor- •saenüieyt" sorteerden, zich aan te melden bij den regent van Compagnie's hospitaal te Batavia om naldaer door •ervaren medicyns gevisiteert te worden."

Aanleiding tot het uitvaardigen van dezen last gaf de vol- tooijing van het «lasarus ofte melaets huys buyten dese stadt."

422 1667. J. MAETSUYKER.

7 Junij. Verbod tegen hel bauwen van bamboe woningen^ mei atap of kadjang gedekt, binnen de muren van Batavia.

Geen onderscheid werd meer gemaakt tusschen de west- en oost-zijde van de stad, noch »oir deselve staen voor aende «straet oflle achter op de erven, soo wel cleyne als groote, daer •onder oock begrepen alle thuyn huysjens, galderyen, affdacken, •hoender huysen, combuysen off wat het soude mogen •wesen."

De poenaliteit was >demolitie", eene boete van 100 rijks- daalders en, in geval van brand, schadevergoeding voor het vernielde.

Binnen een jaar moesten de bamboe woningen aan de west- zijde van de stad, »die noch op ettelycke plaetsen gevonden'* werden, afgebroken en »in steen verandert offle ten minste »met harde pannen gedeckt" zijn, op poene, als voren.

Een hevige brand, welke kort te voren te Batavia had ge- woed, gaf aanleiding tot het uitvaardigen van dit verbeid.

16 Junij. Reglement voor het eiland Onrust.

Also ons eenigen tydt herwaerts veele klaghten syn voor- gecoinen wegens verscheyden disordren ende ongeregeltheeden, op 't eylandt Onrust in swangh gaende, soo is 't, dat (omme daerinne naer behooren te versien) goet gevonden ende ge- ordonneert hebben, als doen by deesen: dat de scheepen, van Batavia's reede^ comende om aldaer gekielhaelt, vertimmert off andersints wat verstelt te werden, het volck van gem. schepen niet sullen vermoogen haer geschut, ballast ofte andet*e swaerte aen landt te brengen, voor dat den eersten meester ofte baes timmerman, jegenwoordich baes AUiert, off dengenen, die naer desen soude mooge in gem. bedieningh weixien gestelt, aenwysinge sal hebben gedaen, op welcke plaetse hy begeert, dat gemelte goederen sullen weixien gebracht, welcke aenwysinge dan sal moeten werden achtervolght en

1667. J. MAETSUYKER. 423

gehoorsaemt, op verbeurte van 5 m. gagie, te verbeuren by den schipper, opper- off onderstierman, wel te verstaen by den hoogst gequalificeerden van hun dryën, die aen boort ofte op 'I eylant sal weesen, behoudens hun guarant op den genen, die sulcx tegen haer ordre sal hebben gedaen.

2. 'Tselve sal oock plaets 'hebben in de gene, die tusschen boort en 't een oft andre hooft eenige vuyHgheyt sullen werpen, alleen met die veranderingh van straffe, dat maer, sulcx be- vonden wordende, een maent gagie by deselve persoon en onder i*eserve als vooren sal worden verbeurt.

3. Soo sullen oock op gelycke peene en onder reserve als boven de officieren gehouden weesen hun teerigh touwwerck en blocks en wat meer aen lant gebrocht moet worden, niet eer aen lant en dan nergens anders te brengen, als ter plaetse, die hun alvooren aengeweesen sal syn.

4. Die nae besetter wacht hem tegen de schiltwacht stellen sal, aldaer moeyte, geraes off ander rumoer maeckende off gewelt bedryvende, en daerop terstont achterhaelt off daerna van sulck misdryf overtuyght wort, sal daerover geleerst en in doncker gat te water ende rys geset worden een off meer daegen, nae gelegentheyt der saecken en verbeuren 3 rxs. voor den proovoost des eylants.

• 5. De schiltwacht, slaepende bevonden, sal daervoor een dagh in *t doncker gat te water en rys geset worden.

6. Die sonder verloff van *t opperhooft des eylants, haer van 't selve nae Batavia off de reede desselfs begeven, sullen daer over beyde de fiscaels aengedient worden om op te soecken ende nae de oude placcaten gestraft te worden, maer van selfs weder gecomen synde, sonder vande fiscaels achterhaelt te weesen, sullen door 't opperhooft selfs gestraft moogen worden met laersen en doncker gat voor een dagh off meeP',^doch by aldien meer als. seven daegen van haer werck geabsenteert hadden, soude bovendien haere gagie met kènnisse vande equipagiemeester moeten afgeschreven worden.

7. Die haer niet en laeten vinden in 't gebedt, als 't gedaen wort, sullen gestraft worden met onthoudinge van 'tarrack

424 1667. J. MAETSUYKER.

rantsoen, de eerste reys voor een dagh, de tweede reys voor twee daegen en de derde mael gelaerst worden.

8. Alle vaertuygen, comende van Batavia off van waer H oock wesen mach, sullen moeten gedoogen, dat de baes off 't opperbooft van Onrust, off selfs, off door yemant anders van synent wegen, deselve visiteeren en besoecken, soo nauw als by begeert, om te sien en te vernemen, off oock eenigerbande stercke dranck, 'tsy arrack, sury, wyn, Cbinese potjens off diergelycke daer in vinden mocbte, en vindende, deselve con- fisqueere en verbeurt verclaere, om veele redenen.

17 Junij. Toekenning van een maanddijhch koslgeld ad 10 realen aan den Rector van de Latijnsche school te Batavia.

Hij kreeg zulks «boven syn bedongen gagie in't vaderlandt."

81 Jong. 7 Joltt.

Interpretatie, ampliatie ^ alteratie van eenige plakaten.

»Baetsoeckende en quaet willige menseben" badden » eenige •twyffelingen off uytlaetingen in verscbeyden onse voorige »placcaten gepraetexeert", waarom de Regering bet volgende stuk uitvaardigde:

1. Eerstelyck, in saecken betreffende onse tollen, incomen en gerecbtigbeden, verstaen, ordonneren en bevelen, dat uyt gene plaetsen, steden ofte landen, te water nocb te lande, eenigen ampbioen, als wesende coopmanscbap voor de Com- pagnie alleen gereserveert, binnen dese stadt off jurisdictie sal mogen ingevoert ofte gebragbt worden, op verbeurte vande selve en 25 rycxdaelders boete, soo 'teen vryborger offcoop- man albier is, en bovendien suspensie off deportement van ampt, qualiteyt en gagie, soo 't een officier sy, off andre arbitrale straffe in minder persoenen van Gompagnie's dienst.

2. Dat de gene, die met eenigb vaertuygb, aen of by de boom leggende om baer goederen aen te geven en deselve den Licentmeester off yemandt syner suppoosten, daer toe gestelt.

3. J. MAETSUYKER. 42S

opgegeven hebben, sullen verstaen worden gesloken te hebben en als soodanigh stralbaer te weesen, schoon den boom noch niet en waren gepasseert, by aldien bevonden worden minder als de volle ladinge aengegeven te hebben.

3. Dat niemandt, als alleen den ingesetenen deser stede en vryheyt, sal geoorlooft wesen aen de schepen, hier ter reede binnen d'eylanden, de hoek van Carawangh off Ontongh Java leggende, aen Conipagnie's of andre inlantse vaertuygen te varen, 't sy om te handelen, verversching te brengen, of om wat saecke oock, dat het moghte wesen (ten waere uyt duyde- lyck blyckende noot), mits dat dan noch deselve ingesetenen sullen wesen versien van een handelbriefjen voor yder persoon, op 't vaertuygh varende en op desselfs eygen naem gehaelt, sonder deselve te mogen aen yemandt overhandigen, op de- selve straffe en boete, alsser is gestelt op de gene, die sonder briefjes handelen, soo voor de gene, die syn briefjen aen een ander overdoet, als die het selve ontfanght.

4. Den Javanen, schoon ingesetenen alhier, wort het aen boort varen en handelen aen Hollandse schepen by desen ver- boden, oock aen alle scheeps ofiBcieren en andere luyden, aen boort bescheyden, denselven aen off binnen baer schepen toe te laeten, op pene van 45 rycxdaelders voor d'eerste, aen boort wesende oflScier.

B. Niemandt sal geoorlooft wesen uyt eenige aengecomen, 't sy Compagnie's ofte andre vaertuygen, iet te lossen, het sy aen een ander vaertuygh, groot of cleyn, ofte oock wel aen 't vaste landt of eenigh eylandt, sonder speciale wettige ordre, ofte in eenige hier ter rheede of stede off ergens onder dese stadts regeringe aen de zeecant gehoorende vaertuygen yet te laden of te schepen, voor dat daertoe vande Licentmeester, als 'tvrye luyden syn, schriftelycke licentie ofte anders, als 't Compagnie's dienaers syn, wettelycke ordre van landt sullen hebben becomen, met aenteeckeninge der goederen, omaenden boom te vertoonen en op der luyden reeckeningh aengeteeckent te werden, op pene van gestraft te sullen worden als over- tuyghde en geconvinceerde particuliere handelaersoffsluyckers.

426 1667. J. MAETSUYKER.

6. Dat alle vaertuygen, die aeDconien, lerstont, als haer ancker gevallen sal wesen, yeraandt vanden haren off harent wegen aen landt tot den sabandaer bullen senden om van hare conistc en voornemen kennisse te geven, ten langlisten binnen vier en twintigh uyren, blyvende altyl leggen zee-elyker of noordelycker als de tonnen, aen siilcken syde der riviere, als yder vaertuygh leggen sal, tot dat verlof van den Licenl- meesler sal becomen hebben om anders te mogen doen, ten ware de schipper, nooyt voor desen hier geweest hebl>ende en uytter zee comende, datelyck aldaer syn ancker liet vallen, als wanneer sal dienen gewaerschouwt, eer in boete sal mogen beslagen worden.

7. Geene vaertuygen sullen van hier nae eenige plaetsen, buyten dese stadts vryheyt gelegen, mogen vertrecken sonder haer alvooren te hebben versien van behoorlycken pas van den Ontfanger of Liceutmeester, waer inne ofte waer op de namen van alle Nederlanders en Mardyckers, en alle andre ingcsetenen deser stede, soo wel vrye als lyffeygenen, sullen aengeteeckent en by den Liceutmeester ten minsten drie dagen voor haer vertreck aengegeven wesen, op verbeurte van schip en ladiuge, mitsgaders vordre arbitrale straffe na gelegentheyt, daer de voorcoopers en eygenaers sullen moeten voorinstaen.

8. Alle negotianten, hier ter rheede leggende ofte haer schepen hebbende leggen, sullen gehouden syn, by den saban- daer geroepen synde, te comen, sonder merkelyck verlet, op drie rycxd. boete off andre arbitrale correctie,

9. Van alle voorenstaende ordren worden de voorcoopers gelast de vreemdelingen yder de syne, te informeren, op pene van te sullen moeten vergoeden aen de selve de schade, diese daer door sullen comen te lydeu.

10. De geene, die eenige Comp"" dienaers, geen militairen synde, sonder wettigh blyckelyck consent by naght ophouden, buyten haer door de Compagnie geordonneerde bescheyden plaetsen, sullen veri)euren, buyten de stadt twaelf en binnen de selve ses rycxd., mits dat in haer liuys ofte erve gevat of gevonden worden.

11. J. MAETSUYKER. 427

12. Die voor Duytschen ofte andre inlanlse natiën, buyten Ghinesen, bevonden sullen worden publycke toptafels in haer huysen plaets te vergunnen, sullen daer over gestraft worden in een geit boete van 50 rycxd. voor d'eerste reyse, 100 voor de tweede reys en noch in ses weecken niet te tappen, en 200 rycxd. voor de derde reyse en verbot van ooyt daer nae weder te mogen tapneringe doen, off wel daer op, niettegen- staende . dese placcate, nochtans bevonden wordende, dat dan inde kettingh sullen worden gekloncken, ten minsten voor de tyt van ses maenden, blyvende d'onderhoudinge deses artyckels de respective officieren te lande, als de fiscael overal en de Balliu en Lantdrost yder in syn jurisdictie, open gestelt en aenbevolen.

13. Alle vrye luyden sonder onderscheyt van natie, die haer op eenigh schip off schepen, 't sy onder wat pretext, dat hel sy, als van jongen, snyder, cajuyt waghter off wat ander naem, dat het wesen moghte, sonder of met consent of voor- weten der officieren begeven, om daer mede van deene plaets nae d'ander te varen, sullen, daer op betrapt wordende, den tyt van drie jaren inde kettingh gekloncken worden om ge- duyrende die tyt sonder loon voor de Compagnie te arbeyden, ofle gemelte straffe met een geit boete van drie hondert rycx. affcoopen, mits de boete verdeelende, als gebruyckelyck, en d'hooftofficieren van 't schip of schepen, verstaende alle raads personen, sullen gestraft worden met deportement van ampt, qualiteyt ende gagie en arbitrale geltboete, ten ware datse sonder hun weten daer op waren versteken, als wanneer de selve, soo dra sulcx vernemen, inde boeyeu sluyten sullen en ter eerster plaetse bunder aencomste aen d'officieren en over heden der Gomp'. ter gemelter plaetse overhandigen, als wanneer dan daer mede sullen mogen volstaen en vry wesen.

14. Die op Comp^ champans bescheyden syn. sullen goede sorge dragen, dat, oft gebeurde, dat door 't een of 't ander toeval, nae of van boort varende, niet conden ncn boort off aen landt t'haerder bescheydene plaetse comen, maer tusschen beyde, 'tsy op de reede off inde riviere genootsaeckt waren

428 1667. J. MAETSUYKCR.

te verblyven, geenderhande soort van vaertuygfa, onder wat pretext het moghte wesen, aen haer boort laten comen, uyt- gesondert eenelyck uyt verlegentbeyt, die duydelyck soude moeten werden bewesen, maer deselve afwysen, op pene, dat de quartiermeester desselfs sal worden gedeporteert van ampt, qualiteyt en gagie en boven dien ses maenden inde kettingb geklonckeo werden om aen des E. Gomp" werken sonder belooningh te arbeyden, liehalven nocb arbitrale geld- boete, ende niatroosen gecondemneert in een boete van twee maenden gagie voor den aenclagenden officier, ten waredatse binnen vier en twintigh uyren den equipagemeester sulcx bekent maecken ofte anders van haer onschult wisten te doen blycken, en dit alles, schoon dat 'er niet bevonden wiert eenigh goet van yemandt vervreemt te wesen, maer sulcx bevonden werdende, sullen daer over bovendien gestraft worden nae gelegentheyt en eysch van saecken. Sullen oock, schoon aen landt wesende, altoos op haer door de Comp^. geordineerde bescheyden plaets, soo wel als andre, haer onthouden en geladen wesende, 't sy in 't geheel, 't sy ten deel, geen vaer- tuygen aen boort laten comen, op straflTe als vooren. Sullen oock niet vermogen voor yemandt particulier het alderminste goedt met de champan na of van boort te voeren, sonder onderscheyt van personen, die het mogte toecomen, selfs niet van den schipper of coopman ofte ander officier, op arbitrale correctie.

14. Boven en on vermindert alle voorgaende placcaten sal insonderheyt geene dienaers vande Comp^., die aen landt eenige administratie hebben, geoorlooft wesen met soodanige goederen, als onder haer administratie behooren, in't minste of meeste te handelen, noch door haer selfs, noch door yemand van haer huysgesin, 't sy vrouw, kinderen, knechten off meyden, nochte door yemand anders, binnen of buyten haer huys woonachtigh, oock niet gedoogen, dat yemand, by haer inwoonende, sulcx doe, onder wat pretext het oock sy, en is dit te verstaen met alle vooren geseyde clausulen, niet alleen vande opper- hoofden en cooplieden der packhuysen, maer oock van onder-

leer. J. MAETSUYKËR. 4J9

cooplieden, assistenten en andere suppoosten en dienaers van deselve plaetsen, en wel namentlyck sullen niet handelen in cleeden, lywaten, wynen, Europische bieren, speek, vleysch, boter en alle andere provisiên, op verbeurte vande goederen, die sy bevonden worden onder haer noch in wesen te hebben, en arbitrale geltboete boven deportement van ampt, qualiteyt en gagie.

15. Alsoo nu eenigen tyt herwaerts buyten de stad veel dieveryen en moorderyen gepleeght syn, soo is, om sulcx soo veel mogelyck voor te comen, nae veel aengewende middelen noodigh en goet gevonden, dat niemand, wie hy sy, na de kloek negen uyren, op 's Heeren wegen off straten sigh sal laetenvinden, op pene van sonder ordinaris forme van Justitie inde kettingh om voor den Heer te werken gekloncken te werdende tyt van een jaer off meer, na gelegenthey t ; dat oock vorders onse onderdanen, buyten de stadt en voorstadt woonende, sullen worden veroorlooft, by al dien des avonds na negen ure yemandt binnen haer huys off paggeringh ofte wel door off over de sloot, daer haer huys en thuyn staen, traghten te comen, denselven aff te weren, ja te quetsen en te dooden, sonder datse daer over inH alderminste van de Officiers der Justitie sullen aengesproocken werden, of van yemand anders wegen d'overheyt swarigheyt te verwachten hebben, mits sulcx aen den Landtdrost 's anderen daeghs vroegh bekent maeckende.

12 Julij. Bepaling^ dat in zake aaiigehaalde^ particuliere goederen de Licentmeester ofle die van de Boom'\ alsmede »de Hooft-officiant" van de forten aan de monding der rivieren Angké en Antjol genoten Va •van •de breucken ofte het gewysde\ V4 de fiscus en V4 de Compagnie.

Deze bepaling is gemaakt »om soo veel doenelyck, voor te •komen de geschillen, die der somtyts zouden mogen komen »te vallen tusschen den fiscael ende licentmeester."

450 1067. J. MAETSUYKER.

19 Julij. Bepaling, dat in Compagnie* s magazijn te Batavia irJiielden:

een legger unjn^ 350 kannen, » vat boter, 280 ponden,

» vleesch, 420 » » » spek, 320 »

De dispensiers konden met die hoeveelheden «volslaen'* en de equipagie-meester moest zich, bij het provianderen van schepen, daarnaar regelen.

5 Augustus. Imtmctie voor de buiten-regenten van liei Lazarus-huis.

Alsoo nu eenen geruymen tydt herwaerts bevonden is, dat God de fleere verscheyden ingesetenen deser stadt Batavia belieft heeft met de afsienelycke en hesmettelycke sieckte van laserye te besoecken, waerdoor ons gènootsaeckt hebben be- vonden een bysonder huys voor den selven te stichten, gelyck gedaen hebben buyten deser stede, en daerinne gereets eenige sulcke luyden hebben geplaetst, soo hebben oock oirbaer ge* dacht eenige orderen en regulen te beramen om in het selve onderhouden en nae gecomen te werden, en syn deselve in manieren, als volgt:

1. Eerstelyck, dat tot opsicht des gemelten huyses sullen jaerlycks gekosen worden twee bequame luyden uyt voorgaende nominatie van dubbel getal, by Heereu Schepenen te doen, namentlyck een Comp^ dienaer en een vry burger, onder de name van regenten.

2. Die om de 14 dagen ofte anders, als 't de saecke ver- eyscht, nae gemelte huys sullen gaen om aldaer over alles haer sorgvuldigh oogen te laten gaen en de vereyschte ordre te stellen, en sullen onder haer hebben een opsiender om dagelycks over de proveniers opsicht te nemen en 't gene voor- valt, aldaer waer te nemen.

3. Degene, die in gemelle huys geordineert ofte geadiuit-

4. J. MAETSUYKER. 431

teert worden, sullen haer stellen en voegen nae d'ordren, door den opsiender haer luyden gegeven.

4. En dieuvolgende op suicke slaep- en woonplaetsen, als haer sullen aengewesen worden, vervoegen sonder tegenseggen of murmureren, en soo dickwyls van slaep- of woonplaets veranderen, als 't den opsiender goedl vinden sal.

5. En met het cost gefdl, haer toegeleyt, ofte wel met suicke spyse, als liaer opgeschaft sal worden, vergenoegen sonder murmureren, veel min de cost mishandelen, wegh smyten of vermorsen.

6. Gemêlten opsiender sal, of selfs, of door andere op de siecken goede achtinge nemen, nae yders noot sal vereyschen. Oock goede sorge dragen, dat het huys en al, dat tot het huys en de huyshoudinge behoort, schoon en suyver werde gehouden, daer toe de gesonde proveniers haer sullen laten gebruycken, soo veel in haer vermogen sal wesen.

7. Gemelten opsiender, noch selfs, nochte oock yemandt der gener, die hem tot hulpe soude toegevoegt mogen wor- den, sullen vermogen eenige stereken dranck ofte andere eetwaren aen de proveniers te vercoopen, oock niet toelaten, dat het yemandt anders harentwegen doen sal.

8. Degene, die krackeel of twist maecken, sullen door den opsiender bevredigt worden, ofte immei's by provisie in stilte gebracht tot de comsle of ordre der buyten regenten, op pene dat d'onwillige daer over arbitralyck sal worden gestraft.

9. Doch, soo yemandt sich tegen gemelten opsiender quame te stellen met w«x)rden of anders, sal daerover by de regenten of wel anders nae gelegcntheyt, der saecke by den rechter gestraft worden.

10. Doch yemandt van gemelle. huys, wettige reden van dachten tegen den selven voorcomende, sal 't selve den regen- ten mogen te kennen geven om daernae te vernemen en, noodigh synde, daerinne te versien.

11. Ten sal niet geoorlooft wesen in 'tvoors. huysledob- l)elen, spoelen, droucken drincken, vloeken, sweeren ofte eenige ongeregeltbedeu te bedryven, iioeli arruck of andere stercke

4^2 1Ö67, J. MAETSUYKÈF*.

dranck te brengen ofle die door andere, buyten wettigh verlof, daer gebracht is t'ontfangen, op verbeurte van dien en arbitrale correctie.

12. Niemandt sal de gemeene of andere boomen of aerdt- vruchten, hem niet toebehoorende, mogen beschadigen of daer van yets plucken.

13. Niemandt sal sonder verlof van den opsiender mogen buyten 't huys en thuyn gaen.

14. Alle de proveniers, in gemelte huys bescheyden, sullen gehouden wesen 's morgens en 's avonds in 'tgemeyne gebed te verschynen.

15. De gene, die in dit huys sullen ingenomen worden, sullen gehouden wesen alle 't geene, datse ter wereldt hebbeu, in dit huys in te brengen, en noch al 't geene, datse naemaels van yemandt sonde mogen comen te erven, mits genietende de vruchten nae goedtduncken van de regenten, die daerinne nae redelyckheyt sullen mogen handelen, sonder datse by uyterste wille of onder den levenden anders daervan yet sullen mogen bevelen; doch is dit articul te verstaen van soodanige, die hier in dit huys sullen comen en op costen van hetselve onderhouden worden, maer degene, die haer selfs souden ver- mogens wesen te onderhouden buyten belastinge van 't huys, sal 'tvrystaen daer buyten te blyven, mits haer onthoudende binnen seecker plaetse daer ontrent, door ons daer toe aen te wysen.

16. De winninge, die de proveniers sullen doen door haren arbeydt ofte andersints, die sullen sy mogen besteden tot haer eerlyck onderhoud, naer haer eygen welgevallen, maer niet aen yemandt wegh geven of oneerlyck doorbrengen of ver- quisten.

17. Of 't gebeuren mochte, dat men nae desen een gemey- nen tafel ordineren wilde, ten eynde voor alle persoonen deses huyses daeraen soude worden opgeschaft, soo sullen deselve gehouden wesen aen tafel niet als eerlycke en geschickte redenen te gebruycken in alle stilheyt en sedigheyt.

18. De gene, die soo sieck syn, dat het bedde noot-

1667, J. MAETSUYKER. 435

saeckelyck moeten houden en gevolgelyck onvermogen haer sel& de cost te versorgen, sullen door den opsiender be- quamelyck onderhouden worden, nae gelegentheyt, mits datse wederomme, soo lange die swackheyt geduyrt, geen costgelt genieten.

12 Augustus. Aamtelling van twee Scholarchen over de Latijnsche school te Batavia.

50 Augustus. Bepaling, dat het tractement van dienaren der Compagnie, aan welke op hun verzoek toegestaan was f^om particuliere affairen" naar Batavia te komen, zoude stil staan, totdat zij op hunne standplaats waren teruggekeerd.

Deze bepaling werd »de novo weder verstaen in gebruyk »te brengen ende te doen houden."

7 October. Bepaling, dat kalk-ovens niet digtet* bij de stad Batavia megten gelegen zijn dan ^aen de incomste •vande rivier Anchol of elders tot gelycke distantie, y^op sulcke plaetsen als sy [kalk-branders'l met onse i>nader kennisse ende licentie sulleti verkiesen"

Tot dat tijdstip had men kalk gebrand «dicht onder en by »de stadt ende het Gasteel", hetgeen »by tyden seer sware «dampen, stanck ende vuyle, ongesonde lucht over deselve" had gebragt.

8 November. Verpligting voor de Notarissen en Procureurs wachten te betrekken r^ofle hare wagten uyt te kopen.''

Volgens de ordonnantie op de schutterij waren de Notarissen en Procureurs vrij gesteld van schutterlijke diensten, maar de Regering had bespeurd, »dat haer de andere burgers daer »aen komen te stooten."

OBEL II. 28

454 1607. J. MAETSUYKER.

11 November. Bepaling, dat de batige saldo's der rdie- ningen wegens gagie van in Indié geboren Compagniéfs dienaren en van Campagnie's dienaren, niet in Indië geboren, maar aldaar getrouwd, *by slot in de nieuwe •boeken in credit moesten overlopen, gelyck voor deesen •plagt gebruykdyk te weesen."

De soldij- en garnizoen-boeken moesten eigenlijk jaarlijks in Indiê afgesloten en in Nederland met de belanghebbenden verrekend worden. Maar dit convenieerde »gants niet wel" aan de bovenbedoelde Gompagnie's dienaren.

IS November. Voorwaarden voor het graven eener gracht van de oostzijde der stad Batavia tot in de Sontar en voor de op die gracht te heffen tol.

Deze voorwaarden waren de volgende:

1® dat deselve vaert gegraven sal worden 6 voeten diep en iVs roeden wyt om bequamelyk.met gemeene iingangs bevaren te connen worden.

2° De eygenaers der landen, door dewelke de voors. vaert sal gegraven worden, sullen gehouden wesen de onoosten van deselve te helpen dragen na de brete van elks land ofte» daertoe ongenegen wesende, hetselve moeten afstaen, aen weder syde tot sulken diepte, als nae gelegentheyt bevonden sal worden in reden te bestaen, ter iudicature van heren fleemraden.

3® Maer wat aengaet de landen, die tot noch toe niemandt eygen syn geweest, deselve sal de Comp. de gemeene partici- panten in eygendom schenken ende daer van de gewone- licke grond brieven verlenen, te weten aen weder zyde vande vaert 200 roeden diep of sodanigh anders, als de gelegentheyt sal mede brengen.

4^ Daertegen sullen de gem. participanten, tot vergoedinge van hare oncosten, van de vaertuygen, die deselve Vaert

ièè7. J. MAETSUYKER. 43^

sullen passeren, sodanige gerechtigheden mogen trecken, als vande vaert naer Anchol worden gelrocken, ende dat voor.de tydt van 15 jaren, waer nae de gemeene partici- panten ofte haer actie vercrygende (of deselve schoon door de Gomp. mogte comen verpacht te worden) nochtans vry en onbeswaert sullen mogen gebruyken deselve vaert» sonder eenige tol te betalen in 'taf- en aenvaren haerder landen.

^ November. Instructie voor den Keurmeester van goud^ en zilverwerk.

De Regering benoemde »by provisie en om een begin te •maecken" niet meer dan één keurmeester (tevens keurmeester van steen, kalk en houtwerken), «hoewel anders door 2 off 3 •persoonen sulcx in 'tvaderlandt placht te geschieden."

De instructie voor dien keurmeester luidt, als volgt:

1. Dat de keurmeester alle goudt- en silverwercken, groot ofte eleyn, die de meesters tot hem gehouden sullen wesen te brengen, op seeckere dach en plaetse, daer toe te beramen, in jder weecke sal toetsen en proberen van welcke waarde deselve syn.

2. Goedt en wel bevonden wordende, H merck daer op stellen, dat daer toe geordonneert is.

3. Doch en sal geen werck proberen» dan daer 't merck van den meester, die 'tgemaeckt heeft alvooren opgesteltsy, gelyck elck meester schuldich is te doen; en ofle yemandt eenich werck ongemerckt tot den keurmeester om te mereken bracht, sal daer voor tot een boete geven een halve rycxd.; doch yemandt, bestaende syn werck te vercoopen en te leveren sonder 't selve alvooren te hebben laeten toetsen en mereken, sal vervallen in een boete van twaelff rycxd. voor de eerste reyse, dubbelt voor de tweede en drie dubbelt voor de derde reyse en arbitrale correctie daer en boven.

4. Wel verstaende, als de conditie van 't werck dat toe- het gemerckt te worden, 'tsy groot oftecleen; andersints sal

436

1667. J. MAEtSUYkEi^.

maer getoetst werden onteekenbaer werck, knoopen, beslagli van boecken, nestelingen en soo der iet meer is dier soorte. 5. Voor sulck toetsen olT tnercken sal den keurmeester beloont worden op den ordinaris dagh, in maniere hier na- volgende :

Goudt.

Vj reael swaerte en beneden Si". 1 '/»

Van V, tot 1 » 2

1

2

4 6

8 10 12 15 18 21 24 27

1'A 2 ..

4 ..

6 ..

8 .. 10 .. 12 .. 15 .. 18 ..

24 27 30

Süver.

2 rycxdaelders en beneden St"

Van 2 tot 6 .

5 >

8

8 >

. 12

12 .

18

18 >

 24 

24 >

32

32 .

40

40 >

50

50 >

' 60

60 >

. 75

76 .

. 100

3

4

6

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

6. Ende dit alles sal te verstaen syn van swaer geit; doch, soo yemandt buyten den ordinaris dagh syn goet begeerde

7. J. MAETSUYKER. 457

getoetst en gemerckt te hebben, sal daer voor dubbelt loon betalen.

7. Alle werck sal geoordeelt worden goet en van bequame deucht te syn, dat van 18 caraet sal wesen, als Hgoudwerck sy van de laegste proeff, en 20 caraet de middelste, 22 de hoogste proeff; en silverwerck wesende, sal moeten ophaelen de deucht van croonen silver de slechtste soorte, maer de hoogste proeff sal wesen van rijxd. sil^, mits dat altyt Vt caraet tot remedie sal gegeven worden voor den goudt- of silversmit.

8. De keurmeester sal nauw acht nemen, dat hy de meesters, die goet vercoopen en leveren sonder alvorens *t selve te hebben laeten toetsen en proberen, daer over aenspreecke en bekeure, doende haer betalen een boete als hier boven gemen- tioneert, schoon dat het werck al waere van goeden proeve, maer vals daer en boven bevonden wordende, sal haer aen den oflBcier overleveren om gestraft te worden nae behooren.

9. Al H gene geseyt is, sal plaets hebben sonder onderscheyt, 't sy dat den eygenaer selffs het goudt off silver om te ver- wercken gegeven heeft ofte wel, dat het door den goudt- off silversmit daer toe gelevert sy geworden.

10. De keurmeester sal besorgen, dat hy hebbe inde keurcamer de mereken van alle goudt- en silversmeden in een kopere plaet off anders, en de meesters verwittigen, datse yder syn merck wel bewaeren, op pene van te moeten instaen voor 't gene, dat hem als maecker van sulck werck soudeop- geleyt werden, als overtuycht van sulcx te hebben gemaeckt, bem sulcx ontvreemt te syn, om in sulcken gevalle hem van een ander merck te versien off anders te doen als raetsaem sal gedacht worden.

11. Sal oock gehouden wesen ten minsten alle kwart jaers eens en voorts vermogen, soo dickmael als 't hem goet dunckt, ten bywesen van yemandt der suppoosten van den gerechte, door den president daer toe speciael te committeren, de gantsche stadt door, alle winckels te gaen besichtigen om te vernemen, of oock ergens tegen d'ordre yet misdaen ofte eenige

438 1ÖÖ7. J. MAETSUYKER.

valsheyt in de wercken gepleecht wierde, 't welck de meesters gehouden sullen wesen te gedoogen en al haer werck dea keurmeester op syn begeeren te verthoonen sonder yet ver- borgen te houden.

12. 'Tgoudt ofte silver van 'tslechste en beste alloy sal elck moeten een bysonder merck hebben.

13. De keurmeester sal oock sorge dragen, dat alle goudt- en silversmeden haere werckplaets off winckel houden in H voorhuys haerder wooninge ofte by ongelegentheyt sulcx een bekent teycken stellen, voor off aen hetselve, om daer by te kunnen welen, waer sulcke werckluyden woonachtich syn.

14. En om die van dese neeringe te begunstigen is ver- staen, dat niemandt binnen deser stede ende aencleven van dien, 't sy van dit hantwerck wesende ofte niet, sal vermogen van nu aff aen eenich goudt- of silverwerck, elders gemaeckt (uytgesondert alle de steden onses vaderlants, voorts forten en plaetsen, onder des E. Gomp" gehoorsaemheyt staende), te coop te stellen voor ende aleer, dat het de proeve, hier vooren genoemt, te kunnen uytstaen en ophalen by den keurmeester ondervonden en soo te wesen met syn merck bevestigt sy, op verbeurte van twaelff rxd. voor yder stuck werck van die natuure bevonden.

15. Maer by soo verre yemandt tegenwoordich eenich dier- gelyck gemaeckt silverwerck tot synent gereet hadde, die sal sulcx aen den keurmeester onder behoorlycken inventaris duydelyck opgeven en met een bysonder merck door den keur- meester laeten teyckenen, om te kunnen acht op nemen, ten eynde sulcx binnen 'sjaers vercocht ofte, by faute van dien, versmolten werde, H welck by desen wel uytdruckelyck gelasten en bevelen.

16. Alle 't gene hier vooren verhaelt, is den keurmeester wel directelyck soodanich voorgeschreven, maer sal daer en boven alle goudt- ofte silversmeden, voor soo veel hen luyden mochte raecken, oock tot een ordre en reglement dienen om sich daer nae by provisie ende tot onse nader ordre te regu- leeren, dat hunlieden soo gelast en bevolen wert, gelyck hun-

1667, 1666. J. MAETSÜYKER. 439

lieden hel selve by desen . gelasten en bevelen ; en om geene exeusen ende uytvluchten hier op te vinden, soo willen en ordonneeren expresselycken desen soodanich, als 't behoort, ter gewoonelycke plaetse te doen publiceren ende afBgeren.

29 November. Uitschrijving van een bede-dag voor de retour-vloot.

3 Janaarij. Verbod tegen het maken en verkoopen van vuurwerk en tegen het koestellen ofte omdragen van ^eenigh straet-spel."

Het Chinesche nieuvvjaar was op handen, »het welcke de » selve natie gewent is te vieren mettet aensteken ende bran- dden van meenigte aller bande vierwercken, mitsgaders 'met

het omdragen van toegestelde draecken, slangen, tygers en •ander gespuys, waer mede niet alleen veel geit gantsonnut- «telyck verquist wort, maer de goede ingeseetenen in gestadige »vrese worden gehouden van door de voorsz. vierwercken aen 'hare lighaem, huys, winckels ende goederen schaede te lyden/'

Zelfs de «meeste principale" Chinezen hadden de Regering verzocht hiertegen maatregelen te nemen.

De poenaliteit was eene boete van 12 rijksdaalders, te verdeelen onder den Officier voor 7s ^n bet Chinesche hospitaal voor ^/,.

17 Januarij. Aanstelling van een voorlezer bij de Fransche gemeente te Batavia.

Zijn tractement bedroeg 10 gulden 'smaands »te betalen •uytte randsoen-cassa/'

17 Januarij. Aanstelling van een tweeden Keurmeester van goud' en züver-werken.

440 1668. J. MAETSUYKER.

17 Januarij. Bepaling, dat van den prijs van de peper, aangebragt te Batavia door partiadieren van andere plaatsen dan Java, Bantam en de Lampongs en aan de Compagnie geleverd, voor inkomend regt gekort zoude worden V4 ^öoöI per pikol.

Voor uitvoer »ter somme van den aengebrachten peper** zoude geen regt geheven worden.

3 Februarij. Last tot de verstrekking van 24 zware stuivers per maand aan elk soldaat en matroos der Compagnie, opgenomen in het Lazarus-huis, boven en behalve 40 ponden rijst, wat zout en peper.

Het bewuste geld moest genomen worden uit de >rand- »soen-cassa."

De rijsty enz. werd bekostigd uit de inkomsten van het gesticht.

4 Februarij. Verpligting tot het leveren van het bewijs, dat een zieke slaaf reeds ziek was op het oogenblik van zijnen verkoop, indien de kooper den koop wilde doen vernietigen, »ten ware, dal men uyt waerschtfne- 4yke inditiên Hsdve konde merkenJ'

34 Febraui.

I MMrt. Verbod tegen het landen op het eiland Onrust of het vertrekken van daar, anders dan op of van de plaats, r^die daer toe is geordonneert.''

De poenaliteit was «verbeurte van het vaertuygh off andre «arbitrale correctie."

14 Maart. Toekenning van een maandelijksch tractement van 6 realen aan den voorrijder van de inlandsche ruiterij, van 4t realen aan den troep-sluiter en van^ realen aan twee korporaals.

1668. J. MAETSUYKER. 441

Dese tractementen moesten gevonden worden «uytte ransoen- •rol/'

Het eerste tractement was gelijk aan dat van een burger kapitein; het tweede aan dat van een burger vaandrig.

14 Maart, uitschrijving van i>publicque danckpredicatien^ wegens den vrede^ met de Makassaren gesloten.

26 April. Bepaling, dal zoowel op de inventarissen van goederen, nagelaten door overleden Compagnie* s dienaren, iUs in de soldij -boeken, r>daer sulex wordt T>overgebragt'\ bij de geldswaarde moest worden aan- geteekend: «na de cours van Indien, synde ligt geit, ^de rijksdaalder tegens 60 stuyvers gereekenl, om nnH vadèrlant tegens 50 stuyvers weder goedgedaen »te werden."

Dit voorschrift, afkomstig ' van Heeren XVII"«", is uitge- vaardigd, omdat anders, ten gevolge van het verschil in cours door geheel Indië van de Nederlandsche munten met hunne waarde in Nederland, de erfgenamen van in Indifi overleden Gompagnie's dienaren 20% zouden profiteren.

14 Mei. Afkondiging van den vrede, te Breda met Engeland gesloten.

Deze afkondiging had plaats op last van Heeren XVH"^".

Als «perturbateurs vande gemeene ruste" zouden worden gestraft zij, die zich aan de bepalingen van het vredes-tractaat niet hielden.

29 MeL Uitschrijving van een dank- en bede-dag wegens de verovering van Jakatra en de overwinning op de Makassaren.

442 1668. J. MAETSUYKER.

1 Junij. Verbod voor scheep^-officieren der Compagnie, tusschen het anker ligten op de plaats van vertrek en het anker vallen op de plaats van aankomst^ te gedoogen, dat iets (brieven, koopmanschappen of tvat het zoude mogen wesen) uit hunne schepen in andere vaartuigen overgeladen werd en omgekeerd. — Verbod tegen het voUaden der kruid-, brood' en zeürkamers op de Compagnies schepen met andere goederen, dan daar in behoorden geladen te worden. — Verbod tegen het varen bewesten Bantam voor hen, die met eene Nederlandsche pas van Batavia naar Bantam waren uitgeklaard.

Niettegenstaande de «menigvuldige en serieuse*' plakaten tegen den «trouwloosen'', particulieren handel en de dage- lijkscbe toepassing van die plakaten nam de particuliere handel steeds toe.

Ver in zee werden verboden goederen in Gompagnie's schepen geladen of daaruit gelost. Allerlei knoeijerijen hadden hierbij plaats, zoowel in de nabijheid van Batavia als elders, welke de Regering door bovenstaande verbods-bepalingen trachtte te fnuiken.

Slechts aan personen, daartoe door de «overbeyt" der plaats van aankomst gequalificeerd, mogten de scheeps-officieren góe* deren afgeven.

Het verbod tegen het onder weg innemen van goederen gold niet voor water, levens-middelen en dergelijke, maar op de plaats van aankomst moest men hiervan »opregte openinghe »ende verklaringe** doen.

De poenaliteit was voor de scheeps-ofiBcieren straf aan den lijve »off wel soodanigh anders als na gelegentheyt van per- «soonen en saken sal geoordeelt werden te behooren, boven »en on vermindert alle de vorige mulcten en correctien, tegen »den particulieren handel gestatueert."'

Onbekendheid met dit stuk zoude niet als excuus worden

1668. J. MAETSUYKER. 44S

aangenomen, »alsoo soodanige gesopte ignorantie, even als

de saeck selfs, strafbaer is/'

Overtreding van de bepaling op het varen naar Bantam zoude gestraft worden met eene boete van 200 rijksdaalders en met verbeurdverklaring van het vaartuig, met al de daarin aanwezige goederen, slaven, enz.

Er bestaat van dit plakaat ook eene redactie, gedagteekend 1 Mei 1668, — door de Regering afgekeurd, omdat sedert ge- bleken was, dat men zelfs in de kruidkamers, » tot geen cleyn »pericul van de schepen, volk ende Comp* costelycke ingelade «cargasoenen'', particuliere koopgoederen bad welen te ver- stoppen.

1 Junij. Verdeding mn de kompagnie burgers te Batavia^ ^aühans vrij groot mUende'\ in twee kompagnién onder twee vaandels^ elk met 4, in plaats van 6 sergeanten.

22 Junij. Verdeeling van de kofnpagnie suppoosten der Compagnie ter stede Batavia in drie kompagnién.

De bewuste Compagnie was te sterk geworden om »wel sgeregeert ende in goede ordre gehouden te worden.''

De eerste der drie nieuwe kompagnién zoude bestaan uit dienaren, in de stad woonachtig, zooals kooplieden, schippers, onder-kooplieden, adsistenten, krankbezoekers, enz.; de tweede uit scheeps-ümmerlieden, smeden, blokmakers, lijndraaijers, wevers, bosschieters, matrozen, alle onder den Equipage-meester bescheiden personenenhet volk van het prauwen-huis; de derde uit timmerlieden, metselaars, smeden, steenhouwers, geschut- gieters, kruidmakers, enz., alle onder den Fabriek bescheiden.

-^ Junij. Last op de tappers, ^voor 'tuytgaen deser ^lopende maendt'\ hun namen door den lAcentmeester op f^sekere rolle" te laten inschrijven.

Deze maatregel diende voor de controle op de belasting der berbergen, enz.

444 1668. J. MAETSUYKER.

De poenaliteit was arbitrale correctie »boven 't gene de «tapneringe aengaende by andre ordonnantien of placcaten •was geordonneert/'

17 Julij. Aanstelling van een Censor over de ^nieuw ^opgeregte" drukkerij.

De aanstelliDg van den Censor geschiedde ter voorkoming, dat «geen ontugtige, infame, schandaleuse of anders onstigtige «werken en werden in Hligt gebragt."

Zonder vergunning van den Censor mogt niets gedrukt en uitgegeven worden.

24 Julij. Ampliatie van de instructie voor de Keur- meesters van goud' en zilveru^erk van 22 November 1667.

Alle goudl- en silversmeden in 't vercoopen haerder goederen sullen volgen de hier onderstaende prysen, sonder de selve te buyten te gaen, te weten:

1. Vercoopende goudtwerck vande grootste keur ofte 22 caraeten, sullen genieten voor de reael swaerte veerthieu ryxd. en veerthien stuyvers.

2. Vercoopende goudtwerck vande tweede off middel keur, ofte 20 caraeten, sullen daervoor genieten, derthien rycxdael- ders voor jder reael swaerte.

3. Doch voor goudtwerck van kleyne ofte minste keur, synde van 18 caraet, sullen genieten voor de reael swaerte elff rycxdaelders en vier en dertigh stuyvers.

4. Ende inde vercoop van silver sullen insgelycx volgen dese voet, te weten: vercoopende silverwerck van groote keur, houdende 10^2 penningh fyn, als de ryxdaalders, sullen de reael swaerte vercoopen tot acht en veertigh stuyvers.

5. Maer silverwerck van de slechste keur ofte croonen silver, houdende 9 penningen, sullen de reael swaerte vercoopen tot een en veertigh sts. en dit alles swaer geit.

6. J. MAETSUYKER. 44li

7. De bovenstaende prysen, op het goudt- en silverwerck gestelt, syn te verstaen vande waerde te betaelen voor het werck alleen, sonder maeck- ofte arbeytsloon, 'twelck de goudt- of silversmeden bovendien sal moeten betaelt worden tot haerder discretie ofte soodanigh als de luyden sullen met haer kunnen overeencomen^ende verdragen.

8. Hebben noch hier en boven , om alle bedrogh soo veel mogelyck voor te comen, goet gevonden te ordonneeren en te gelasten^ gelyck wy ordonneeren ende gelasten by desen, dat soo by eenigh goudt- of silversmit bevonden moghte werden eenigh goudt- of silverwerck, beneden de cleyne keur gemaeckt, het selve werck niet alleen sal worden verbroocken, gelyck sulex onse uytdruckelycke wille ende begeerte is, maer noch boven dien, dat die goudt- of silversmit, by wien sulck ver- boden werck bevonden sal werden, verbeuren sal voor de eerste reys een boete van twintigh ryksdaalders tot 60 st., yder, te verdeelen, een derde voor de keurmeesters, een derde voor den armen en het overigh derde voor den officier, by aldien syn hulpe daer toe versocht ofte de saecke andersints voor den rechter gebraght wesende, syn Ed. sigh inde saecke sal hebben gevoeght, doch büy ten sulcx sullen de twee derden den armen worden toegevoeght; maer de tweede of derde- mael daerop wordende bevonden, sal na goetvinden van den rechter swaerder daerover worden gestraft.

Voor zoo verre bekend, is dit het eerste plakaat, hetgeen in Indiê (lol een getal van 75 exemplaren) gedrukt is. Een dier exem- plaren — vermoedelijk het eenige, bewaard geblevene, — bevindt zich in de bibliotheek der Leidsche hoogeschool.

3 Augustus. Vernieuwde afkondiging van den 6***" titd, art. 52 en 53 van den Artikel brie f en van de plakaten van 21 Mei 1655 en 14 Mij 1661 betreffende het verstrekken van scheeps-provisién, enz. aan particulieren en het aan wal komen te Batavia van ter reede bescheiden Compagnie^s dienaren.

446 1^6^' «i- MA£tSUYK£R.

14 Augustus. Toekenning van een uitsluitend privilegie voor den tijd van drie jaren aan den stads' en Com- pagnie's drukker, H. Brandts.

Het motief voor dit privilegie was, dat Brandts «reede al »wat penningen had uytte handt moeten laten gaentotsynen •bysonderen laste.'*

21 Augustus. Salaris-lijsten voor de Secretarissen van de Justitie, de Notarissen, de Procureurs, de Deur- waarders en de Stads-boden,

Blijkens het gedrukte exemplaar van de salaris-lijst voor de Secretarissen, aanwezig in de Leidsche bibliotheek, gold dit stuk, zoowel de Secretarissen van Justitie te Batavia, als die

in de afgheleghen buyten quartieren/'

Deze lijsten luiden, als volgt:

Swaer geit. ryxd. sts.

1. Van yder presentatie off citatie briefje, dat den Secretaris ten versoecke van partyen off door last Van den Raad maeckt, soo wel in civile als criminele saecken, sal hy genieten, behalve

het rolleeren 6

2. Voor 't rolleeren van alle civile en criminele presentatie of citatie brieQes en simpel judiciële versoecken, geen twee syden schrifts groot synde 5

3. Mits dat 'tselve maer eenelyck verstaen wert voor 't eerste presentatie off citatie briefje en van 'teerste mael rolleeren van yder saeck, waer voor hy dan de vorder citatie briefjes van die saeck maecken en de selve rolleeren sal in criminele saecken, maer voor de vorder civile

sal genieten 2

4. Voor H rolleeren van alle judiciële, civile en criminele versoecken en H afschrift der selver,

geen twee syden schrifts groot synde S

lèéè J. MAETèUYKE^. 447

ryxd. sis. 8. Voor yder apostil, dat den Secretaris op de gepresenteerde requesten stellen sal, soo 't sel-

ven niet gerecolleert moet worden 5

Voor *t minuteren, copiêren, authentiseeren en teyckenen vande volgende, soo civile, als cri- ' minele notulen, te weten:

6. Van continuatie, die op 't versoeck van partyen

off doorhaer versuym vallen en van defaulten. 4

7. Van alle andere gemeene, civiie en criminele notulen, niet grooter als twee syden schrifls

synde 8

8. Item, van de volgende, soo civiie als criminele appointementen en dictums, inhoudende con- demnatie, als namentlyck:

van 1 tot 20 ryxd. a 60 sts. yder in cluys. 8

» iO . 40 . li

. 40 » 100 » 18

boven de 100 gelycke ryxd. tot 200 24

en boven 200 ryxd 5.0

9. Ende werden verstaen alle appointementen en dictums in saecken van kyvagie, injurien, veg- ten, manslagen, oock van particulieren handel, sluyckereyen , fraudatien, dieverye te wesen boven de 40 tot 100 ryxd. in cluys.

10. Doch van alle appointementen en dictums van approbatie of rejectie van testamenten, codicillen, donatien en uyterste willen sal den Secretaris genieten 12

11. Voor 't minuteren, laten resumeren en pronua- eieren, mitsgaders het afschrift van alle civiie geéxtendeerde sententien, groot tot twee syden

of minder. 36

12. Voor 't minuteren en inschryven en laten re- sumeren van alle publycke criminele senten* tien niet grooter als twee syden schrifts synde^

448 166è. J. MAÈtëUYKER.

ryxd. sts. en voor 't pronunciëren van de selve, mitsga- ders 't vaceren op de executie^ het sy op de ordinaris gereght plaetse, op Onrust of de buyteu forten, off waer het soude mogen wesai» van yder misdadige 12

13. Voor 'tminuteren, grosseren van alle attesta- tien, declaratiên, verciaeringenoffschriftelycke rapporten van chirurgyns en andere; item vraegh poincten, contra interrogatoriums, inventarissen van aengehaelde goederen, borgtogten, confes- siên en alle andere diergelycke, waer onder het hooren en examineren vande attestanten, de- claranten en confessanten begrepen is, van yder instrmnent van tv^ee syden schrifts off cleyn-

der synde 15

1 4. Voor yder recollement op attesta tien, declaratiên, confessiên, interrogatoriums en diergelyeke, het

sy groot of cleyn, soodanigh als de selve vallen . . 12

18. Voor 't aenteykenen ter secretary van alle ju-

diciele procuratièn met het afschrift 8

16. Voor het ropiéren, authentiseeren en teyckenoi van alderhande eivile en criminele geschriften, hoedanigh die oock moghtenwesenoffgenoemt werden, van yder syde. 5

17. Voor 'topsoecken van alderhande notariële en judiciöle, eivile en criminele actens, notulen, dictums, appointementen, sententiên en dier* gelycke, van yder jaer, dat doorgesocht moet werden, behalven het extraheeren en copiëren 4

18. Voor yder gemeen extract uyt de criminele condemnatiën, daer mede de gagie der delin- quanten afgeschreven, de amenden, confiscatiën en de kosten en misen van Justitie geboeckt off geëyst, de gevangens gelargeert, gestraft,

off gebannen werden^ etc 5

1668. J. MAETSUYKER. 44^

rycxd. sis.

19. Voor het boecken, opgeven ende afschryven van alle amenden en confiscatién in het alphabet, joumael en grootboeck van condemnatie boecken

van den Raad 4

20. Voor Hmaecken van een yder biljet, dat aen- geslaegen virert om actie te institueeren, goe- deren te vercoopen en diergelycke 5

21. Voor oculaire inspectién en visiten vanhuysen, timmeragien, gebouwen, waterloosingen, lande- ryen, schepen, vaertuygen en diergelycke, soo binnen als buyten de stadt 24

22. Doch sal vande visiten der gequesten, neder- geslagen, noch verdroncken ligchamen niet genieten tot laste der verongeluckte , maer wel vande misdadigers, soo veel alsinHnaest voorgaende artyckel.

23. Voor H vaceeren op alderhande comparitiên en goede manschappen, H sy dat deselve langh off kort duren, voor yder reys, dat den Secretaris compareert 36

24. En voor 't minuteren, grosseren van alle schrif- telycke verbalen, compromissen, transactiên, ar- bitrale uytspraecken, rapporten en diergelycke, dewelcke den Secretaris op de comparitiên en goede manschappen sal maecken, twee syden schrifts of cleynder spde 28

25. Voor 't minuteren en grosseeren van schrifte- lycke mandamenten, scheytbrieven van huwe- lycken, generale en speciale procuratién en . diergelycke, die, voor den Raad verleden, met desselfs segel bevestight werden, 't sy groot of

cleyn 1 12

26. Doch van simpele certificatiên van den Raad, mede met het selve segel bevestight, niet meer

als , 18

onL n, 29

4itO 1668. J. MAETSUYKËf^.

rycxd. sts.

27. Voor *i vaceren op civile executiën in saecken

van SO rycxd. en daer beneden 36

in saecken van SO tot 100 rycxd' 1

»» "100 » JOO » 1 n

28. Wel verstaende, dat onder dese twee posten gereeckent is de gangh , 't inventarisseren , versegelen, verseeckeren of in bewaerder hand nemen der aangewesen of geëxecuteerde goe- deren en voort alles anders, uytgenonien alleen het coely- of prauw-loon en het vercoopen off namptissement geit, dat daer onder begrepen is.

S9. En in saecken boven de 200 rycxd^, als volgt, voor de gangh en 't vertoeven en 't besoigneren ten huyse vande debiteuren, aleerder aenwy- singh van goederen gedaen off goederen achter- haelt werden, etc, terwyl deselve alderhande uytvlughten soecken en oock somwylen geit off borgen van anderen trachten te bekomen en diergelycke 1

30. Voor H minuteren en grosseeren vande inventa- rissen der geëxecuteerde goederen, twee syden groot of cleynder synde, behalven het bewaren

off sequestreren en 't vercoopen vande goederen. 20

31. Van alle genamptiseerde of gesequestreerde con-

tante penningen en goederente weten: van yder 12 rycxd., die in contante gelden onder hem genamptiseert of gesequestreert sol- len werden 12

32. En van de losse, genamptiseerde of geseques- treerde goederen, meubelen, coopmanschappen, juweelen, geschriften, etc. 't geene hem by taxatie vanden Raad naer gelegentheyt van saecken toegeleyt sal werden.

33. Doch sal den Secretaris geen namptissement of sequestratie salaris genieten vande goederen,

34. J. MAETSUYKER. 4Sl

rycxd. sis. die door de respective officieren aengehaelt en de Secretaris in bewaringh gegeven werden, ten ware de selve aen partye advers gerestitueert en deselve partyen om redenen gecondemneert wiert in de boeten, als wanneer de Secretaris syn namptissement of sequestratie salaris betaelt sal moeten werden door den genen, die de voors. goederen naer hem neemt.

34. Voor Hvaceeren op yder venditie, die van 'sHeeren wegen of uyt krachte van gewesen sententie door den Secretaris gehouden wert, en voor syn vendu salaris, waer onder oock begrepen is het concipiëren en voorlesen der voorwaerden, te weten, van alle losse en roeren- de goederen, lyfeygens, etc. van yder lOOryxd. 4

3K. En vande vaste off onroerende goederen van elck

100 rycxd 1 84

36. Des soo sal de Secretaris voor de vendupen- ningen moeten instaen en deselve binnen twee maenden na den vercoop moeten uytreycken en betaelen, schoon deselve noch niet geint off onlfangen mochten syn.

37. Voor 't concipieeren off minuteren en grosseeren van alderhande actens en instrumenten, als judicieele versoecken, civile en criminele senten- tiên, attestatien, declaratiên, vraeghpoincten, contra interrogatorien, inventarissen, borgh- togten, confessiên, verbalen, compromissen, transactiën, arbitrale uytspraeken, rapporten, mandamenten, scheytbrieven, procuratién en alle andere, die grooter syn als twee syden schrifts, sal den Secretaris boven H geene van minuteeren en grosseeren hier voor vande eerste twee syden is geseyt, voor ydere meerdere syde genieten 9

48i 1068. J. MAETèUYKÉR.

rycxd. sts.

38. Mits dat ydere syde schrifts moet hebben twintigh regulen, behoorlyck gegrosseert, 'tweick ten opsichte van het gene de Secretarissen sullen copiêren en authentiseeren, mede sooverstaen wert te moeten wesen.

39. Maer indiender van een acte of instrument, dat den Secretaris concipieert en minuteert, meer als een afschrift aen partyen mogte ge- geven v«rerden, sal den selve voor de meer- dere afschriften niet meer genieten, als hier voor op artyckel 15 deses gespecificeert staet, namentlyck voor yder syde copiërens 5

40. Wel verstaende, dat onder al hetgene voors. niet ge- reeckent syn de cleyne segels, die den Secretaris daer toe verstrecken sal.

41. Werdende wyders, om importante insichten, verstaen en geordonneert, dat alle acten, instrumenten en cartabellen, als schuitkennissen, attestatien, verclaeringen, confessiên, in- terrogatoriên, reeckeningen, extracten en diergelycke, geene uytgesondert, die in Rade overgelevert en aan partyen advers gegeven of gesonden moeten werden, door niemant anders, als door den Secretaris of geswooren clercq vande vierschaer, daervoor deselve dienen suUen, gecopieert, geautentiseert ende geteyckent sullen moeten werden.

LYSTE VAN 'T SALARIS DER NOTARISSEN.

Swaer geit. rycxd, sts.

1. Voor een speciale procuratie, gemeeneoffordi- Tiaris attestatie, obligatie, quitantie, vrybrieff, transport, etc. jder 20

2. Voor een bodemary brieff. 40

3. Voor een generale procuratie 40

4. Attestatien van vele ommeslagh, als van 4, 5 off

6 getiiygen off anders van lange extensie synde. 40

1668. J. MAETSUYKER. 485

rycxd. sts. K. Gemeene en cleyne testamenten 1 30

6. Maer andre van meerder extensie, naer adve- nant 2a3

7. Testamenten, by nacht of buyten de stadt en op de rhede gemaeckt wordende, 40 sts. meer- der, als andre binnens huys gemaeckt, behalven noch de vracht.

8. Gemeene conti^acten van coopen en vercoopen van huysen, erven, schepen, etc. en huyrcedullen

nae haer grootte 20a30sts.

9. Maer merckelyck excedeerende^ wat meerder nae advenant.

10. Voor protesten en insinuatien, om dat buytens

huys geschieden 1 24

11. In Hmaecken van interrogatoriums voor 't con- cipiëren der vraeghpunten van yder bladt, nae dat het sal wesen behoorlyck gegrosseert, dat

is op 't minste van 20 regulen 12

12. Voor 't stellen van d'antwoort op deselve en 't examineren, mitsgaders 't affschrift van dien voor yder bladt, als voren noch boven- dien 18

1 3. Voor 't maecken van gemeene houwelycxse voor- waerden 2

14. Maer die grooter sullen wesen, naer advenant.

15. Dit alles buyten de gereghtigheyt van 't eleyn segelen der getuygen.

16. Alle dit bovenstaende salaris, daer niet expresselyck gementioneert en werdt van instrumenten, buytens huys ge- maeckt, is te verstaen als deselve binnens huys gemaeckt wer- den, maer binnen de stadt; buytens huys eenige instrumenten gemaeckt wordende, sullen de notarissen voor 't gaen buytens huys van yder gangh genieten 20 sts., 't sy datter iets ver- right werde off niet, als maer de vruchteloosheyt vande gangh door de notaris selffs niet by en comt.

454 1368 J. MAETSUYKER.

TAXATIE VAN T SALARIS VANDE PROCUREURS.

De Procureurs sullen voor haer salaris en vacatie nemen de volgende taxatie.

swaer geit rycxd. sts.

1. In materie, beloopende 200 realen en daeren- boven, voor consultatie, als 't aenteykenen vande instantie, die haer van partyen gegeven wort

in liquide saecken 14

2. Doch in illiquide saecken 24

3. En in materie, beneden de voorn. 200 realen

tot 60 in cluys, in liquide saecken 10

4. In illiquide 14

5. Ende beneden de 60 realen blyft soo in liquide

als illiquide saecken 5

6. Doch is dit bovenstaende te verstaen, als partyen selfs by hare procureurs comen, maer soo v^anneer yemant een procureur t'synen huyse by hem ontbiet om met denselven wegen syn proces te consulteren, soo sal den procureur, behalven dit bovenstaende salaris, daerenboven noch genieten voor syn gangh, te weten, inde

stadt, 't sy aen de oost- of west-syde 20

7. Buyten de stadt, behalven vrye vracht 28

8. Voor pleydoy in materie van 200 realen ofte daerenboven, die voldongen werden by eysch, antwoort, replycq en duplycq in een termyn 40

9. En beneden de voors. somma 20

10. Voor minuteren en grosseeren van eysch, ant- woort, replycq, duplycq, advertissement van reghten en diergelycke van 't bladt, behoorlyck gegrosseert 24

11. Van interrogatoriums, artyckelen off positién te minuteren en grosseeren, voor yder bladt,

als voren 14

12. Voor het vaceeren op recoUementen, van attesta-

1668, J. MAETSUYKER. 4B)(

ryexd. sts. tien off interrogaioriums, Hsy voor den ToUea Raedt off Commissarissen ende dat de selve pro off rx)ntra partyen beleyt syn, voor yder recoUement . 1 2

13. Voor presentatie en citatie, waerby getaygen, 'tsy een off veele (alsoo doch alle onder een presentatie voorden off immers konnen worden begrepen) op recollement worden gedagvaart. 10

14. Van alle ordinaris termynen te houden van eysch, antwoort, replycq, duplycq, te dienen van reprochen, salvatien, etc. en vonnis te hooren,

is gestelt in saecken boven de 200 realen. . . 18

IB. Onder deselve somma tot 60 realen toe.... 14

16. Ende beneden deselve 60 realen 8

17. Van comparitién voor goede mannen, als pro- cureurs by ordonnantie van den Raad off op versoecke van partyen compareeren, is gestelt

in saecken, boven de SOO realen synde 1 12

18. Beneden deselve somma 40

19. Van oculaire inspectie ter ordre off versoecke,

als in H voorgaende artyckel, binnen de stadt 36

20. Buy ten deser stede, behalven vrye vracht 1 12

21. Voor 'tminuteren en grosseeren van den in- ventaris van stucken, in reghtsvorderingh over- gelevert, voor 'tbladt, behoorlyck geschreven 10

22. Van declaratiên van costen voor 'tbladt 10

23. In saecken tegens den officier, dieopeendagh voldongen en affgedaen worden 49

24. Voor de eerste presentatie en voor andre niet. . 10

25. Voor reconveutiên en gefondeerde exceptien sullen de procureurs genieten balff geit, volgens den inhouden van dese jegenwoordige tacx.

26. Termyn van continuatie, die door *tversuym

van partyen geschiet en anders niet 10

27. ' Voor 't vervolgen en lighten van alle judiciele

acten 8

4S6 1668. J. MAETSUYKER.

rycxd. sis.

28. Voor 't stellen vande oucosten op de appoincte- inentea 4

29. Voor *i concipiëren en grosseeren, teyckenen

en presenteren van alle judiciele requesten.. 5&

50. Ende voor de requesten aende hooge overheyt als voren 1

51. Voor alderhande versoecken, ter rol niet ge- presenteert synde 10

52. Voor alle versoecken van arresten off andersints,

ten huyse van d'E. H^ president gedaen 20

35. Ende wert ten desen verstaen, dat elck bladt twee beschreven syden moeten syn, bestaende yder syde twintigh regels.

36. De procureurs sullen geen geit van costen, partyen toegetaxeert, mogen ontfangen, op arbitrale correctie, soo con- trarie gedaen sullen hebben, noch en sullen partyen deselve de procureurs niet mogen geven, maer de deurwaerders sullen alle penningen van costen (na deselve by den Raed behoorlyck sullen getaxeert syn) ontfangen en aan partyen overleveren.

37. De procureurs sullen in 't hooft van haer reeckeningen altyt gehouden wesen te stellen het bedragen, en liquiditeyt, en illiquiditeyt van 't proces, waervan de reeckeninge over- leveren, op verbeurte van een rycxd. ten profyte van den armen, om daer uyt ten eersten opsien te connen weten, tot hoeveel haer de terinynen, etc sullen moeten gereeckent worden, ende soo de saecke belast wert te beschryven, sullen sy luyden genieten als voren.

38. Voorts van alle andere saecken, bier niet gementioneerl, sullen haer moeten tevreden houden met taxatie van den Raedt.

39. Sullen mede gehouden syn de boeten, daerin over hare uiesusen by den Raed comen gecondemneert te worden, promp- telyck te betaelen, op pene van voor deselve betalinge in geenige saecken geadmiteert te worden. ^

40. J. MAETSUYKER. 487

LYSTE VAN 'T SALARIS VAN DE DEURWAARDER EN STADSBOODE.

Van Cüalieti, Insinualien, Sommatien en Renovaiien.

Voor yder citatie off daghvaerdingh van getuygen, 't sy dat deselve mondelingb off schriftelyck verclaeringh geveu, off op recoUementen off contra vraeghpoincten geboort worden, sullen sy genieten, als volght:

rycxd. sts.

1. Binnen de stadt gedaen wordende 5

2. In de voorstadt ende op de buyten cingels. . . 8

3. Buyten de voorstadt ende cingels tot op Jaccatra

ende Vyffhoeck, beyde incluys 18

4. Op de rhede alhier, voor en aen een persoon geschiedende 28

5. Maer voor de volgende en meerder, aen 'i selve scheeps boort bescheyden, gedaen werdende, sullen sy genieten het ordinaris dageinent geit van vyff sts., wel te verstaen als 't deselve persoon is, die de dagementen laet doen, maer van bysondere meesters gesonden wesende, van yder gesonde 28

6. Op Soutelande, Noortwyck, Buytenwacht, Rys-

wyck ende Ancké, van yder 28

• 7. Op Onrust, soo persoonlyck derwaerts gaat. . 36

8. Doch met een brieQe de bootschap bestellende 12

9. Op de Marende ende Becassie, van yder 12

10. Maer voor de volgende en meerder persoenen, soo op Onrust als Marende ende Becassie even soo, als inde vyfde post uytgedruckt staat.

11. Voor 't stellen van hun becomen ende schrif- telyck relaas op een insinuatie, sommatie, re- novatie, sullen sy boven deselve citatie geit, als anders genieten eens 5

12. Voor yder dagement, off citatie briefje, off pre-

4K8 1668. J. MAETSUYKER.

ryxd. sts. sentatie, die sy voor d*eerste reys op versoeck van partyen maecken, sullen mogen genieten. 5

13. En voor de volgende citatie brieljes off presen- tatie 3

14. Wanneer den Raad» 'tsy ordinaris off extra- ordinaris vergadert is, ende partyen» die de saecke aengaet, off getuygen voor deselve moeien geroepen worden, sullen sy daervan behoorlycke salaris genieten, gelyck hier vooren uytgedruckt staat.

Van Arresten.

15. Wanneer arrest op een der voorn, ptaetsen ge- daen wert, sullen sy voor 'tmaecken van 't biljet, registreren, desselfs opsoeckingh van reec- keningh ende boecken te saemen, eens citatie

geit daerenboven gereeckent, genieten 12

16. Doch by aldien persoonen, schip offvaertuygh in arrest mochle genomen worden, waervan seyl ende roer gelight mogte syn en door eenich volck bewaert worden, daervan sullen de nodige oncosten opgebracht en soo veel meer als de ordinaire arresten bedraegen, hun goet gedaen worden.

17. Wanneer de arresten, die ten versoecke van partyen gedaen syn, wederom door haer wer- den ontslagen, sullen sy soo veel daervoor genieten, als van een citatie, als hiervoor uytgedruckt staat.

Van executien, inventarissen en vercoopen der goederen^ soo over schtüt, amende, confiscatien als anders.

18. Als den deurwaerder off stadtsbode speciael geordonneert wort eenige goederen, ten over-

19. J. MAETSÜYKER. 459

rycxd. sts. staen van getuygen, te inventariseeren, sal deselve, behalven de voor uytgedruckte geregh- tigheyt van citatie en segels, daer toe behoo- . rende, voor 't minuteren en grosseren van yder syde schrift genieten 5

19. En sullen sy, wannneer executien doen, voor

het eerste uyr vacerens genieten 18

SO. Ënde voorts voor yder uyr, datter langer ge-

besoigneert sal worden 10

21. Voor alderbande beckenslagh, die alomme in de stadt gedaen wert, sullen sy wegens yder

saeck genieten 18

22. Uytgewonnen personen, die uyt krachte van appoinctement off sententie, etc. door insinuatie, sommatie en renovatie H geit off goederen af- gehaelt moeten worden, sullen voor quitantie geven en nemen aen den deurwaerder off bode 't volgende moeten geven, namenlyck:

23. Van een somme geHs, bedraegende beneden

en tot 100 rycxd. in cluys 18

24. Boven de hondert tot tweehondert rycxd. in

cluys .... 30

Boven de tweehondert 1

25. Doch de goederen, niet verkocht wordende, sullen by den Raad off commissarissen getaxeert worden.

26. Voor het innen en uytkeeren der penningen, geprocedeert uyt vercoop van losse goederen, sullen sy genieten van het hondert 1

27. Van vaste goederen 24

Van *taenhaelen van confiscatie goederen, het sy op de rhede, binnen off buyten de stadt.

28. Voor het oppassen aen boort in 't aenhaeleu

460 1668. J. MAETSUYKER.

rycxd. sts. van goederen, waerschouwen van Gommissa- rissen en Secretaris, mitsgaders 't roepen van party^, die 'taengaet, soo 't binnen een halve dagh gedaen is, sal den deurwaerder off bode daervoor genieten eens '24

29. Ende soo het langer duurt als een halve dagh 1

30. Vracht, koelyloon en *t. waerschouwen der partyen, die hun geopenbaert hebben en op de voors. goederen pretentie willen maecken, daer buyten gereeckent, ten waere de aeu- gehaelde goederen kost en schadeloos weder- om wierden gegeven, wanneer niet meer als hun uytgeschoten guastos sullen mogen ge- nieten.

31. Voor Haenslaen van yder biljet, Hsy binnen off buyten de stadt, op de rhede off buyten plaetsen, daer het soude mogen wesen, sullen sy soo veel genieten, als hun van yder citatie, hier vooren uygedruckt, toege- leyl is.

Van particuliere visiten en comparitien ah goede manschappen.

32. Voor het vaceeren op yder ordinaire en extra- ordinaire visite, inspectie oculair van huysen, gebouwen, timmeragien, landt, thuynen, bos- scheydingh, schepen en andere goederen, etc. binnen en inde voorstadt, mitsgaders op de cingels, sullen sy genieten buyten citatie

geit 18

35. Buyten de stadt, voorstadt ende cingels, de vracht daerin gereeckent, doch buyten citatie geit 28

leeó. J. MAETSUYKER. 461

rycxd. sts. Van U exploicteren van mandamenten.

34. Voor 't exploicieren van alderhande manda- menten by klockgeslagh binnen de stadt en 't casteel sullen sy genieten 18

35. Voor HaflBgeeren van yder derselver buyten en binnen de stadt en H casteel soo veel als van yder biljet.

36. Voor het minuteren en grosseeren van syn schrif- telyck relaas, rapport etc. op de geêxploicteerde mandamenten, die niet grooter als een syde schrift syn 12

37. Ende grooter als een syde, sullen sy voor yder

syde genieten 12

38.. Ende wert verstaen in 't generael, dat elcke syde, behoorlyck gegrosseert, moet inhouden twintigh regulen.

ao8«ptwib€T. ^^^^ op de eigenaren van landen langs de groote en de Krokot-rivieren^ binnen twee maanden, om te kappen alle groote boomen, staande op hunne gron- den binnen eene roede afstand van de oevers van ge- noemde rivieren. — Verbod tegen het graven zonder vergunning van aarde uit 's Heeren wegen. — Verbod tegen het graven, zonder vergunning van Heemraden, van een shot tusschen een heeren of gemeenen weg en zijn erf

Het omkappen der boomen werd gelast om te voorkomen, dat de rivieren door omvallende boomen onbruikbaar veerden. De poenaliteit op het niet nakomen van den last was voor de eerste maal eene boete van 3 rijksdaalders, later van 6 rijksdaalders.

De poenaliteit op het graven van aarde was dezelfde; die op het graven .eener sloot arbitrale correctie.

46t 1068. J. MAETSUYKEF*.

4 September. Bepaling, dat de jaarlijksche uitgaven van de Weeskamer te Batavia, zooaU de tractementen van den Secretaris, Bode, Klerk, enz., bestreden moesten warden uit ^de gemene middelen, die by de Weescamer T>worden geadministreerd''

Vroeger geschiedde zulks uit het kapitaal van de onbekende weezen, groot ± 30,000 realen, welk kapitaal de Regering •by voorval, tot de een of ander pieuse saek" wenschte te bestemmen.

18 September. Octrooi voor twee jaren, verleend aan D. Danzeyro van Lion en J. Alolineus van AnUens, burgers te Batavia, tot het r^aüeen mogen maecken van ^een soort van witte wascaerssen, mits betalende de •pacht, daer toe staende"

Deze kaarsen waren langer en brandden ulichter, als die •tot noch toe syn gemaeckt."

22 October. üitloving eener premie van 100 rijksdaal- ders op het aanwijzen of op heeler daad vangen van brandstichters.

Zoowel buiten, als binnen de stad Batavia waren verscheidene branden gesticht; ook had men «door het element desvyers'* suikerriet-aanplantingen in de asch gelegd.

De brandstichters werden bedreigd met lijf- en dood-straf, naar »exigentie van zaaken."

Dit stuk is afkomstig van het Collegie van Schepenen.

-S" October. KrijgS'Wetten voor de militie der O.-L Compagnie.

Volgens het gedrukte exemplaar, aanwezig in de bibliotheek der Leidsche hoogeschool, heet dit stuk; «crygs ordre voor

1666. J. MAETSÜYKER. 463

»de forten ende wachten tot Batavia als andere vaste guami- •soenen vande Compagnie in India.'* Het luidt, als volgt:

1. Die vande militie sullen haer reguleeren ende gereght worden na den artyckel-brief, van haer Hoog. Mog. de heeren Staten Generael op de crygs discipline beraemt, üytgesondert in eenige poincten, van welcke om bysondere consideratien hier anders gestatueert is.

2. Die bevonden sal worden op syn schiltwacht geslaepen te hebben, sal voor d'eerste reyse voor een tyt met'et swaere wapen (dat daertoe gehouden wort) geplant; voor de tweede reys driemael gevript ende voor de derde reys boven dien eenige jaeren inde keten (om voor den Heer te arbeyden) gebannen worden na gelegentheyt van saecken.

3. Haer sal den oiBcier, wiens wacht het sy^ oockwelen sorgvuldigh hebben te letten, dat niemant gecommandeert en werde op schiltwacht te gaen, die droncken ofte beschoncken sy, op arbitrale correctie.

4. Niemandt en sal buyten consent van syn officieren van syn geordonneerde v^chtplaets mogen gaen off blyven, op arbitrale correctie, ende die hem des nachts bevonden sal worden geabsen- teertte hebben, sal insgelycx voor d'eerste mael met'et wapen geplant; voor de tweede mael ofte twee nachten aen den anderen uytblyvende driemael gewipt worden, maer die drie of meer achtereenvolgende nachten sal uytblyven, sal bovendien inde keten gebannen ofte oock wel swaerder gestraft worden, na de gelegentheyt vande saecken.

5. Ende sullen de bosschieters, die aen lant onder den constapel bescheyden syn, aengaende het uytblyven, als dier- gelycke fouten, deselve ordre ende straffe onderworpen wesen, als de soldaeten.

6. De soldaeten, yemant overlast ofte gewelt aendoende ofte eenige straetschenderye bedryvende, sullen altyt naer ge- legentheyt van saecken swaerder gestraft worden als andre.

7. Ende sullen oock de officieren, onder dewelcke sodanige misdaden voorvallen, niet vermogen deselve te verswygenofte

464 1^68. J. MAETSUYKER.

te coDDiveren, maer gehouden syn die de naeste morgen be- kent te maecken, daer 't behoort, op pene van deportement off andre correctie.

7. Doch dit alles is te verstaen van saecken, voorvallende in vaste guarnisoenen en gemeene tyden, maer in legers te velde off oock in plaetsen, die van den vyant belegert syn, sal worden geobserveert het rigeur van den gemelten artyckel- brieff van haer Hoog. Mog.

2 November. Voorschriften voor Notarissen.

Meermalen maakten de notarissen acten, «viraer van haer ude personen onbekent" waren, terwijl ook de getuigen de contractanten niet kenden.

Om zulks te voorkomen gelastte de Regering de notarissen voor den Raad van Justitie te ontbieden en hun aldaar voor te lezen het 9^* artikel van het plakaat van Keizer Karel V van 4 October 1540, luidende:

dat alle notarissen, geadmitteert ende geapprobeert, sullen gehouden wesen te maken goet en rechtvaerdigh registre ende protocoUe van alle contracten, testamenten ende andere acten, die sy passeren en ontfaiigen sulten, ende de selve registreren by ordene, dat sy die ontfangen sullen hebben ende gepasseert, ende in 't eynde van elck contract, testament of ander acte teekenen 'tvoorseyde register ende 't selve wel bewaren om daertoe recours te mogen hebben, wanneer dat van node wesen sal, op pene gepriveert te wesen van den voorseyden state ende verclaert inhabil immermeer te mogen exerceren oflBtie ende bovendien arbitralycken gecorrigeert: ende ver- bieden den voors. notarissen te ontfangen ofte passeren eenige obligatien, geloften of contracten, alienatien, testamenten of leste willen van personen, henluyden onbekent, ten sy dat de getuygen (gestelt inde voors. obligatien of andere acten voors.) lieden vaii eeren, weerdigh van geloof, bekent syn den voors. notarissen ende dat sy affirmeren, dat de personen sulcxsyn, als sy henlieden baptiseren ende noemen. Ende tot desen

lèeó. J. maetsuVkei^. 4gg

eynde sullen de voornoemde notarissen gehouden wesen H selve te verclaeren in haer instrument, seggende: in de tegen- woordigheyt van sulcke ende sulcke getaygen, die g'afBrraeert hebben etc. Wy willen oock, dat de voors. notarissen in haerlieder instrument inschryven sallen de plaetse van den domicilie ofte woonstede van de personen, die eenige acten voor henlieden passeeren sullen, alles op pene van arbitralycken gecorrigeert te worden/'

De Raad van Justitie moest ook aan de notarissen >met «eenen aenseggen, datse, op straffe by den voors. placcate 'gestatueert, wel duydelyk ende naukeuriglyk haer daer na «sullen hebben te gedragen."

16 November. Uitschrijmng van een bede-dag wegens het vertrek van de retour-vloot.

20 November. Afstand in eigendom aan de Chinesche gemeente van zeker stuk grond tot een kerkhof.

De Chinesche gemeente betaalde voor dien grond 400 rijks- daalders, welk geld de Regering voor het Chinesche hospitaal bestemde, met vergunning aan de Chinezen rondom het kerk- hof eene gracht te graven.

De aanleiding tot dezen koop was het verkrijgen van de bevoegdheid om geregtelijk te vervolgen de Ambonezen, »die •haer quartier en woninge hebben ontrent het Chineese kerk- •hof op den weg naer de fortres Jaccatra" en »soo nu en •dan" ongeveer 400 Chinesche graven hadden geplunderd.

17 December. Vermeerdering van het aantal ouderlingen te Batavia van At tot 6.

Deze vermeerdering geschiedde, zoowel «ten aenschou van •den grooten aenwas der gemeente", als omdat «nu altydt vyf •stemmende predicanten in kerckenrade" zaten.

HEEL II. 30

466 1666, 1669. J. MAEtSüYKÈ^.

28 December. Aanwijzing van den laatsten December van elk jaar als den dag, waarop de verpachtingen moesten worden gehouden. — Voorschriften omtrent de pacht der ^ap^neeringen.''

Vroeger werden de verpachtingen op nieuwjaarsdag gehou- den (lopgehangen'*), maar zulks »so heel wel niet en quam" met de voormiddag-predicatie.

De pacht op de >tap-neeringen" werd in tweeën gesplitst, namelijk in de pacht op de tap-neeringen binnen en in die op de tapneeringen buiten de stad, omdat de tap-neeringen »so al V17 wat verspreyt" waren.

De boete op tap-neeringen >ter sluyk ofte zonder billjet of • tapbriefken" werd van 12 tot 20 rijksdaalders verhoogd, waarvan 7s voor den pachter en 7s voor den Officier.

9 Januarij. Instructie voor de Chirurgijns.

1. Eerstelyck, dat van nu voortaen niemant vande Neder- lantsche off ander Europische natie sal vennogen de chirurgyns winckel als borger op te setten ofte andersints hem als chirurgyn te laeten gebruycken, ten sy alvoren daer toe sal hebben becomen wettelyck verloff en bescheyt van soodanige persoenen, als daer toe reets by de regeringe synoftenadese sullen werden gestelt, wel verdacht en by desen als gewaer- schout wesende sulcx niet te sullen vercrygen, als na behoor- lyck uytgestane examen, by 'twelck genoegsaem blyck en bewys van syn bequaemheyt sal hebben gegeven.

S. Dat alle de chirurgyns, soowel opde rheede als aen landt leggende, alle maenden sullen overleveren aen 'topperhooft van Gompagnie's medicinale winckel in 'tcasteel een schrif- telycke memorie van alle de siecken en gequetste op haer schip, soose op de rheede, ofte van 't quartier, over 't welcke sy gestelt syn, by sooverre aen lant bescheyden syn, by 't op

ifteo. j. Maetsuykër. 46^

perhoofl ofte* opperhoofden, sooder meer als een moehte weseD, haers quartiers ofte schips geteeckent.

3. Dat de chirurgyns voorschreven na 't getal haerder siecken een eysch telckens sullen instellen, geproportioneert na de lyste, die 'er gemaeckt is voor hondert persoonen, maen- delycx en hier achter aengevoeght.

4. Alle voorgemelte chirurgyns sullen mede goede sorge dragen, datse fallen tyden op haer bescheyden plaetsen be- hoorlyck versien syn van alle instrumenten en gereetschappen, tot waerneminge en uylvoeringe van haer ampt nodigh (en namentlyck oock van lancetten, scheeren, scheermessen, scheer- becken en diergelycke andre) op arbitrale correctie, blyvende de Compagnie bereyt dengenen, die reden weten te geven van haer onvoorsienigheyt, na haer gelegentheyt en vermogen daer van te geryven tot haren kosten, voor gereet geit offophaere reeckeningen.

5. Sullen mede alle, die voor opper- ofte eerste chirurgyn op eenige plaetsen aen land ofte scheep bescheyden syn, sorgen bare medicinale kisten, mortiers, decoctumketels, pannen en diergelycke wel bew^aert en niet verwaerloost en worden, gelyck voor desen en tot noch toe wel geschiet is; en op dat sulcx door haer te beter gade gestaegen worde, gedoogen, dat alle de voorn, dingen en andre meer van die natuur op haere reeckeningen gestelt werden, ter tyt en wyle toe, datse deselve behoorlyck restitueeren, daer 't behoort off aen yemandt anders, by ordre daer toe geauthoriseert, transporteeren, brengende van 't een en 't ander behoorlyck en schriftelyck bescheyt om, het transport aen een ander endie belastinge op dessetfs reecke- ninge gedaen wesende, daervan wederom te werden ontlast en eerder niet.

6. Dat sy nooyt ergens, 'tsy in 'tcasteel, de stadt, Com- pagnie's sieckenhuys ofte waer 't oock wesen mochte, eenigh swaer manuael, als een extirpatie, trepaneringe ofte eenigh ander van ontrent diergelycke swaerwigtigheyt en sullen onder- winden, noch by de hand nemen, als met voorgaende kennis en goetvinden vande respective praesidenten cnde officieren der

468 lÖÖÖ. J. MAÈTSUYKÈft.

JusUtie, den wekken toevertrouwt wort daerinne niet anders als met l)ehoorlycke omsichtiglieyt te sullen laeten handelen.

7. Dat sylieden niet en sullen een gequetst persoon, daer bedencken op mochte vallen, off het hem door een ander gedaen wai3, het tweede verbant aen doen (*t sy selfs off yemandt anders het eerste verbant mochte gedaen hebben), sonder alvoren daervan aen den officier, die 't behoort, sulcx bekent te hebben gemaeckt, op verbeurte van 25 rycxd. boete, als by placcaet daer toe gestelt.

8. In gevalle eenige swaere quetsure yemant sal weseu toegebracht, sal na 'teerste verbant de visite daer over ten minsten door twee voorname chirurgyns moeten gedaen worden, gelyck by tyde van begaene nederlaegh oock de gewoonte is, hoewel dan ten overstaen vanden officier en gecommitteerde, gelyck als dan betaemt, de openinge des overledens geschiet.

9. De chirurgyns van 's Compagnie's sieckenhuys sullen alle innerlycke medicynen, door haer den siecken geordonneert, dagelycx in een boeck schryven, geteeckent met de nomber vande coye des siecken, om altyt nagesien en geéxamineert te connen werden, offer oock by doctor off meester een misslagh begaen mochte wesen.

10. De doctors en alle chirurgyns sonder onderscheyt, in 'tcasteel, stadt off elders eenige medicynen, van wat nature off soorte die mochte wesen, benoodigt synde, sulten deselve hebben te soecken in des stads apotheeck ofte apotheecken ofte elders, daer te rade sullen worden buyten des Compagnie's medicinale vnnckel in 't casteel, behalven degene, die benoodigt sullen wesen voor 't Compagnie's sieckenhuys, 't casteel, stadts- punten en buyten forten, mitsgaders de werff en andere Comp* plaetsen, onder den equipagemeester ende fabriekmeester en voort op de schepen gehoorende.

11. Gelyck dan oock, opdat de doctors en chirurgyns des te beter uyt deselve soude connen werden geholpen, uyt Gomp^ medicinale winckel soo veel in deselve sal werden beschickt, als de Compagnie, sonder haer selfs, soo in dese als andre buyten plaetsen, te vercorten, eenigsints missen 'kan.

12. J. MAETSUYKER. 469

13. Gelyck mede tot behulp, geryff en gerustheyt voor geinelte doctors, cbirurgyns en bysonderlyck vande burgerye en alle ingesetenen goetgevonden is^ tweeniael des jaers des apothekers winckel t'ondersoecken en te besichtigen door luyden, hun des verstaende, om te weten off deselve al van alle medi- cynen behoorlyck versien sy,

14. De cbirurgyns, soo scheep als te lant bescheyden, sullen goede acht slaen, datse niemant aen boort off op haer punten en wachtplaetsen en laten verblyven, als diese dencken, dat, op syn bescheyden plaets bly vende, syn dienst aldaer wel off behoorlyck soude connen waernemen; en sullen de cbirurgyns de siecken, die naer het sieckeühuys werden geordonueert, met hun ordonnantien moeten adresseeren aen hun respective opperhoofden, te weten de soldaten off bosschieters der for- tressen aen den majoor en de niatrosen aen den equipagie- meester, op welckers bantteyckeningh, beneffens het opperhoofft vande medicinale winckel, deselve aldaer sullen aengenomen worden.

15. Doch sullen geen cbirurgyns off eenige opperhoofden vande schepen eenige siecken van boort mogen laten gacn, sonder haer gesloten rekeningh, op arbitrale correctie.

16. Oock en sullen de cbirurgyns, aen boort bescheyden, niet vermogen aen lant te vernachten, als na becoiiien verloffvan haer scheeps opperhooft en een der fiscaels, op verbeurte van een maent gagie voor de eerste, nacht en arbitrale correctie bovendien voor de vordere nachten, diese bevonden off over- tuyght sullen worden van haer eygen scheeps boort afgeweest te syn.

17. De cbirurgyns sullen oock wel hebben te letten, datse al 't gene haer van Comp>. wegen voor en tot nutte vande siecken gegeven off ve;*streckt wort, tot geen anderen dienste off eynde en gebruycken, als waer toe het haer gegeven is; ofte, by aldien sy bevonden sullen worden anders gedaen te hebben, haer by desen sullen gewaerschouwt houden van te sullen daerover gestraft worden openbaerlyck tot afschrick van anderen na de gelegentheyt en de nature der saecken.

470 16Ö9- J- MAETSUYKER.

17. Alle 't gene voornoemt is, sal soodanigh, als aldaer aengewesen is, achtervolgt en nagekomen worden op de boete en straffe, daer by gestelt ; en daervan geen eygentlycke straffe off boete en wort vermaent, lietselve sal by ongeboorsaemheyt off tegenstrevigheyt na goetvinden des reghters worden ge- betert en geboet.

18. Soo sullen oock de eerste off opper-chirurgyns, van hier varende en buyten aen lant geleght wordende, bysonderlyck in Comp' eygen gouvernementen, goede acht slaen, yder na de mate van syne kennisse, op de kruyden, die op haer resideutien vallen ofte wassen en diese van Batavia gewoon bennen jaarlycks te eysschen, om te sien off niet door die opmerckiugh ver- scheyde dingen van Batavia te vordrcn soude konuen werden achtergelaten en, zoo doende, veel eysschen, schry ven en senden daer mede uytgewonnen ; en dit te meer, om dat door sulcx ver- scheyde dingen, die nu uyt het Vaderland geêysscht worden, mede soude konnen werde uytgevonden, dat de respcctive gouverneurs en andere opperhoofden, desen sullende te sien comen, soo veel in haer is te besorgen oock aenbevolen en gecommandeert blyfl.

Bij dil stuk behoort een uitvoerig Tcgistcr der medicamenten, voor

een maent ten dienste van 100 coppcn volgens vaderlands scatalogus uytgerekent."

9 Januarij. Verwerping van het regl om van den Raad van Justitie te Batavia te appelleren op den Hove provintiaal of den Hoogen Raad in Nederland.

De verwerping, uitgesproken op bovengenoemden datum door den Raad van Justitie te Batavia, berust op » 't ordonnantie-boek «deeser stede, art. 4, titul van «appel, reformatie en propositie »»van erreur ofte revisie."

15 Januarij. Verpachting van de inkomende regten te Batavia op rijst^ y*die by partiadieren ingekogt werdJ'

In 1668 hadden die regten bedragen 5 rijksdaalders per last en opgebragt 4,206 rijksdaalders.

1669. J. MAETSUYKER. 471

Id Januarij 1669 boden twee Chinesche kooplieden aan, gedurende 2 of 3 jaren, 5,206 rijksdaalders jaarlijks voor het innen dier regten te betalen en niet meer dan 4 rijksdaalders per last te heffen.

Hun werd zulks voor den tijd van één jaar toegestaan, onder de ontbindende voorwaarde, dat, indien de Soesoehoenan onderwijl zijne havens mogt sluiten, het contract verviel.

22 Januarij. Vermindering van de inkomende regten te Batavia op tin van lO^/o op 5%.

De tin, welke door Javanen en anderen »voorby Malacca

uyt de thin quartieren" gehaald werd, vervoerde men meestal naar Bantam en Java's Oostkust wegens den hoogen »thol" te Batavia.

Intusschen achtte de Regering tin »een dienstige coop- » manschap voor de Compagnie en deese plaets", weshalve zij door vermindering van den »thol" den aanvoer van tin te Batavia trachtte te vermeerderen.

22 Januarij. Verpachting voor een jaar van de inkomende regten op suiker.

Hiervoor werd door Chinezen geboden 6600 rijksdaalders per jaar, terwijl de suiker in 1668 niet meer dan 149 rijks- daalders en in vi*oegere jaren nog minder had opgebragt. De Regering verbond zich echter geen suiker van Java en Bantam in te voeren.

Voor verdere conditien werden de pachters naar den Ont- vanger verwezen.

8 February. Weder-invoering van de scheeps-consumtie- boekjes.

Deze boekjes waren »voor dezen op de schepen geordon- »neert geweest te houden vande vivres ende allerhande

47Ï 166Ö- J. MAETSUYKER.

»nootlicheden, die deselve werden mede gegeven", maar >ge- »noeghsaem in ongebruyck geraeckt'\ waardoor >van deselve » goederen soo geen reeckeningh can worden gemaeckt, als

wel behoorde."

Last werd gegeven van die boekjes een »cort formulier te »drucken om de boekhouders ter handt gestelt te worden »om haer nae te reguleren."

19 Haart Bepalingj dat revisie van vonnissen van den Raad van Justitie in zaken van minder dan 100 rijksdaalders niet toegelaten zoude worden.

Deze bepaling is gemaakt op last van Heeren XVQ^^ om, »soo veel doenlyck, voor te comen en te stuyten de lange ^processen, die dickmael meer uyt crygelheyt en op andere »quaede insichten, dan op fondament van eenigh goet recht »g*intenteert en met veele provocatien van d'een ter d'ander •rechter gesleept werden.

Vroeger was de limite 100 «slechte" realen.

19 Maart. Last op de Bataviasche predikanten des Zondags in het ziekenhuis eene godsdienst-oefening te houden.

Het voorstel hiertoe ging van den kerkeraad uit, omdat vier predikanten «buyten beroep" te Batavia aanwezig waren.

26 Haart. Last als voren om als voor desen' des Zondags ^op de ordinarie tydt des morgens'* in het Maleisch en des Woensdags morgens in de Nederlandsche kerk in liet Portugeesch te prediken.

29 Maart. Octrooi voor 8 jaren, verleend aan P. J. Heitje en T. Engels, burgers te Batavia, tot het maken van

• ^allerhande  slagh  van  aerde  u^erk." 

»Na veel ende langh omsoeken" waren genoemde personen er in geslaagd bedoeld aardewerk uit «sekere witte ofte

1669. J. MAETSUYKER. 473

•graeuwe cley" te vervaardigen, »waer toe sy al veele oosten »en moeyten om uyt te vinden hadden aengewendt."

-^ Maart. Instructie voor Compagnie'^ bazen, meester- knechts en knechten van allerlei ambachten.

1. Eerstelyck sullen de baasen ende by absentie derselver de meester-knechts besorgen, dat des njorgens met'et slaenvande reveillie ende des nachts aenstonts na 't luyden van negen uyren ofte ten langsten voor halff thien uyren, ende oock somwylen tusschen beyden, yder in syn bescheiden plaetse de rol gelesen, de absenten aengeteyckent ende het gebedt gedaen wert, op een maent gagie voor de fiscael te verbeuren by de baasen otT, in cas als vooren, de meesterknechts, soo menigmael sy daer van in gebreecke sullen blyven.

2. In welck rol-lesen en gebeden gehouden sullen wesen niet alleen te verschynen de meesterknechts en alle de voor- schreve ambachtsluyden (uytgenomen de getrouwden), maer oock hare namen behoorlyck verantwoorden en haer stil en aendachtigh houden, op verbeurte van een schellingh voor de provoost voor de eerste reys, en meer als eens in een maent versuymende off haer in 't rol-lesen off onder 't gebedt onbe- hoorlyck aenstellende, sullen door de baasen, met goed vinden van derselver opperhoofden, met leersen off donckere gevanc- kenis, na gelegentheyt van saecken, gestraft worden.

3. Ende soo wie bevonden sal werden syn dienst versuymt off by nacht uyt syn bescheyden plaets sonder een brieQe ofte schriftelycke licentie van den baes en sonder kennis van den fiscael van India geabsenteert te hebben, sal daar over yder reys geleerst werden ; en soo deselve na 't luyden vande kloek van negen uyren buyten haer bescheyden plaets geapprehen- deert worden, sullen verbeuren een maent hacrder gagie voor de fiscael voor d'eerste reys en swaerder correctie voor de volgende reysen.

4. Maer soo deselve haer soo verre quamen te verloopen, dat sy twee off drie dagen ende nachten abseut^'^rden, sullen

474 1669. J. MAETSUYKER.

boven het leersen door haere baasen, met goet vinden van derselver opperhoofden, met donckere gevanckenisse gecorrigeert worden; ende langer als drie etmaelen versuymende off ab- senteerende, sullen den fiscael overgelevert worden.

5. Die des nachts na negen uyren en na 'tsluyten van de poort off het heek van haer bescheyden plaets sonder con- sent sal trachten daer uyt te gaen off daer in tegens wil van de wacht te comen, 't sy dan met klimmen, overswenimen off met vaertuygen off vlotten, sal in de boeyen gesloten en de fiscael overgelevert werden.

6. Vorders sullen de baasen, meesterknechten en andere toesichters gehouden wesen sorge te dragen, dat hare knechts, de slaven en coelys aenslonts na 't klockgeluy, namentlyck des morgens van ses tot elff en des namiddags van een tot ses uyren toe, aen 'twerck comen en sonder uyt te scheyden daer aen blyven, op arbitrale correctie.

7. Niemant, 't sy baes, meesterknecht of gemeene gasten, en sal binnen off buyten tyts, by dage offby nacht, op werck- dagen off andre, voor yemant particulier, 't sy Comp^ dienaers, burgers, ingesetenen, vreemdelingen ofte wie het oock soude mogen wesen, vermogen te arbeyden off iets te maecken off repareren, wat het oock soude mogen wesen, op pene, dat degene, die voor andre gearbeyt sullen hebben, daerover door den fiscael gecalangeert en na gelegentheyt van saecken ge- straft sullen werden; en sullen de particulieren, voor wie die baasen ofte knechts sonder licentie gearbeyt hebben, verbeuren een boete van twaelff rycx., soo menigmael als haer 't selve bewesen off sy daerover bekeurt sullen worden, met vordre arbitrale correctie.

8. Vorders en sullen de baasen, de meesterknechts, de gasten, noch hare huysvrouwen, kinderen off yemant anders van harentwegen niet vermogen te handelen, te koopen, verkoopen, noch verruylen, directelyck noch indirectelyck , soodanige off diergelycke goederen, waren, materialen off ge- reetschappen, als sy in den dienst vande E. Comp* hanteren, op pene van confiscatie derselve ende arbitrale correctie.

166Ö. J. MAETSUYKER. 475

9. Maer soo wie eenige materialen of gereetscliappen van d'Ë Compagnie ontvreemt ofte steelt, sal den fiscael over- gelevert en arbitralyck aen den lyve gestraft worden, boven drievoudige vergoedinge, naer exigentie van saeken.

10. Ter voorcominge van brant en sal niemant op de gemeene slaepplaetsen, noch by off ontrent Comp*. materialen eenigh licht ofte vuur mogen hebben, noch aldaer toeback suygen, op pene van daerover voor de eerste reys geleerst en voor de tweede reys met donckere gevanckenisse gestraft te werden; en soo daer uyt eenigh ongeluck off brant ontstaet, sullen, boven de vergoedinge van schaede, aen lyf en leven nae exigentie van saecken gestraft worden.

11. De baasen en meesterknechts sullen sorge dragen en, sooveel doenlyck sy, beletten, dat in haere bescheyde plaetsen geen stereken dranck, noch eenigh speeltuygh, als kaerten, teerlingen, ticktack off verkeer borden off diergelycke en werden gebracht, noch gebruyckt, op pene dat de baasen en meester- knechts, die sulcx sullen hebben gedooght off toegestaen, ver- beuren sullen voor yder reys een rycxdaalder voor de provoost; en sullen degene, die aldaer stereken dranck off eenigh van't voorschreven speeltuygh gebracht off Hselve gebruyckt hebben, daer over met leersen en donckere gevanckenis na gelegent- heyt van saecken gestraft worden, boven verbeurte van vier schellingen voor de provoost.

12. Die eenigh geraes ofte getier by dage of by uachte maeckt off schandelycke lietjes singht, 't sy binnen off buyten hare bescheyde plaetsen, sal daerover arbitralyck gestraft worden.

13. Maer die een mes of ander geweer treckt off yemant met scherp off met een stock off hout slaet, smyt off steeckt, off sich tegens syn baes, meesterknecht off andere opperhoofden off tegens de provoost opposeert off andre grove en groote fouten begaet, sal den fiscael overgelevert werden, ten welcken eynde de baasen off meesterknechts ende de provoosten gehouden bly- ven de messen off geweer treckers, quetsers, oppositeurs en andre diergelycke quaetdoenders aenstonts inde boeyen te doen sluyten, op pene vjm daerover selfs arbitralyck gestraft te werden^

476 1660- J- MAETSUYKER.

14. De baasen suilen, als sy buy ten haer bescheyden plaets gaen, gehouden wesen een sydgeweer Ie draegen, op verbeurte van ses rycxdaelders ten profyte van den fiscael.

15. Maer de gemeene anibachtsluyden en sullen 's avonls na de kloek ses uyren buylen haere bescheyden plaetsen geen messen ofte stocken off ander scherp geweer by haer mogen hebben, op verbeurte van deselve en drie rycxdaelders mede voor den fiscael.

16. En sullen de provoosten inH waernemen van haer ampt door de baasen en meesterknechts, mitsgaders alle andre ge- saghhebbers, oock door de genieene gasten behoorlyck gemain- teneert en, als 'tdenootvereyscht, de behulpsame bant geboden worden, sullende vorders de provoost voor sluyt- enonlsluyt- gelt genieten yder reys een schellingh.

-^ Maart. Reglement voor de herbergiers en tappers.

1. Eerstelyck sullen deselve, soo wel Europianen als Inlan- ders, gene uytgesondert, bevorens sy dcse neeringe beginnen, gehouden wesen aenden ontfanger en licentmeester op te geven haere namen en woonplaetscn, om daervan een pertinente rol ofte lyste geniaeckt en gehouden te werden, op verbeurte van 20 rycx. tot 60 st. yder, en dat niettegenstaende sy al een tapbriefje gehaell en de geregtigheyt betaelt hadden.

2. En soo wie eens op de rol aengeteeckent is, sal altyl voor een tapper gereeckent worden en oock gehouden wesen het geit en boete, daerop staende, te betalen, schoon niet be- vonden mqchte worden in de volgende maent getapt te hebben, ten ware voor 'tuylgaen dcrsel ver off ten uy tiersteden eersten dagh. des volgende macnts syn name op de rol quam laten uytdoen.

3. Sullen vorders gehouden wesen aen den pachter alle maenden voor den sesden van yder maent ses rycx. tot 60 st. het stuck te betalen en daervan een tapbriefken te halen, om 'tselve t'allen tyden te connen verthoonen, sonder eenige af- kortingh te mogen eysschen, versoecken off gedieten, schoon den

4. J. MAETSUYKEI^. 47?

pachter haer de tapbriefkens voor mindre somme wilde geven, op verl)eurle van twinligh rycxdaelders voor diegene, die daer van in gebreecke sal blyven en binnen deselve niaent bewesen sal werden getapt, gelagen geset, dranck verkocht off minder als de voors. ses rycx. voor yder maent betaelt te hebben.

4. Als deselve eenige dranck van huyten binnen dese stadt inbrengen off doen inbrengen, sullen daervoor aen den thol moeten betalen, te weten: voor yder vat Engels bier 40 rycxd. en voorls van alle andre drancken, *tsy Rinse, France off Spaense wynen, mom, Hoogh- en Nederduyts bier, brande- wyn, gedistilleerde wateren en diergelycke thien pr. cento op pene van confiscatie der voorschreven gesloken drancken en vaertuygen, daermede de selve ingevoert worden, mitsgaders arbitrale correctie.

ö. En daerenboven noch voor accys, te weten:

van . yder legger Spaense, Rinse of France wyn 60 rycx. ende de mindere vaten derselver drancken, als heele en halve amen, anckers, etc. na advenant;

van yder vat mom, Hoogh- of Nederduyts bier 12 rycx.

voor yder vat Engels bier 12 rycx,

welcke accys betaelt sal moeten werden, alleer sy de dranck in hare off ander mans huysen, plaetsen off erven sullen mogen brengen, waervan deselve yder reys een biljet off accys brieQe sullen moeten ontfangen ende 't selve telckens, als gelast werden, verthoonen, op verbeurte derselver drancken en drie dubbelde waerdye derselver, mitsgaders arbitrale correctie.

6. Welcke penaliteyten mede onderworpen sullen wesen de Comp'. dienaren, burgers en ingesetenen, die eenigen dranck op haer eygen name uyt het magasyn gehaelt off van huyten ingebracht en aen de tappers bevonden sullen werden, sonder veraccyst te werden, overgedaen off daer toe directelyck off indirectelyck geholpen te hebben.

7. Ten welcken eynde dan alle tappers en herbergiers en voorts alle andre, die eenige dranck voor de tappers verschuylen off in bewaringe hebben, gehouden sullen wesen, sonder eenige verbale off feytelycke oppositie, te gedoogen visite van haere

478 1Ö69. J. MAETSUYKER

huysen^ pedacken, plaetsen en wooningen en dat soo menigh- maely als diegene, die daertoe suilen geordonneert syn, sullen gelieven, op arbitrale correctie.

8. Doch en sal niemant binnen off buyten de stadt in hare huysen off op hare erven vermogen te tappen off in drinck- gelagen te verkoopen tuack off sury, omdat d'ervarentheyt leert, dat deselve dranck tot ongesontheyt van het volck is streckende, alles mede op verbeurte van twintigh rycxdaelders.

9. Ende sullen onder de herbergiers oock begrepen worden ende de pacht vande herbergiers subject syn alle degeene, die haer met schaffen voor de gaende en comende man erneren, niettegenstaende sy mogten voorgeven geen stereken dranck te verkoopen, doch sullen onder de tappers, noch herbergiers niet gereeckent worden, die vaste tafelgasten off continue- rende comensalen houden en geen stereken dranck in gelagen tappen.

10. Niemant en sal buyten de stadtspoorte mogen tappen, noch herberge houden, dan die daertoe speciale licentie vanden Ed. gerechte deser stede sullen hebben geobtineert, in 'tverleenen van welckc licentie gelet sal werden, dat het eerlycke, bekende luyden syn en die goet huys houden.

11. Ende en sullen voortaen geen herberge mogen houden off tappen, die eenige gagie off soldye vande Comp. genieten, sy, nochte hare vrouwen, kinderen, noch yemant, by haer inwonende, directelyck noch indirectelyck, op verbeurte van 20 rycxd., soo menigmael als sy daerover bekeurt sullen werden.

12. Vorders sullen diegeene, die Comp*. wynen en andre drancken publyckelyck verkoopen, in haere huysen off erven geen gelagen mogen setten, noch de gaende en komende man daerin laeten drincken, maer sullen eenelyxk (als synde onder de tappers en herbergiers niet gereeckent) haere drancken mogen verkoopen om buytens huys en buyten haere erven genuttigt te werden, op verbeurte van 20 rycx. en privatie van haere neeringe.

13. Soo mede en sullen de tappei^, noch geene andere, wie het oock soude mogen wesen, vermogen te tappen off ge-

Ièe9. J. MAETSUYKËR. 479

lagen te setten voor lyfleygens, op verbeurte van 20rycx- daelders.

14. Insgelycx sullen de herbergiers off tappers in haere huysen in't gros niet vermogen te vercoopen eenige toubacq, *i sy gekorven off ongekorven, toubacq pypen, noch oock geen andre snuisterien, die inde winckels verkocht worden, anders als alleen voor soo veel die geene, die in haere huysen sitten drincken, voor die tyt, als sy daer sitten, sullen konnen nuttigen, op pene vande boete op de winckelbriefjens gestatueert, namentlyck 12 rycxdaelders.

15. Ende opdat d'officieren vande Justitie, die vanden ge- neralen ontfanck ende den pachter, mitsgaders andre, daeraen gelegen synde, te beter mogen vleten, op w^at plaetse getapt off herberge gehouden wert, soo sullen de herbergiers en tappers gehouden wesen altyt voor haere woninge voor aen de straet uyt té hangen een teecken van een tinne of aerde kanne off wel een groene krans, insgelycx op verbeurte van 20 rycx- daelders.

16. De tappers en herbergiers, mitsgaders alle andre in- gesetenen en sullen des nachts na negen uyren geen gelagen mogen setten, op ses rycx. boete voor d'eerste reys, thien voor de tweede en vyfthien voor de derde reys, dat sy in eene nacht daerop bevonden sullen werden.

17. Insgelycx en sullen niet vermogen te tappen op Son- en Vierdagen onder de predicatie, op ses rycx. boete.

18. Die bevonden sal werden een Comp'. dienaer (geen militair synde) sonder wettigh blyckent consent by nacht op- gehouden off buyten haere bescheyde plaetsen gehuysvest off geherberght te hebben, sal verbeuren binnen de stadt ses en buyten deselve 12 rycx. en soo wel ten reguarde vande tappers off herbergiers, als alle andre, die deselve neeringe niet en doen.

19. Maer die een soldaet off bosschieter, alhier in guarni- soen leggende, na 6 uyren binnen dese stadt geherberght off voor deselve getapt heeft, buyten wettigh consent, sal verbeuren voor d'eerste reys thien, voor de tweede reys

480 löeö. j. MaeTsuykëA.

W en voor de derde reys 50 rycxdaelders en daerenboven verboden werden den tyt van 12 maenden geen tap- off gastneeringe meer te mogen doen; ende die bevonden sullen worden sulcx buyten de stadt gedaen te hebben, sullen dubbelde boete verbeuren.

20. Maer ingevalle yemandt eenigh soldaet ofte bosschieter, alhier aen landt bescheyden, soo lange komt op te houden ofte huy§vestingh te geven, dat daer over aen 't leven moet gestraft werden, sal soodanigen waert off waerdinne daerover mede aen den lyve off anders gepunjeert worden, nae ge- legentheyt van saecken.

21. Die syn drinckgasten eenigh gewelt off overlast aen- doet off door andre laet aandoen off deselve affneemt off onti*ooft haere hoeden, kleederen, geweer off wat het soude mogen wesen, sal daerover rigoureuselyck en swaerder als andre aen den lyve gestraft werden, nae gelegentheyt van saecken.

22. De tappers ende herbergiers ende voorts alle andre ingesetenen, die voor Duytsen ofte andre Inlantsche natiën, buyten Chinesen, bevonden sullen werden publycke toptafels in haere huysen off plaetsen te vergunnen, sullen daer over gestraft worden in een geit boete van 50 rycx. voor de eerste reys, 100 voor de tweede reys en noch in ses weecken niet te tappen en 200 rycxdaelders voor de derde reys en ver- bodt van ooyt daer na weder tapneeringe te mogen doen ofte wel daerop niettegenstande dese ordre nochtans naderhant weder- om bevonden wordende, dat dan inde keten sullen werden gekloncken, ten minsten voor den tyt van ses maenden.

23. De tappers syn gehouden tot voorkominge vande droe- vige onheylen, die door den dronck plachten te geschieden, die gasten, die 'thaeren huyse komen drincken, hare messen aff te vordren, op drie rycxdaelders boete voor d'eersle en interdictie van de tapneeringe voor twaelff maenden voor de tweede reys.

24. lemandt t'haren huyse gequetst wordende, syn schuldigh sulcx op staenden voet off ten minsten binnen een uur tyts den officier bekent te maecken, op verbeurte van 40 rycx.

25. Ende een neerlaegh geschiedende, sullen de doodtslager,

26. J, MAETSUYKÊR. 481

soo hel doenelyck sy, apprehenderen en vast houden ofte, sulcx onmachtigh synde, 'Iselve rael roepen en gerucht maecken l)etuygen, op 160 rycxdaelders aen boete.

26. Ende opdat de tappers meer sorge mogen dragen, dat in haer huysen geen ongeluck en geschieden, is gestatueert, dat, in wat herbergc yemandt ter neer geleyt sal werden, die waert ofle waerdinne binnen den ty t van Iwaelff naestvolgende maenden geen tapneeringe meer sal mogen doen, al waert oock, dat den gequetsten niet op stondt, maer eenigen tyt daerna ofte op een ander plaetse quaerae te overlyden ende den doodtslager door den waert ofte waerdinne geapprehendeert ende de Justitie overgelevert waere.

27. Niemandt verraagh syne huysen off pedacken te ver- huyren aen tappers, die quaet regiment houden, op verbeurte vande huyr.

28. Vorders is den tappers ende herbergiers verboden aen ecnige Comp^ dienaren iets te leenen ofte borgen in drinck- gelagcn of anders, selfs niet in haere sieckte, dan met speciael consent vande opperhoofden, op pene, dat daerover geen arrest verleent, nogh recht gedaen sal werden.

29. Soo mede en sullende tappers off herbergiers off andere ingesetenen geen siecke off impotente Comp». dienaren mogen innemen om by haer gehuysvest oft gecureert te werden, sonder wettigh consent van haere opperhoofden en van een der fiscaels ende sonder 't selve binnen den tyt van 24 uyren aen den curateur ad lites bekent te maecken, wesende ge- houden van alles schriftelyck bewys te hebben.

30. Soo haest als eenige derselver t'haren huyse deser werelt komen te overlyden, sullen de tappers, herbergiers en alle andere op stouts en binnen den tyt van een uyr 't selve den curateur ad lites over des E. Comp^ afgestorve dienaren haere middelen bekent maecken ende alle des overledens goe- deren getrouwlyck aen hem overleveren, sonder eenige te verswygen of achter de handt te houden, op pene dat, soo wie bevonden sal werden 't gene voorschreven niet gedaen te hebben, gecorrigeert sal werden, te weten over de non-bekent-

OXIL II, 31

482 1Ö0Ö. J. MAEtSUYKÉR.

maeckinge met arbitrale correctie ende over het verbergen en toeeygenen van des overledens goederen dry dubbelde waerdye derselver ende lyffstraffe, nae gelegentheyt van saecken.

31. Soo mede en sullen de tappers off andre, die eenige siecke ofte impotente Comp". dienaren logieeren, als deselve f haren huyse comen te overlyden, geen andre off meerder oncosten van begraffenis of doodtschulden mogen doen, als baer by schriftelycke licentie van den curateur ad lites sal toege- staen werden, op pene, dat haer vande meerdere kosten geen vergoeding sal werden gedaen.

32. Ende opdat dese ordres des te beter in allen deelen promptelyck naegekomen en achtervolght mogen werden, blyft den fiscael van India alomme in dese stadt ende jurisdictie derselver, sonder onderscheyt van persoonenoffqualiteyten,en den balliuw off landdrost, yder in haer district, ernstelyck belast op alle, hetgene voorschreven, scherpe toesicht te nemen en tegens de contraventeurs, op de pene hierin vervat, te procedeeren, sonder eenige ooghluyckinge off verdragh, gelyck dan mede tot weghneminghe van alle uytvluchten en ignoran- tien desen alomme ter gewoonlycken plaetse, na voorgaende kloek geslagh, openbaerlyck is gepubliceert en geafBgeert.

16 April. Bepaling 9 dat^ zoowel de vereeringen^ die •men [^Compagnie's dienaren] crygt, als die men doeC\ getaxeerd en hij de hoeken in rekening gebragt moesten worden^ •soo alsse waerdigh syn ter plaetse, respective •daerse gedaen en hecomen worden.'

Vroeger werden geschenken, aan >Ck)ningen en grooten" ten dienste van de Compagnie gedaan, in rekening gebragt, »soose de Comp. incoops costen, ende die ontfangen worden, »nae de waerde vande plaets, daer mense becomt/'

De Regering was van meening, dat die boeking niet »de •beste claerheyt** opleverde.

Aan «alle quartieren tan India" is deze bepaling medegedeeld.

1669. J. MAETSUYKER. 485

9 Mei. Wijziging in het verband van vrouwen en jonge dochterSy uit Nederland naar Indië gaande.

Dit stuk, zijnde een extract uit den brief van Heeren XVII°'" van 9 Mei 1669 (te Batavia ontvangen den 19 JanuariJ 1670), luidt, als volgt:

•Aengaende het verbant, dat de vrouwen en jonge dochters, van hier [Nederland] gaende, voor den tyt van vyfllhien jaeren haer moeten onderwerpen, dev^ryle bevonden wert, dat het selve in verscheyde occurrentiên tot groot hinder en nadeel is streckende, hebben wy geresolveert soo veel mitigatie daer in te brengen, dat, in gevalle soodanige vrouws persoonen, met sulcken verbant uytgekomen zynde off als noch uyt- koraende (gelyck als wy niet kunnen verstaen daer in voor als noch eenige veranderinge te brengen), daer komen te trouwen off, weduwe geworden zynde, haer ten tweeden huwelyck begeven, dat zy als dan niet langer als voor den tyt van vyff jaeren, van den trouw-dag aff te rekenen, zullen wesen ver- lionden, te weten, soo aen de voornoemde 18 jaren noch soo veel en meer tyt als de voornoemde vyff jaeren zouden resteren."

9 Hei. Toekenning aan de Fiskaals van de helft der boeten^ opgelegd wegens particulieren handel^ ^mits dat i>«y de aenbrengers daer uyt selfs contenteeren.'*

Dit stuk is afkomstig van Heeren XVII^^^^, die met leedwezen hadden bespeurd, dat de particuliere handel »so grof en • groot werd gepleegt."

Vroeger kregen de Fiskaals ^s en de aanbrenger eveneens '/j van de bewuste boeten.

Indien Fiskaals zich aan particulieren handel schuldig maak* ten, zouden zij aan den lijve gestraft worden.

Indien zij, ter zake van tegengang van particulieren handel, «eenig hinder of leet, door wie zulks ook quam te geschieden, •aangedaen wierd**, dan zouden Heeren XVII"*'" zulks opvatten •als aen ons geschiet en ons ressentiment daer over met alle

ems! ende rigcnr lonen/*

484 1669. J. MAETSUYKÊP?.

2 Julij. Bepaling, dat eiken Zondag op het grootste schip, ter reede Batavia aanwezig, eene predicatie moest gehouden worden.

Niet minder dan 8 predikanten waren »boven het ordinaire » getal van vier" te Batavia aanwezig en dagelijks werden er «noch al meer" uit Nederland verwacht.

«I Jitq.

14 Afii.ti»«T Uitschrijving van een. dank- en bede-dag wegens den vrede met Makasser.

25 Augustus. Bepaling, dat slechts eenmaal 'sjaars, t. w, *na ultimo Augusty, mettet sluyten der negotie- ^boeken", renten zouden worden uitgekeerd voor geldeti, bij de Compagnie gedeponeerd.

Dit geschiedde op last van de Heeren XVII"^° en zoude reeds veel vroeger zijn geheurd, indien de »soberheyt vandecassa*' zulks niet had belet en indien men niet vreesde, dat velen >haer •penningen souden hebben willen lichten, dat de Comp. niet •gelegen soude syn gecomen ende groot discrediet soude hebben •cunnen veroorsaken/'

23 Augustus. Voorschriften nopens het verkoopen van lijfeigenen.

De verkoop (transport) van slaven mogt slechts plaats hebben ten overstaan van Secretaris of Notaris en getuigen.

Aan de te verkoopen lijfeigenen moest afgevraagd worden, of zij erkenden de eigendom van den verkooper te zijn.

De lijfeigenen moesten aan den Secretaris, Notaris of getuigen bekend zijn ; zoo niet, dan moest de verkooper minstens twee bekende, geloofwaardige getuigen produceren, die de identiteit der lijfeigenen constateerden.

Van een en ander moest, met de namen der getuigen, in de acte van transport melding worden gemaakt.

1689. J. MAETSUYKER. 485

Zoo de lijfeigenen ontkenden, mogt de verkoop niet door- gaan en moest de Secretaris of Notaris de zaak aangeven aan den Officier van Justitie, » totten welcken het sal behooren."

De verkooper was in zoodanig geval desniettemin verpligt den Secretaris of Notaris te betalen »het ordinaris salaris, •niet min dan of de acte van het transport gepasseert en hem »in forma ter handt gestelt was."

23 Augustus. Vaststelling van het gewigt mn wit brood.

Een wit brood van een dubbelen stuiver moest gebakken wegen 11 oneen en een wit brood van vier stuivers 22 oneen, •op deselve pene, als by ordonnantie op het terwen broot syn • gestelt."

27 Augustus. Aanwijzing van de »voorsael boven op het ^stadthuys'' te Batavia tot het houden des Zondags van godsdienst'Oefeningen^ des voormiddags in de Por- tugesche en des namiddags in de Maleische taal.

1 Oclober. Afkondiging van de jaarlij ksche plakaten.

De bedoelde plakaten worden bij deze gelegenheid *de •ordinaire, gedructe placcaten" genoemd.

1 October. Last op den Landdrost buiten de stad Batavia te wonen. — Toevoeging aan den Landdrost van eeti substituut en van 10 d 12 ruiters. — Afschaffing van het buitengewone f>benefitie'\ jaarlijks aan den Landdrost toegekend.

De Landdrost moest, volgens de Regering, >opeenbequaeme »plaets" buiten de muren van Batavia wonen om bij nacht en ontijden steeds gereed te zijn de landerijen, enz. tegen roevers en diergelijken te beschermen.

De substituut, die sergeants-tractement zoude genieten, en

486 1669. J. MAETSUYKER.

de ruiters moesten in de nabijheid van den Landdrost gehuis- vest zijn. Het buitengewone «benetitie" had jaarlijks bestaan uit: 200 realen voor een klerk; 1 legger azijn; 1 vat boter; kleeding voor de »dienaers ofte caüers." Voortaan zou de Landdrost niet meer dan de Bailluw krijgen.

22 October. Ampliatie van de instructie voor den Water- fiskaal.

Op een «bequame plaetse" moesten aan die instructie toe- gevoegd worden de woorden: »en ook wel bysonderlyck op »de geene, die met de jaerlycx van hier vertreckende retour «schepen na 'tvaderlandt gaen, alsoo deselve (volgens H menig- •vuldig schryven onser heeren en meesters, en noch jongst

»in dat van 28 April 1668} doorgaens seer met particuliere «goederen beladen overcomen, ten einde haerEd^'daerin 't ver- «eyschte redres en haer rechtmatig genoegen erlangen mogen."

8 November. Uitschrijving van een bede-dag wegefts het vertrek van de retour-vloot,

8 November. Vrijstelling der Chinezen, wonende biiitefi de voorstad en cingel van Batavia, van betalitig van hoofd-geld.

Deze vrijstelling werd verleend «om desulke te meer aen- «gemoedigt te houden tot de culture der landeryen."

8 November. Last op den Raad van Justitie te Batavia, bij het behandelen van zaken, zich streng te houden ann de orders, ^haer van de Regeringe voorgeschreven.'*

By resolutie van den 28**° Mey voorleden de leden van den achtbaeren Raad van Justitie alhier g'injungeert ende gelast

1669. J. MAETSUYKER. 487

synde geweest, in geschrifte te stellen ende aen ons te ver- thoonen de redenen ende motiven, die haer gemoveert mogten hebben tot soo groote aflWyckinge en dispensatie vande ordres ende placcaten, tegen den particulieren handel geémaneert, als daer aengewesen is by haer gebruyckt te syn, hebben deselve als nu daervan overgelevert hare geschriften, dewelcke, in vergaderinge gelesen synde, bevonden syn sommierlyck van volgenden inhoude.

1, Eerstelyck verklaert d'E. Abraham Ardes syn stem en gevoelen inde gemelte saeck geweest te syn, dat degeene, die aende aengevoerde particulaiiteyten vast waren, boven de confiscatien der aengehaelde goederen, van ampt, qualiteyt en gagie souden werden gedeporteert, met een pecuniele amende daerenboven, om de redenen daerloe bygebragt, maer door d'andre leden overstempt te syn, dat geheel met onse intentie overeenkomt.

2. D'E. Jacob Francen Hinlopen seyt noyt beter geweten Ie hebben dan het ampt der jongste regters te syn, te gaen in meliorem partem, volgens pratycke in 't Vaderlant, insonderheyl der Ed. Mo. gecommitteerde raden in 't stuck vande sluykerien van haere verpachtingen, hoedanigen maxime alhier in te voeren ende te willen gebruycken ontrent de placcaten en ordonnantien van de Comp., op 't stuck vanden particulieren handel g'emaneert, ende dat in saecken, soo notoir ende van soo schaedelycken gevolg synde, voor deselve Comp. geheel ruineus sonde wesen ende die daerom met alle kracht moet worden tegen gegaen ende affgesneden syn.

3. D'E. Jan van Almonde seyt vande Hr. president van den Raad versocht te hebben visie vande ordres der Reeren Seventhiene, over de Justitie van tyt tot tyt gegeven, die hem tot noch toe niet waeren verthoont, en waer na dan syn antwoort hieeff uytgestelt, dat voor een pare malignatie is te houden om tot de principale saeck niet te comen, gelyck de vordre leden, namentlyck d'E. E. Tymon Sloot, Willen van Outhoom, Jacob van Dam ende Aernout van Overbeeck, die voet mede schynen te houden met'et propoueren van exceptie declinatoir

488 1669. J. MAETSUYKER.

en dat ons niet schuldig!) en syn reden van haere gewysde te geven, als olTse wilden seggen, dal ons wel loesiael wellen, placcalen ende ordonnanlien Ie ifiaccken, die te emaneeren ende d'officieren ende jnslicieren Ie lievelen den inhout te observeeren ende na te comen, doch vorder niet, maer dat de reglersdan voorder souden moeien bevolen blyven, die Ie onderhouden ofte niet, nae haer wel gevallen ofle gelieven, sonder daervan yeniant reden schuldigh te syn, dat een seltsaeme regeringe sonde geven, ende haer E. E. echler trachten te beweeren niet veel imperlinenlé allegalien, daer w^el wat anders op soude passen; niaer hel een ende het ander wel in gesien ende met rype rade overwogen synde, soo is goet gevonden in dese saecke jegenwoordigh niet vorder te disponeren, dan dat de voors. schriftelycke advysen der genoemde leden vande Kaad van Justitie met de gcreet leggende schepen naer hel Vaderlant sullen werden gesonden aende heeren principalen ende dat onder tusschen de gemelde raden als noch met ernstige ende serieuse termen sal worden aengeseyt ende gelast haer \oortaen in 't afdoen der saecken, voorden gemelten raat han- gende, voornamenllyck, die het welvaren vande Comp<^. soo seer syn raeckende, prompt te reguleren ende (e richten na d'ordres, haer vande regeringe voorgeschreven, sonder aensien van persoenen ofte, wanneer de l>ewysen sullen klaer leggen, haer aen Ie matigen, daer eenige d'alderminste connivenlie, moderalie ofte mitigatie in Ie gebruycken, off datwy genootsaeckt sullen werden daer op een andere wyse in te voorsien.

3 December. Imiriwiie voor de Commmarissen uit den Raad van Justitie voor kleine zaken.

1. Eerstelyck, dal gelyck tot noch toe in gehruyck is geweest, dat alle civile saecken, ten bedrage van Iwinligh rycxd. en daer beneden, komen gehoort ende afgebandelt syn voor twee raels-pcrsoonen als Commissarissen uyl den Raad van Justitie, alsoo oock van nu vooitaen voor gelycke twee Commissarissen sullen connen ondersocht en afgebandelt worden

2. J. MAETSUYKER. 489

alle saecken van vyftig rycx. off daer beneden, betsy oock die gemelte somme in geit ofte in goederen werde geêyscht.

2. Insgelycx sullen alle civile actiën van injurien, kyvagie, pluckhairen, vechten, quetsen ende diergelycke, als partyen daerover den anderen voor regten willen betrecken, niet ten eersten voor den Raad vermogen, inaer voor gemelte Commis- sarissen moeten verdagvaerden ende betrecken; maer saecken van arrest, interdictie, possessie en diergelycke sullen ten eersten maele voor den vollen Raad mogen gebragt werden, al waerense schoon van minder bedragen, als geseyt is.

3. Gemelte Commissarissen sullen haere zitdagen hebben, als 'er saecken ter roUe gebragt sullen wesen, tweemael ter vveecke, als namentlyck: des Maendags ende Vrydags na de middagh, van dry uyren aff, tot dat de rolle afgeloopen sal syn ofte tot des avonts toe.

4. Voor gemelte Commissarissen en sullen de strydende partyen niet vermogen tot hun behulp te gebruycken eenigh advocaet, procureur off ander persoon, die daer voor loon ge- nieten soude, maer sullen gehouden wesen selfs in persoon te compareeren ende haere saecken te bedingen, uytgesondert eer- baere vrouws persoonen, die een gecooren voogt sullen mogen gebruycken, als mede alle andre, die door eenige wettelycke ver- hinderinge belet worden te compareeren, dewelcke toegelaten sal worden een ander in haer plaets te senden, mits geen procureur ofte advocaet synde ofte hem met regtssaecken bemoeyende.

5. De citatien ende dagementen sullen van partyen voor de voors. Commissarissen geschieden door d'ordinaire deur- waerder van den Raad, op deselve wyse ende maniere, mits- gaders proffyt en boeten, als voor den Raad gebruyckelyck is, gelyck mede de boeten vande faulten, die partyen sullen laeten gaen, op deselve wyse geïnt ende betaelt sullen worden.

6. Gemelte Commissarissen sullen tusschen partyen, voor haer contenderende, mogen decerneren provisie van namplisse- menl, daer sulcx naer pratycque gefundeert is, difliöitive condemnatie ofte absolutie, soo als na genomen genoegsame kennissc van saecken sullen bevinden te behooren.

490 1669. J. MAETSUYKER.

7. In saecken, die twyffelachtigh syn^ sullen Conunissarissen partyen trachten te disponneeren tot vrywillige submissie ofte verblyff, met renunciatie van reductie ofte andere provocatie, om by haer als goede mannen afgedaen ende uytgesproocken te werden.

8. De vonnissen, by Commissarissen gewesen, soo inter- locutoir als diffinityff, sullen op de selve wyse^ter executie gestelt werden, als die by den vollen Raad gewesen syn.

9. Maer, die hem by eenig diflSnityfF vonnis van Com- missarissen beswaert vint, sal daervan binnen acht dagen reauditie mogen versoecken voor 't volle Gollegie van den Raad, mits consignerende onder den Secretaris de somme van ses rycxdaelders, die hem sullen worden gerestitueert, soo het vonnisse, daer hy reauditie van versocht heeft, ge- altereert is.

10. De saecken, die, tot de judicature van voors. Com- missarissen staende, na desen voor den Raad sullen worden gebragt, sullen van de roUe geroyeert en doorgehaelt worden ende de procureur, die deselve gepresenteert heeft, gecondem- neert in een boete van ses rycx. ten proffyte van hetselve Collegie.

27 December. Verbad legen den invoer van arak te Batavia.

Het verbod werd uitgevaardigd in verband met de eerst- daags te houden verpachtingen. De verbeurde arak moest verdeeld worden: voor Vs 3^ d^Q aanbrenger; Vé " • officier; V4 • " Heere.'* Vertalingen in de Naleische en Ghinesche talen van dit stuk werden aangeplakt aan den Boom en aan de woningen van den Ontvanger en van den Licentmeester.

De boomwachters moesten aankomende vreemdelingen met dit verbml in kennisse stellen.

1669. J. MAETSUYKER. 491

30 December. Verbad tegen het weghalen van aarde van het nieuwe Chinesche kerkhof^ gelegen aan de groote rivier te Batavia.

De poenaliteit was «verbeurte van de vaertuygen ofle soo-

danige andere correctie, als geoordeell sal wrerden te behoren."

31 December. Pacht-voorwaarden voor den jarc 1670.

1. De verpachtingen sullen geschieden by demaentendat voor den tyt van 12 maenden, ingaende van primo January ende eyndigende ultimo December des jaers 1670, beyde successive.

2. De pachtpenningen sullen opgebracht ende betaelt worden twee maenden gereet ofte op de handt, voor den aenvangh vande pacht, ende dan voort alle maenden precys, sonder eenigh dilay ofte uytstel.

3. De pachters sullen gehouden wesen terstont ende al- eerse buyten het Gasteel sullen mogen gaen, te stellen twee suflS^ante borgen, elck in solidum verbonden ende onder renun- ciatie der benefitien divisionis et excussionis, tot genoegen van den ontfanger en licentmeester.

4. Die eenigh bodt nae eenige pacht doet ofte verhoogt, sal gehouden wesen 't selve te gestaen tot ende soo lange, dat deselve tot contentement vande voors. ontfanger ende licent- meester aen yemandt anders finalyck sal gelaeten syn, niet- tegenstaende die by een ander noch verhoogt ofte tot meerder prys in 'taffslaen gemeynt mochte wesen.

5. By aldien eenigen pachter in gebreecke blyft behoorlycke borgen te stellen ofte de pachtpenningen op de geconditioneerde termyn op te brengen, hetsy in 't begin vande pacht ofte daer nae, soo sal deselve weder opgehangen ende andermael aende meestbiedeude verpacht worden tot laste van den voors. eersten pachter, voor soo veelse minder sal comen te gelden, sonder dat hy echter, soose hooger comt te loopen, daervan yets te eysschen sal hebben.

6. Ende sal tegen soodanige pachters, mitsgaders oock

49^ 1669. J. MAETSUYKER.

tegen haere borgen, voorts geprocedeert worden met heerlycke executie, soo op haere goederen als persoonen, sonder eenige vordre sommatie ofte rechtspleginge, ende niettegenstaende eenige appellatie ofte provocatie ende onvermindert deselve.

7. De pachters sullen vande contraventien en breuckea aengaende de pacht met niemandt vermogen te composeeren, te conniveren ofte eenige overeencomste te maecken, maer sullen gehouden wesen deselve, alsse tot haerder kennisse gecomen syu, terstont bekent te maecken aen den oflBcier, lot wiens competentie sy sullen pertineeren, op de verbeurte van vyfiF en twintigh rycxd. boven 't geene sy van soodanige compositie sullen hebben genoten.

8. De boeten, wegen de contraventien ende mesusen ontrent de pacht vallende, sullen genoten werden, een derde by den officier ende twee derde by den pachter.

De pacht der Herbergiers ofïe Taphriefkens.

1. Die haer met herbergh houden ofte tapneeringe te doen erneren, sullen gehouden wesen aenden pachter 6 rycxd. ter maent te betaelen, die betaelt sullen worden voor den 6*° der inaent, ende sullen daervan een briefje ofte biljet vanden pachter moeten ontfangen, om t'allen tyden te connen ver- thoonen, op verbeurte van 12 rycxd. voor degeenen, die daer- van in gebreecke sal hlyven ende binnen deselve maent bewesen sal worden getapt te hebben.

t. Ende sullen onder de herbergiers oock begrepen werden alle, die haer mettet schaffen voor de gacnde en comende man syu ernerende, oock die eetwaeren vercoopen en de coopers in haer huys lacten eeten, een of meer, niettegenstaende sy mochten voorgeven geen slcrcken dranck te vercoopen, niemandt uytgesondert, dan alleen die vaste taefelgasten, continuerende commensalen houden, dewelcke onder de voors. pacht nieten sullen worden gereeckent.

5. Ende opdat de pachter Ie beter mach weten, ter wat plaetse gelapt ofte herbergh gehouden wort, soo sullen de

leeö. J. MAETSUYKER. 493

herbergiers en tappers gehouden wesen altyi voor haer deur ofte inganck een teecken vau een thinne ofte aerde kan ofte wel een groene wynkrans uyl ie hangen.

4. Maer en sullen de tappers ofte herbergiers geenige lyf- eygenen, van wat conditien die syn en wie sy toebehooren, mogen admitteeren tot drinckgelagen, 'tsy binnen ofte voor haere huysen.

5. Oock en sal niemant buyten de muuren deser slede mogen tappen dan met voorgaende consent vanden E. gerechte.

De pacht van U Hooftgelt der Chineesen.

1. Tot verval van de swaere lasten, 'die d'E. Comp'. te dragen heeft tot beschermingh van haere ingesetenen ende onderdanen, soo is by den Gouverneur-Generael ende de Raeden van India goetgevonden een verdraechlyck hooftgelt te heffen vande Chineesen, tot Itatavia woonachtigh, namentlyck van yder mans persoon een croon ofte vier vyfde van een rycxd.

2. Ende sal het selve hooftgelt moeten betaelt worden aenden pachter in het begin vande maent ende uylterlyck voor den vyfthienden van deselve, op een boete van 12 rycxd., te betaelen by de gene, die daer van in gebreecke blyven sullen.

3. Maer van het selve hooftgelt sullen exempt ende vry syn alle siecken ende impotenten, mitsgaders oock oude luyden. alsmede aende ander syde, die door haer jonckheyt noch niet bequaem syn om haer cost te winnen.

4. Noch sullen van 't hooftgelt vry syn alle Chineesen, buyten de stadt, de voorstadt en des stadts cingels woonende en haer met den landbouw geneerende, als met rys off suycker planten, met alderhande soorte van aertvruchten ende moeskruyden te saeyen ofte havenen, met oppas off toe- sicht te hebben op groff en cleyn vee; noch vorders alle degeene, die haer behelpen met den oppas van boomgaerden en haer daerinne dagelycx onthouden, oock mede die haer bemoeyen met houthacken inde bosschen off met den oppas van

494 1669. J. MAETSUYKER.

'tselve, mits woonenile alle buyten de stadt, de voorstadt en cingels als voorschreve.

5. De vreemde Chineese traffiquanten, die hier aff ende aen comen, sullen een quart rycxd. 's maents betaelen ende daar mede volstaen.

6. Die syn hooftgelt betaelt heeft, sal den pachter daer van een biljet ofte briefken verleenen, dat hy geduirich aen syn lichaem sal moeten dragen, om t'allen tyden te connen verthoonen aen den geenen, die den pachter tot de recherche sal gebruycken.

7. Mette betalinge van welck hooftgelt die vande gemelte Chineese natie, alhier woonachtigh, dan vry ende immuyn sullen syn van alle tocht ende wacht, die alle andere ingesetenen gehouden syn waer te nemen.

8. De pachter en sal geen recherche van hooftbriefkens mogen doen dan met voorweten ende consent van den Balliuw ofle Landrost respective, die hem sullen gehouden wesen de handt te bieden ende te adsisteren.

9. De pachter sal sorge moeten dragen, dat de Ghineesen door syn volck, die hy tot de recherche gebruyckt, geen overlast ofte gewelt en werde aengedaen, ofte sal daer selfs voor moeten instaen.

.De pacht der Winckelbriefkens.

1. Alle, die open winckel houden ofle eenige waeren in ofte voor haere huysen te coop setten, sullen gehouden wesen twee ryxcd. ter maent aenden pachter te betaelen, uytgesondert alleen de ambachtwinckels, als hackers, chirurgyns, kleer- maeckers, schoenmaeckers, sadelmaeckers, smits, cooperslaegers, slootemaeckers, goutsmits, silversmits ende diergelycke, die onder de voors. pacht niet sullen begrepen wesen.

2. Ende sullen deselve winckeliers maentelycx een biljet ofte briefken van den pachter moeten ontfangen, uytterlyck voor den sesden der maent, en hetselve altyt in haere winckels gereet houden, om den pachter verthoont te worden, op ver- beurte van 12 rycxd.

Ièe9 J. MAETSUYKER. 49ti

De pacht der MarckUitters.

1. Alle degeene, die met groente, pinangh, siry, toeback ende andre cleyne coopmanschappen op de marckten voorsitten, sullen aenden pachter betaelen een dubbelde stuyver van thien tangen daegs, aleerse plaetse begrypen ofte eenige waren te coop setten, op pene van een rycxd., te verbeuren, soo menich- mael daer van in gebreecke sullen blyven.

2. In faveur van weicke marcktsitters dan aen yder een geinterdiceert ende verboden sal veesen eenige waeren, als fruyten, pinangh, toeback, hoenderen, veel min andere waren ofte goederen by de huysen ofte langs de straten ter vente om te dragen, op de verbeurte van ses rycxd. voor degeene, die daer op bevonden sullen worden, boven de coopmanschappen ofte goederen, die sy soodanich sullen hebben omgedragen^ uytgesondert die haer mettet venten van ryskoeckjens, melck-koeckjes, lacksa, ge- koockte rys ende andere toegemaeckte spyse emeren, dien tot gerieff der ingesetenen toegestaen wort deselve om te dragen, mits betaelende de pachter gelyck de andere.

De pacht der Was-kaersen,

1. De kaersemaeckers sullen betaelen voor yder catty wasch, dat sy op doen, twee stuyvers van thien tangen.

2. Ende sullen gehouden syn, alvooren eenige kaersen te mogen maecken, haere naemen den pachter bekent te maecken.

3. Ende op dat de pachter te min mach vercort worden, soo sal niemant voortaen voor syn particuliere huyshoudinge eenige kaersen vermogen te maecken, op verbeurte van de selve ende vyfentwintigh rycxd. boete daer en boven.

4. Nochte en sal oock niemandt toegelaten worden kaersen te maecken dan binnen de muuren vande stadt, mede op voorsz. pene.

K. Item en sullen de kaersemaeckers oock geen wasch mogen opdoen off ontfangen dan ter publycque waege, ins* gelycx op deselve boete.

496 1669. J. MAETSUYKER.

6. De kaersemaeckers, die voor het ingaen van den pacht eenigh wasch ofte kaersen binnen haer huysen hebben, sullen binnen dry dagen het gewicht van dien den pachter gehouden wescn op te geven, om den voors. impost daervan te betaelen, sonder onderscheyt ofte reden, dat aenden vorigen pachter betaelt hebben ofte niet, om de gi'oote fraudatie, die daer door anders soude connen geschieden, mede op deselve poene, waer van een yder mits desen gepreadverteert en gewaerschouwt wort om hem na te reguleren.

De pacht van Uvaeren ende handelen aende schepen ofte andere vaertuygen ter deser rheede.

1. Degeene, die haer generen met op de rheede aende schepen ofte andere vaertuygen te vaeren ofte handelen, sullen aenden pachter betaelen maentelycx een rycxd. voor yder per- soon, op het vaertuygh vaerende, en op desselfs eygen naem gchaelt, sonder deselve te mogen aen yemandt overhandigen, op deselve straffe en boete, als er geslelt is op degeene, die sonder brieijes handelen, soo voor degeene, die syn brieften aen een ander overdoet, als die helscive ontfangt, soo wel Nederlanders als andere, niemandt uytgesondert, sonder oock onderscheyt te maeken off de vaertuygen, daer sy met vaeren, groot ofte cleyn syn, hoe cleyn deselve oock soude mogen wesen.

2. Ende sal de voors. ryrxd. betaelt ende daer van een biljet genomen moeten werden in 't begin van de maent, uylterlyck voor den sesden derselve, op verbeurte van het vaertuygh ende 6 ryxcd. boete daer en boven. — Het eylant Onrust sal mede onder dese pacht begrepen wesen.

De pacht vande Vis-marckt ende de Javatnse vissers

1. Tot meerder gerieff vande ingesetenen ende op dat den pachter te min gefraudeert mach worden, soo is geordon* neert, gelyck geordonnecrt wort mits desen, dat gene vis sal

leeO. J. MAETSUYKER. 497

mogen worden vercocht dan ter plaetse, daer toe geassigneert, op verbeurte van de vis en 6 rycxd. boete.

2. Ettde sal vande vis, die aengebracht ende vercocht wert, betaelt worden aenden pachter twee swaere stuyvers v.m een yeder ryxcd , uytgesondert de Javaense vissers, die acht gelycke stuyvers van een ryxcd. suilen betaelen.

3. Ite viscoopers, die op de vis-niarckt sitten, sullen daeren- boven noch betaelen aenden pachter drie rycxd. ter maent voor yder banck.

De pacht vande Vleeihai

1. De pachter vande vleeshal sal genieten, als volcht:

2. Van yder runder l)eest, hart, schaep en vareken, dat inde hal geslaght ofte te coop gebracht wert, een halve rycxd. voor banckgelt.

3. Voor een bock ofte geyt een quart rycxd.

4 Ende yoort bovendien generalycken, soo vande runder- beesten, harten, schaepen, verckens, als boeken ende geyten, die geslacht werdtn, soo inde hal als in particuliere huysen, de gerechte thiende, dat is van thien pont een.

B. Ende sal uienmndt eenich der bovengenoemde beesten voor syn particulier mogen slachten dan met voorkennis van den pachter, op verbeurte van het geslachte vee ende een amende van 20 rycxd daerenboven.

6. llaer wilt vee, dat van buyten ingebracht wert, sal de voors. pacht niet onderworpen syn.

De pacht vande voert naer Ryswyck, genaemt Molefivüet.

1. Eerstelyck, die geene, die de voors. vaert willen ge- bruycken, 'tsy met vaertuygen ofte vlotten, sullen aen den pachter betaelen. als volcht:

S. Van bakken, in vlotten afcomende, acht rycxd. van het hondert, boven de thien ten hondcrt, die in 't gemeen in 't opbrengen van dien wort betaelt.

3. Van bamboesen vylT dubbele stuyvers a thien tangen

out u. ^i

4da ^deö. j. Maetsukyer.

yder dubbele stuyver van het hondert, insgelycx boven de gerechtigheyt van thien dubbele stuyvers, van outs daerop staende.

4. Van een tingangh voor hei passeren en repasseren met hout, aerde, boomvruchten ofte andere waeren, acht stuyvers van vyff tangen het stuck.

5. Voor een visschers prauw, die om vis, oesters ofte gamael vaeren, mede voor gaen ende comen, ses gelycke stuyvers.

6. Van vaertuygen, die minder syn als tingangs, geladen synde, twee stuyvers ende ledigh synde een stuyver, ende van een speelprauw, uyt playsieren vaerende, een halve rycxd.

7. Ende sal de revier Crocot niet onder dese pacht be- grepen wesen, te weten, voor soo veel aengaet de gerechtig- heyt op Hincomen van de balcken in vlotten ende bamboesen, van outs daerop gestelt, ende verders niet en sonder dat hy, pachter, yets sal mogen eysschen vande vaertuygen, deselve op- en afvarende.

8. Ende die eenige balcken ofte bamboesen langs de voors. vaert afbrengen, sal gehouden wesen den pachter daervan kennisse te doen binnen tweemael vierentwintigh uyren, op verbeurte van deselve, te reeckenen de voors. tydt, van datse de fortresse Ryswyck sullen syn gepasseert geweest.

De pacht vande vaerl nae Anchol.

1. Degeeue, die de vaert naer Anchol binnen door willen gebruycken, 'tsy met vaertuygen ofte vlotten, die sullen aen den pachter betaelen, als volcht:

2. Van balcken, in vlotten afcomende, 8 stuyvers van 't hondert.

3. Van bamboesen, thien ten hondert.

4. Van een tingangh voor het passeren ende repasseren met hout, aerde, boomvruchten ofte andere vruchten, acht stuyvers van vyflf tangen 't stuck.

5. J. MA£TSUYK£R. 499

6. Voor een visschers prauw, die om vis, oesters off garnael vaaren, mede voor gaen ende comen, ses gelycke stuyvers.

7. Van vaertuygen, die mioder sya als een tingangh, gebeden synde twee ende leedigh synde, een gelycke stuy ver.

8. Ende van een speelprauw, uyl playsieren varende, een halve rycxdaelder.

De pachi vande voert naer Ancké.

De vaert naer Ancké sal op een en deselve conditie worden verpacht» als vooren van de vaert naer Anchol.

De pacht vande Waege.

1. Voor de coopmanschappen ende goederen, die de waege subject syn, sal by de vercoopers betaelt werden aenden pachter een ten hondert.

2. Ende worden verstaen de waege subject te wesen alle coopmanschappen ende waeren, die men gewent is by 't gewicht te verhandelen; ende moet daervan het waeghgelt betaelt worden, soo menichmael alsse vercocht ofte getransporteert worden, 'tsy deselve gewogen werden ofte niet.

3. Ende om alle fraudatie, soo veel geschieden can, voor te comen, soo en sal niemandt eenigh goet ofte waeren boven de 50 9 gewicht mogen uytleveren ofte transporteeren dan ten overstaen vanden pachter.

4. Tot welcken eynde dan oock niemandt meer dan de voors. swaerte aen gewicht sal vermogen in syn huys te hebben, alles op verbeurte vande coopmanschappen ende goederen, mitsgaders soodanige vordere correctie, als de saecke nae haer gewicht sal geoordeelt worden te meriteren.

5. Sal in gemelte waegh een HoUantse schael ende Ilollants gewicht ende geen ander gebruyckt werden.

De pacht van de Chinese Toptaeffels.

1. De Chinesen en sullen niet mogen toppen dan op de

500 1669. J. MAETSUYKER.

taeffels, by den pachter daertoe voorgestelt, ofte ten ware met consent ende toestaen vanden pachter.

2. Ende sal voor yder toptaeffel by den geenen, die op den top wil voorsitten, betaelt worden twee en een halve rycxd. voor een halff etmael ofte soo veel minder, als hy met den pachter sal connen overeenkomen.

3. De Ghineese toppers en sullen geene van andere natiën, veel min lyffeygenen aende toptaeffels admitteren om te top- pen, op de verbeurte van 2B rycxd.

4. Ende die ontrent de toptaeffels eenige moeyte maeckt ofte de Chinesen overiast doet, sal als over publycke straet- scfaenderyen gestraft werden.

De pacht vande Rijtmarcki,

De pachter vande rysmarckt sal genieten van yder per* soon, die daer met rys te vercoopen voorsit, een halve rycxd. 'smaents ende sal den basaerwachter vande ryspasser den pachter in het vorderen van syn gerechticheyt behulpsaam wesen.

De pachi vande Coorenmolen,

1. Eerstelyck, sal de Gomp*. moeten besorgen, aennemeo ende gehouden wesen deselve molen altyt claer ende bequaem te houden ende al 't geene aen deselve sal comen te breecken ofte onclaer te werden, terstont doen repai eeren ende hermaecken.

2. Ten tweeden, sal de Comp^ moeten besorgen, dat deselve altyt genoegsaeme stortinge van water sal hebben, om haeren dienst te connen doen.

3. Ten derden, sal de Comp^. oock sorge dragen, dat altyt genoegsaeme quantiteyt terwe in voorraedt sal wesen om den backer te gerieven en gaande te houden.

4. Ende soo het mocht gebeuren, dat de voors. molen d'eeo off d'ander ongelegen theyt mochte overcomen, hetsy eenige groote schaede ofte ontsteltenis, gebreck van noodigh waeter

5. J. MAETSUYKER. 501

ofte oock wel, dat de Comp®. mancquement van (arwe mochte crygen, waerdoor deselve eenige weecken soude moeten stil staen, soo sal de pachter voor dien tydt soo veel afslachs op de pacht werden gegeven, als bevonden sal werden redelyck te wesen.

5. Voort sal de Co^]p^ oock tot haeren laste houden het billen off scherpen der steenen, soo dickmael de pachter ver- soecken saL

6. Gedurende de tydt van de voors. pacht sal niemandt binnen Batavia ofte de jurisdictie van dien, wie het oock soude mogen wesen, vermogen terwe ofte andere graenen te maelen, hetsy voor hem selven ofte voor andere, dan alleen den pachter vande voors. molen, op verbeurte vande steenen, die daer toe gebrnyckt sullen wesen, ende een boete van 50 rycxd. daer en boven, te verbeuren een derde voor den oflBder ende twee derde voor den pachter.

7. De pachter sal ten allen tyden moeten bereyt ende vaerdigh wesen om de luyden, hetsy hackers ofte anderen, die eenige cooren aende molen sullen brengen, te gerieven ende voort te helpen, soo haest doenlyck sal wesen, sonder yemant op te houden ofte nae te laeten loopen.

8. Ende sal van yder gantangh tarwe, die aen dé molen gebracht sal worden, genieten ende ontvangen drie stuyvers, gdyck nu gangbaer syn off swaer geit, sonder meer.

9. De luyden, die tarwe aen de moolen sullen brengen ofte eenden, sal vry staen daerby te blyven off yemant harent wegen daerby te laeten, tot dat deselve gemaelen ende in meel gelevért sal wesen, om te letten, datse wel ende na behoort gemalen ende niet verwisselt ofte vermindert wort.

10. De pachter sal de molen mogen laeten gaen, soowel by daegh als by nacht, maer niet op Sondagen off ten waere by groote nootsaeckelyckheyt, als wanneer hy daertoe sal ver- soecken licentie van den lantdrost.

11. De Gomp^ sal op den aenvangh vande pacht, eenige dagen naer malcanderen. een Nederlantse molenaer aende

KOS 1669. J. MAETSUYKe^.

molen houden, om den pachter off syn voick te onderwysen, hoese met deselve moeten omgaen ende handelen.

12. De pachter sal sorge dragen, dat de molen ofte instru- menten ende gereetschappen, tot deselve behoorende, door syn volck off andere niet geschonden off beschaedigt offgebroocken werden, op pene, dat de schaede t'synen laste sal werden gebracht.

13. Die eenigh cooren op deselve sal laeten maelen, sal gehouden syn haer meel in de molen op de schael, aldaer hangende, te ontfangen ende den pachter sal daermede mogen volstaen, sonder dat de hackers, daer naer thuys comende en meer onderwigt bevindende, daerover yet sullen hebben te eyschen ofte pretendeeren.

14. Sal de molenaer voor het wechstuyven van hel meel en ander spillingh genieten drie ofte uyterlyck vier ten honderi, nae dat het cooren veel off min gedroogt sal wesen, sonder dat den hacker daerop sal hebben te spreecken, maer meerder onderwicht bevonden wordende, sal den molenaer hetselve den hacker gehouden syn te vergoeden; doch wanneer de molenaer het cooren te nat off te vochtigh bevint te wesen, soo en sal hy niet gehouden syn hetselve te malen voor dat het hehoor- lyck gedroogt sal wesen.

IB. Ende opdat een yder het syne mach crygen, soo sullen de hackers, noch oock de molenaers, geen nieuw cooren inde steenen mogen storten, om gemalen te werden, voordat het meel van de voorgaende wel uytgeveegt en byeenvergadert sal wesen.

16. Den molenaer sal gehouden wesen gestadigh nauw acht te nemen, dat de molen door den aenwas van 't water off anders niet te snel omgedreven en werde, waer door het cooren in deselve soude mogen werden verbrant, op pene vande schade uyt syn eygen geit te vergoeden.

17. De pachter en sal niet gehouden wesen het meel, in de molen gemalen, de hackers te laeten volgen ofte wegh doen draegen, voor dat voor het gestelde loon sal syn voldaan ende betaelt, off ten waere met syn goede geUefte ende

18. J. MAETSUYKER. 505

eygen vrye wille, omdat by anders dickmaels het naeloopen heeft.

18. Ende om alle diefstal, die ontrent de cooren molen ende het gemael can geschieden, 2$ooveel mogelyck voor te comen, soo is goetgevonden, dat met het becken doordestadt sal werden omgeslaegen ende gewaerschouwt, dat niemandt eenigh cooren ofte meel en sal mogen coopen, dan van dengeenen, die haer publyck met de backneeringe erneeren, opdat degeene, die contrary gedaen hebben ende bevonden sal werden eenigh cooren ofte meel van lyfeygenen of andere persooiftn, als genoemt sy, gecocht ofte ontfangen te hebben, gehouden en gestraft sal werden, als of by de diefte selve hadde begaen.

De pacht vande thiende vande gecarven (oeback.

De pachter sal heffen en ontfangen een gerechte thiende vande gecorven toeback, die binnen dese stadt off jurisdictie verbruyckt wort, alsmede van aUe gecorven toeback, die binnen deser stede gebracht en vercocht wert.

De pacht vande Siry.

1. De pachter sal voor elck duysent siry staecken moogen heffen ende genieten een rycxd van 48 jegenwoordigh swaere stuyvers.

2. Ende sullen de siryplanters deselve somme binnen den sesden dach van elcke maent betaelen, ende daervan nemen een briefjen vanden pachter.

3. Ende ingevalle sylieden, nadat het getal vande sirystaecken eens sal opgenomen syn geweest, willen inbrengen, dat deselve syn vermindert geworden door versterff van eenige planten off andere inconvenienten, sullen sy sulcx alvoorens voor het ingaen van elck andere maent ofte immers binnen de voors. sesden dach van dien, gelyck hiervoren geseyt, aen den pachter moeten te kennen geven, om daer van inspectie te mogen

804 1660. J. MAETSUYKER.

nemen, op verbearte van 12 rycxd., te verdeelen naer de or- donnantie van de generale verpachtingb.

De pacht vande houisagerien, soo binnen als builen de stadi.

Den pachter sal genieten van yder raem saegh, ses swaere dubbele stuyvers.

De pacht van de dappusboamen, ioo binnen als buiten de stadL

Die de clappasbooroen pacht, sal derselver vruchten, hetsy de nooten daervan genieten, ofle deselve mogen laten tyfferen, doch met ende door syn eygen volck; en sal gem. pachter gehouden syn dese hoornen ten uyteynde der pacht weder in soo goeden viesen ende gestalte te transporleeren, als hem die na suUen werden overgedragen.

De pacht vande sarken en U opdragen van particulier aencomende peper, etc.

1. Den pachter sal gebonden wesen op syne costen altoos in voormet te honden een genoegsaem getal van sacken, die hem daer toe oock vande Comp*. sullen vercocht werden, op- dat den vreemdelingh, by 't aenbrengen van groote quantiteyt peper, naer deselve niet comen te wachten, roaer t'elckens, als die sullen eysseben, haer geryffconnencrygen,v^ervooreii by pachter een swaere stuyver van vyff pitjens voor yder sack vanden leender sal genieten.

2. Doch, die haer peper in stroosacken aenbrengen, gelyck die van Bantam somtyts doen, en sullen aenden pachter niet gehouden syn yets te betaelen, soo sy de peper met haere sacken wegen vriilen.

3. Maer het loon, dat van outs voor het opdragen vande peper tot aende daets offopdewaegh gebruyckelycken geweest is, synde van de thien picols acht swaere dubbeltjes, yder van ihien pitjens, sullen soo wel dengeenen, die deselve sacken

4. J. MAETSUYKER 505

hebben, als andere, diese niet en hebben en die haer peper aen d'Comp. comen te leveren, hetselve aenden pachter betaelen moeten, off ten waere, datse met haer eygen volck de peper selve aende daets draegen wilden, in wekken gevalle sy aenden pachter niet te betaelen hebbeu, sonder dal se nochtans buyten dien niemandts ander volck daertoe sullen mogen gebruycken, in cas sy dat selver niet doen en willen, als des pachters, waertoe hy hem oock van een goet competent getal draegers sal moeten versien, opdat door mancquement van dien het werck niet verachtert, maer voortgaen can.

4. Ende opdat de pachter hier in niet mochte vercort wor- den ende andere haer vuyl gewin daerondef trachten te doen met den vreemdelingh sacken te leenen, voor minder prys te verboeren off wel onder eenigh ander pretext, hoe H selve mochte genoemt werden, haer toe te laelen comen, soo en sal der oock met geen andere sacken, als die van den pachter gehaelt syn, gewogen werden.

5. D'Comp* sal oock doen besorgen, datter altoos een be- hoorlyck getal van bamboesen en rottangs voor den pachter tot bet opdraegen vande peper claer gehouden werden, om geen verachteringe met'et wegen te veroorsaecken.

6. Den pachter sal orjck niet vermogen yets meerder als dese bovengestelde penningen aff te vorderen, veel min aff- persen, op pene en correctie, als de hooge overigbeyt naer merite van saecken daerop gelieve te ordonneren.

De pachi vande peper van Bantam, Lampon ende cust van Java.

Van alle aencomende peper der bovengemclte plaetsen sal den pachter genieten V4 ryexd. van yder picol ende daer en boven van de peper, die by particulieren gesloocken ende aen Comp' scheepen off wel andere vaertuygen ge- bracht ende door hem geaftrapeert wert, genieten %, bly- vende het resteerende Vs ^^^ ^^^ officier off die de calange doen sal.

K06 166^1 167Ö. J. MAETêUYKER.

De pacht van dm rys, die hy particulieren gecocht ende ingevoert wert.

Den pachter en sal niet vermogen den thol hooger te beffen, als van yder last 4 rycxd., mits conditie, dat, soo wanneer het mocht comen te gebeuren, dat den Sousouhounang syne havenen quam te sluylen, den pachter van die tyt aen den pacht niet langer sal verbonden, maer ontslagen syn.

De pacht van alle de aencomende suyeker.

1. Den pachter sal van den suycker sulcken thol genieten, gelyck by de Comp® altoos gebruyckelyck is geweest, dat is thien ten bondert, mits dat de taxatie daervan door den ont- fanger off hcentmeester sal gedaen worden, opdat een yder by syn recht bewaert blyvc.

2 Ende opdat den pachter géén schaede, staende syn pacht, mach comen te lyden door *t opcoopen van suycker, die de Compagnie van de oost placht te laeten doen, soo sal de Gomp^ van nu voortaen dien opcoop naerlaten ende die in 't geheel aen de ingesetenen off andere negotianten open stellen.

3. De suycker, die de Comp* van particulieren comt te coopen, daervan sal den vercooper soo wel gehouden wesen in den thol te betaelen, als die aen andere vercocht wert.

4. Den Sousouhounang, syne havenen voor het uytgaen deses pachts comende te sluyten, soo sal de Compagnie den pachter schadeloos houden, dat by affreeckeningh van den thol, die sy alsdan sullen ontfaugen hebben, tegens Hgeene aende Comp" betaelt sy, geschieden sal.

4 Maart. Vereeniging der belrekkingen van visitatear der soldt/'boeken en der scheeps-boeken^ ^soo hier aen y^landt, als op de rheede"

1670. J. MAETSUYKBR. 807

8 Haart. Bepaling, dat «m cos van concurrentie en ^preferentie, de geprefereerden zo wel met hoer nodige, ^gelaxeerde oncosten, ah met hoer capitalen mUen voor- tgaan.

Deze bepaling is afkomstig van den Raad van Justitie.

26 Maart. Provisionele nadere instrwtie voor de Boek- houders op de schepen van de O.-L Compagnie.

1. De boeckhöuders sullen schuldigh wesen t'hunner aen- comste op Batavia, hetsy uyt het Vaderlant off van eenige plaetsen in dese landen, achtervolgens de instructie, in'tjaer 1647 geêmaneert, haere boecken, nevens oock de voors. in- structie, die sy gehouden syn altyt onder haer te hebben, aen lant te brengen, ten uytersten binnen 5 dagen te verthoonen aen het opperhooft van 'tsoldy comptoir ofte degeene, die tottet visiteeren der scheepsboecken sal wesen gecommitteert, om by denselven naegesien te connen veerden, op verbeurte van drie maenden gagie, soo menigmael daervan ingebreecke sullen blyven.

2. Voorts sullen de gemelte boeckhöuders, soo lange alhier ter rheede sullen leggen, gehouden wesen de voors. haere boecken tweemael ter maent, ontrent den 10^^" en 25^*^° van deselve, aen lant te brengen ende aen 't voors. opperhooft en visitateur te verthoonen, om gesien te connen werden offse in behoorlycke ordre werden gehouden, en waer met sy dan deselve terstont ofte uyterlyck des daegs daer aen, weder sullen aen boort brengen en daer blyven houden, sonder datse die buyten de voors. tydt sullen mogen aen lant hebben, ten waere om gewichtige redenen, met voorgaende consent van het voors. opperhooft, mede op voorgeciteerde pene.

S. Wanneer vestreckinge aen 'tvolck sal werden gedaen, sullen de boeckhöuders haer boecken oock moeten aen lant brengen en in 'tsoldy comptoir, ten overstaen van gemelte visitateur, de rollen worden gemaeckt, ende waer met de ge-

SOS ^670. d. MAETSUYKER.

noemde visitateur ofte die hy daertoe sal committeeren, nevens den bo^khouder^ dan sullen aen boort vaeren en de dienaeren, daerop bescheyden, hooft voor hooft afvragen, wie sal willen verstreckinge genieten of niet, en hetwelck op de rolle dis- tinctelyck aengeteeckent sal werden, en sal als dan de visitateur die nasien en uitreeckenen , om voort door den Commissaris der verstreckinge geteyckent te worden.

4. En als de verstreckinge uyt de winckel des Gasteels ontfangen sal syn, sal de visitateur ofte yemant synenH wegen weder met de boeckkhouder aen boort vaeren en de verdey- linge doen nae de aenteeckeninge, op de rolle gedaen, ende die dan weder in H soldy comptoir sal werden gebracht ende bewaert, om altyt te connen sien offse soodanigh sal wesen geboeckt.

5. De rantsoen ofte costgelden sullen weeckelycx door de boeckhouders der scheepen van 't opperhooft van H soldy comp- toir worden gehaelt ende verstreckt, daer 't behoort, ende welcke daervoor sal moeten verantwoorden; oock uyt het boven geobserveerde, de rollen te beter door den visitateur sal connen laeten nasien.

6. Op de vertreckende schepen sal de monsteringh gedaen werden door den water fiscael off desselfs substituyt om met te beter ordre uytgevoert te werden.

15 April. Last voor hen, die aan den Boom bescheiden waren en die **t verder'* aanging^ te verhinderen, dat aan aankomende vreemdelingen overlast werd aan-

Hai*dijkers, die buiten den Boom handel dreven, namen dikwerf aan aankomende vreemdelingen hunne «hoenders, eyeren, •loock en andere cleene coopmanschappen" met geweld af om daarvoor te betalen, zooveel als zij zelve wilden. Ook door »onbehoorlyck meet en met de rysmaet" begingen zij allerlei willekeur.

»Tot weeringe van sulcke geweiden en vuyle baetsoeckeryen.

1670. J. MAETSUYKER. 609

als tot voorstant van den vreemdelingh/' gelastte de Regering •solcke overlast docnders" aan den Officier over te leveren.

18 April. Voorschrift nopens de goederen, welke naar Japan niet mogten medegenomen worden.

Aengesien H de regenten in H Keyserryck Japan gelieft heeft aen onse opperhoofden en andere vreemdelingen, haer landt bevaerende, te verbieden in 'tselve in te voeren eenige goe- deren, by haer Ed. aen onse opperhoofden in 'tjaer 1668 schriftelyck opgegeven, dat oock gevolgelyck in Japan onse layden« aldaer wesende en van hier verleden jaer derwaerts vertrocken, bekent gemaeckt is, Hwelck behoort hadde voor genoegsaeme waerschoawinge te verstercken, en dat nochtans verleden handel tydt, en doe onse scheepen aldaer aengelant syn, ondervonden is, dat verscheydene persooneu, niet alleen gemeene matroosen, maer selfs oock oflTicieren, op deselve vaerende, haer tegens gemelte verbodt hebben vergreepen, die nochtans soo strengelyck niet en syn gestraft, als de saeeke wel hadde vereyscht; dat evenwel de wichtigheyt en 't groot belangh van gemelten handel niet toelaet, dat door de roucke- loosheyt en loshoofdigbeyt van vele onser natie, in diensitder E. Comp*. bescheyden en oock derwaarts vaerende, de Com- pagnie eenigh ongeval overcome, soo 'teenigsints te beletten is, ja, dat selve de sorge, die d'overheydt schuldigh is voor haere onderdanen te dragen, ons verplicht te besorgen, dat die luyden selve door haere eygen onbedachtheyt tot geen swarigheyt en groote ongelegentheyt en vallen, waerdoor by gevolge oock 't gemeene beste schaede en cleynachtinge toe- comt, dat nae de gewonelycke strengheyt der Japanse wetten hier soude connen gebeuren. Soo ist, dat ons genootdruckt hebben gevonden, tot welvaert vande Comp^ in 't gemeen en onse dienaren selve in 'tbysonder, soo veel eeniger maete doenelyck, daerinne te versien en daeromme te gelasten en te bevelen, dat niemant, wie hy oock mochte wesen, 't sy cooplayden, schippers, ondercoopluyden, slnurlnydenoiF eenige

t(10 ^670. J. MA£TSUYK£R.

mindere personen, soo wel officieren als gemeene matroosen, sonder eenigh onderscheyt van bedieninge, na Japan sal mogen voeren van hier off van elders, waer van daen en onder wat naem off tytul het oock sonde mogen wesen, eenige der onder- staende goederen, als uamentlyck:

wollen waren van alle soorten;

chinesche chergie of batten, alcatyven ;

van dese nevenstaende selffs niet, dat tot maecken van eygen kleeren off voor yemandt, in Japan bescheyden, mochte die- nen, oock geen lappen van dese stoffen overgeschooten; dan op gemaeckte kleeren sal niet werden gesien;

pourteseyen, rasdedpre, dkk gouron en diergelycke coste- lycke stoffen;

damasten, brocados en alle andere costelycke, gebloemde stoffen, allerley stoffen met gout- en silver draet door- wrocht, als gouden en silveren laeckenen^ en moirha, allegias, Tonquinse gouden gaesen, etc.

klater gout off reuckballen;

gout- off silverleer;

Bengaelse, Souratse off andere broeckx banden, 'tsy met syde off gouden en silveren quasten;

geenderley levendige gedierten, daer onder honden, apen, enz. en alderley vogeltjes, selfs niet om in H schip te blyven tot yemants vermaeck, uytgesondert alleen de katten;

geenderley hout, behalven sandel, calliatours, sappan, agol en slangen hout en wat meer bekent medicinael hout is;

eenigerhande bast van boomen off bast calimbac bloemen off bloempjes, die tot sieraet dienen off clooster werck;

bloet- off tackcorael off eenigerhande coraelen, bamsteene coraelen off ander gemaeckt goet van barnsteen :

glas sonder onderscheyt, als temperament glaesen, lees- glaesen, luysglaesen off hoe het mocht gemaeckt wesen, en geen meer drinckglaesen, als effen tot eygen gebruyck nodigh is;

valsche peerlen off diergelyck goetje ;

uytiants porceleyn- off aerdewerck, selfs tlieepotjes, copjes, pierings off wat het van die soorte mochte wesen;

1670. J. MAETSUYKER. öll

agael steen, cristal off ander costelyck gesteente, selfe niet a^ hechten van messen off ander gemaeckt goet ;

MosGOvis glas;

paternosters sonder onderscheyt, van wat materie datse mochten wesen;

schilpatshöom of iets daer van gemaeckt, parlemoer werck, van v^t soort dat het sy, kammen anders als tot eygen g^* bruyck, gemaeckt werck van hoorn off yvoor, vogelstruys off casuaris eyeren;

naelden ;

speelkaerten ;

snaren spel off fluiten^ gommen, trompetten off andere speel-instrumenten, 'tsy van hout, cooper, yser, metael off waervan 'tmochte wesen;

speelgoet off beeldewerck, 't sy poppen, doosies, cleyne scheepiens off wat meer tot kinder off tot ander speelgoet can bedacht werden;

schilderyen off eenige prenten, chineese letters off waerse gemaeckt mochten wesen;

Tonquins off ander uytlants lackwerck, 't sy doosies, casies off wat het wesen mocht ;

Chinees eet- en China's-gereetschap, incktkookersoffschryff- gereetschap ;

spatten om vogels mede te schieten;

horlogies ;

roode aerde;

santloopers en schelletjes, anders als die in de schepen nodigh syn;

lantaerns ;

jalousie matiens;

Spaense vliegen, rottecruyt off eenigh ander vergiff;

chirurgyns instrumenten, niet meer als tot eygen gebruyck noodigh ;

chirurgyns noch stuermans boecken;

HoUants geit, 'tsy weinigh ofte veel;

messen met versierde hechten, 't sy beeldewerck off met

SU 1670 J. MAETSUYKÊrt.

randen van agaet off eenigh hoorn, yets, dat rariteyt madi geuoemi werden off alleen tot voldoeninge van yemandts sin- nelyckheyt dient;

crusyfixen, figuren van heyligen off andere paepse orna- menten.

Daer en boven is noch door de Japanderen verboden, dat schippers, noch oonstapels geen animonitie van oorlo;;h, 't welck door de bonjoysen naer 't lossen der scheepen aen landt gehaelt wort, achter de hant sullen houden off heymelyck verbergen;

dal de chirurgyns geen medicamenten off instrumenten, schoon haer eygen wesende, den Japanderen sullen verooopen;

dat niemandt met den Japanderen over religions saecken sal disputeeren off denselven met scheltwoorden off anders qualyck bejegenen;

dat men geen Ghineese joncken in 't Japanse vaerwater sal nemen, aenranden off jacht op m^iecken, op pene van deportement en sulcke andere lyff en geltstraffe, als na de omstandigheyt van de saecke ende gelegentheyt off hoedanigheyt der persoenen bevonden sullen werden verdient te hebben, boven ende behalven de straffen, de misdadigers door de Japan- deren opgeleyl, soose niet eerder als in Japan mochten op haer misdryven achterhaelt werden.

6 Mei. Bepalingen nopens dé •Caffers of swarte dienaers t>der officieren van de JtMtüie.^*

Deze ruwe kerels veroorzaakten veel last aan de burgerij,

waarom de Regering bepaalde:

1^ dat de kaffers, zonder adsistentie van de Officieren of van hunne substituten, bij dag nog nacht, vermogten een vrij ingezetene of vreemdeling (»insonderheyt geen Duytse") aan te tasten, te vatten en gevangen te zetten;

2^. dat zij, bij dag noch nacht, iemand mogten dwingen zijne woning voor hen te openen;

3^. dat zij in geene geopende woning mogten binnen dringen

1670. J. MAETSUYKER. 513

«legen danck of in weerwille des geenen, die in hel

■huys woonl off 'Igesach heeft"; 4^. dal zij bevoegd waren op heeler daad belrapte of door

anderen aangewezen misdadigers op eigen gezag gevangen

Ie nemen, »mils daervan opstonts den heer officier kennisse

•doende"; 5®. «wanneer d'officier off syn subsliluyt, mei de caffers

• uylwesende, eenige misdadigers op spoor kreegh en om de «selve te beter te achterhalen, hier off daer Ier zyden ■afsont, soo sullen als dan in sulck voorval en voor soo

• langh, als dat diierl, de callers gereeckent worden, als •off se onder 't ooge haerder meesters waeren en hacr ampl »en meesters last vryelyck en onbeschrooml mogen in •'t werck stellen";

6®. «van gelycken sullen de caffers alleen mogen gaen, wanneer «d'officier door ymant versocht wort om syn slaven naer •'t gevangeiihuys te brengen om- daer door den selven,

• ten overstaen van den officier off syn substttuyl (allyl •mei kennis van den officier), gestraft Ie werden naer •Yereysch van saecken";

7**. »in sulcke saecken dan, als geseyt, en andere van dier- •gelycke natuer sullen. de caffers alleen mogen gebruyckl •werden en in geen andere."

20 Mei. Toekennitig aan de Secretarissen van de Colle- giën van Justitie en van de Weeskamer, alsmede aan liet Op})erhoofd van het soldij-kantoor, van het regt van parate executie tot het invordereti van gelden, voort- spruitende uit hunne publieke vendutiên.

In Nederland bestond dezelfde regeling.

Aan de parate executie moest voorafgaan • insinuatie ende •renovatie, door de bodens te doen, mitsgaders een dagemenl •voor de reglbank, daer 'tsal behooren, om deselve executie • te zien decemeren ten overvloede."

DEEL II. 33

J{14 1670. J. MAETSUYKEft.

21 Mei. Verbod tegen }iel ongeautoriseerd afgeven en aannemen van goederen, enz., geladen in schepen van de Oost'ltidische (lompagnie.

De Bewiiithel)l)eren van de Generale Nederlandlsche Geoc- Iroyeerde Oost Indische Compagnie, Ier Vergaderingli van de Seventiene, de Genielte Conipai^nie representerende, doen te weten : Dat wy tol ons herlelyck leetwesen, meer en meer ontwaer wordende, dat d'Opperhoofden en 'iVolck van de Schepen van hier na Indien afgaende, niet tegenstaende en in vilipendentie van de Placcaten en andere goede ordres daer tegens leggende, op haer aenkomste met hare onderhebbende Schepen in de Straet Sunda, mitsgaders voor of omtrent Bantam, en Batavia verscheyde Waeren, en Koopmanschappen, voorts Provisien en Eetwaren, voor haer of voor andere mede ge- nomen, oock selfs die de Compagnie aengaen, aen andere Schepen of Vaertuygen weten over te geven, 'Isy om haren handel daer mede te dryven, of andere quade gangen te gaen, tegens hoedanige onbehoorlyckheden en maleversatien wy niet langer ledigh kunnen slaen, met allen ernst, en vigeur te voorsien : Soo is 't, dat wy aen alle Commandeurs, Koopluyden, Schippers, en alle anderen in of buyten onsen dienst uyt dese Landen nae Indien varende, wel expresselyck en scherpelyck interdiceren en verbieden, by of omtrent hare gedestineerde losplaetse, 'tsy Batavia, Ceylon, de Cabo Bonne Esperance, of andere gekomen zynde, uyt hare onderhebbende Schepen te lossen, of aen andere Schepen, Vaertuygen of Persoonen over te geven, eenige Goederen of Koopmanschappen, of oock eenige provisien van Eet- of Drinckwaeren, soo oock niet eenige Scheeps-gereetschappen, of Amonitie van oorloge, nochte eenige Brieven of Packen, onder wat schyn, dexel of pretext het oock mochte geschieden, opentlyck of bedecktelyck, in geenderhande manieren, selfs niet als wanneer zy haer Ancker ter geor- donneerde plaets souden mogen hebben laten vallen» tenware aen soodanige, of met oi*dre van die geene, die daer toe by de Overheydt aldaer gelast, of specialyck geauthoriseert souden

1670. J. MAETSUYKER. BI 8

mogen zyn; gelyck als mede hoge noolsaeckelyckheydt in desen wert uytgesondert : en dat op poene van 't gene zy als vooren sullen hebben uytgegeven, drievoiidigh te sullen moeten vergoeden, mitgadei*s verbeurte van ampt, qualileyt en gagie, neffens soodanige verdere correctie, als de saecke sal werden bevonden te meriteren.

Noch wordt by desen geinterdiceert en verboden, dat niemandt in onsen dienst zynde, or buiten de selve onder ons gebiedt in Oost-Indien wonende, zich zal vervorderen uyt eenige van de voorez. Schepen, 't zy dat de zelve in Oost-Indien, of oock wel aen de Cabó de Bonne Ësperance, soo in 'tgaen als in 't keeren, souden mogen zyn gekomen, te lichten, of over te nemen, aen landt, oï elders wecli te voeren, eenige Per- soenen, Brieven of Goederen, in Vaten, Sacken, Packen, Kas- ten, Kisten, of waer in, en onder wat schyn het soude mogen wesen, en dat op verbeurte van hare Schepen, of Vaertuygen, en daerenboven arbitrale correctie na gelegentheydt van saecken. Alle 'twelcke wy verstaen, dat mede plaetse hebben, en geobserveert werden sal, by de Schepen op haer Retour uyt Indien, * en aenkomste aen de Cabo de Bonne Ësperance, om namentlyck geene Goederen of Koopmanschappen, nochteoock eenige Eet- of Drinckwaeren, soo mede geene Scheeps-gereet- schappen, Amonitie van Oorloge, of wat het oock soude mogen wesen, aen eenige Schepen, of Vaertuygen, of aen landt over te geven, ten ware met speciale ordre als vooren, en dat op gelyke poene als in desen is gestatueert. En ten eynde de Fiscael$, en andere Officieren, voorts alle diegene, die den dienst en bevorderingh der saecken vande meergenoemde Compagnie is aanbevolen, en ter herte soude mogen gaen, mitsgaders vyanden van soodanige contraventien zyn, des te. vlytiger mogen letten, dat dese onse bevelen alomme by een yder punctuelycken werden geobserveert, en de Gontraventeurs na den inhoude van dien, andere ten Exempel, gestraft; soo sullen alle de poenen, die by confiscatie, en anders hier uyt suHen komen te resulteeren, geappliceert en genoten worden als, volgt: Een derde part by den Aenhaelder of Aenbrenger, 'tsy

K16 1670. J. MAETSUYKEft.

de selve in eed of bedieninge van de Compagnie soude wogen zyn, ofte niet; Een derde part ten profyte van de Fiscaei of Officier, die de calange en executie sal hebben gedaen; en liet resterende derde part ten profyte van de meergenielte Compagnie. En opdat niemant hier van ignorantie kome te pretenderen, oock een yder te beter magli werden geaninieert en opgewerkt, om de voorsz. maleversatien tegen te gaan, en te beletten, oock aen te brengen de contraventien, die daer tegens souden mogen werden gepleegt; soo vei*staen w^y dat dese onse bevelen, soo wel op de uytgaende, als t'huys komende Schepen sullen werden geaffigeert, en geaffigeert gebonden, op ])oene van drie Maenden Gagie, by de Schippers te ver- .beuren, in gevalle zy op haer arrivement in Oost-Indien bevonden souden mogen werden daer in nalatigh geweest te zyn. Gelyck als den Commandeur en den Raedt aende Gabo de Bonne Esperance by desen mede werden gelast, om, na voor- gaende publicatie, gelycke affixie aldaer te laeten doen, oock by verouderingh die telckens op nieuw te laeten aenplacken.

S5 Mei. ReglemetU op liet verstrekken van maand-geiden aan of voor Compagnie' s dienaren in Indiê.

1. Eerstelyck en sullen voortaen geen gesloten reeckeningen mogen ingeschreven ofte betaelt worden van persoonen, die in *t Vaderlant eenige maenden jaerlycx wechgemaekt hebben en waer op aldaer verstreokinge soude connen syn gedaen, except alleen tot l)etalinge van noodige doodtschulden van overledeus.

2. Insgelycx en sullen voortaen geen appoinctementen ofl' vonnissen, op dienaren vande Comp^. verkregen, hier te lande l)etaelt worden, dan na verkregen authorisatie van de heeren Bewinthebberen in 't Vaderlant.

3. Oock en sullen geen gesloten reeckeningen ingeschreven ofte betaelt worden, waervan de boecken na 't Vaderlant syn gegaen, except dergeene, die vry geworden syn en in -t Vader- lant niet weghgemaeckt hebben.

4. Voorts is goetgevonden, dat de reeckeningen dergeene.

5. J. MAETSUYKER 517

die aen burgers off vrye luydeii geleeiil wonleii, van die lydt aff sullen afgeschreven worden en slil staen, tol datse weder iu dienst sullen treden.

5. Ende opdat altyt mach connen werden nagesocht en geweten, waer sulcke luyden voort bevaeren, soo sal voortaen van deselve een apart boeckie werden gehouden, waer in der- selver namen sonder gagie sullen werden overgedragen.

6. Met oock die van de persoonen, daerse aen geleent syn ; en wanneer yemandt van deselve weder in dienst comt, sal sulcx daerin oock bekent gemaeckt werden, met aenwysinge, waer syn reeckeningh voort te vinden sal wesen; ende aen- gaende de andere, die binnen 'tjaer niet weder in dienst comen, sal degeene, die hetselve boeckjen aenbevolen sal werden, hem jaerlycx op *t sluyten vande boecken moeten addresseeren aende persoonen, in welcker dienst soodanige luyden syn ge- treden en haer bescheydentlyck afvragen, offse noch by haer coutinueeren ofte niet, en soo niet, offse gestorven syn ofte waer bevaeren, ende daervan in Hvoors. boeckie van jaer tot jaer duydelycke aenteyckeninge doen, ten behoeve van degeene, die daeraen gelegen sal mogen syn.

7. Ende op die wyse sal mede werden geliandelt met de- geene, die om eenige misdaet inde keten gaen, mitsgaders die met schultreeckeningen loopen ofte anders haer reecke- ningen syn comen te stuyten.

8. Ende aengaende de schultreeckeningen wort yder een, die *l sal mogen aengaen, mits desen expresselyck gewaerschouwt, op deselve geen verstreckingen te doen dan alleen sooveel, als de luyden hoogh noodigh van doen hebben, offdat deschaede, die de Comp". daerby sal comen te lyden, t'haeren laste sal werden gebracht.

9. Ende sullen oock de boeckhouders gehouden wesen, sooveel in haer is, té versorgen, dat soodanige luyden hoe eer hoe liever weder aen haer gemiste reeckeningen mogten geraecken, hetsy dft deselve vande plaetse, daerse gebleven syn, ontboden off dat de persoonen, als *t buyten ondienst vande Comp«. ge- schieden can, derwaerts gesondcn werden ; ende sulcx geschie-

518 1670. J. MAETSUYKER.

ende, en sullen dan echter de schullreeckeniugen de eygenaers niet mogen worden in handen gegeven, opdat sy die niet verduysteren en de verwerringe noch grooter comen te maecken, maer suilen deselve overgesonden moeten werden, daer 'tsai behooren, om daervoor het saldo te quaet op haere waere reeckeningen belast te worden.

10. Ende alsoo by 'tblyven van schepen veeltyts oock wel eenige verwerringen plegen te volgen in de reeckeningen van 't volck, daerop geweest synde, soo is om deselve soo veel doenelyck voor te comen, goetgevonden te ordonneren, dat voortaen, wanneer eenigli schip van de. Comp^ comt te ver- ongelucken, op de beconien lydinge een memorie sal worden gemaeckt uyt de monsterrolle van hetselve, met specificatie vande persoonen, die daer met omgecomen ofte van gesalveert sullen syn, en oock waer de gesalveerde voort overgegaen en belent syn, om soo voort vervolgt te connen werden.

11. Ende tot welcken eynde oock op andere plaetsen, daer schepen afgevaerdight en gemonstert worden, de monsterrollen aen lant genomen en ten comptoire, daer 't behoort, bewaert sullen worden, gelyck alhier is geschiet, om by sulcke onge- vallen daefvan gedient te connen syn.

12. En welcke boeckiens en meroorien dan oock jaerlycx, nevens de logie- en soldy boecken, naer het Vaderlant sullen worden gesonden, ten behoeve van degeene, die daeraen gelegen sal mogen syn.

13. Voort sal in 't verstrecken van gagie aen dienaeren, die in 't Vaderlant eenige maenden besproocken ofte wegh- gemaeckt hebben, geleth moeten worden, dat deselve ten min- sten sooveel maenden gagie te goet blyven houden, alsse weghgemaeckt hebben, te meer om dat de heeren, onse prin- cipalen, dickmael genootsaeckt worden de betaelinge te moeten doen, selfs aleer de boecken overcomen en gesien can worden off al soo veel op de reeckeningen te goet sy gebleven ofte niet.

14. Soo moeten de boeckhouders oock vei\laeht sp, wanneer onder de middelen der overledens eenige contanten worden gevonden, die aaude Comp''. worden getelt, deselve

15. J. MAETSUYKER. 519

wel na de vahiatie hier te lande tol 60 si uy vers de reael goet Ie doen, maer deer by oock te noteren, dat de erffge- naenien echter in HVaderlant geen meer en sullen hebben te pretenderen dan realen van 50 stuyvers het stuck, gelyckse daer «yn. doende.

TT^ Waarschuiving aan ifcheepa-officieteu in dimst van de 0,'L Compagnie.

Alsoo van lange tyden alT groote klachte gevallen is over de morssereyen, die gepleegt werden by d'opperhoofden van de schepen en wel insonderheyt by de geene, die eerst nieuw uyt het Vaderlant hier comen aen te landen, hoewel oock by andere, hier binnen's landts vaerende, met het verbergen en versteecken van haer provisien en oock alderhande scheeps- behouften, byna sonder onderscheyt, waer uyt groote disordre comen te ontstaeh, ja, dat sommige dubbele en andere geen behoorlycke ordinaris of enckele provisie voor haer volck soude comen te genieten, dat onder dienaers van een en de- selfde meesters geheel buyten alle reden en fatsoen is, oock dat sommige van alle off veele scheepsbehouften dubbelt ver- sien souden syn en andere gebreck hebben, daer groote on- gelucken, als blyven van scheiden en diergelycke, uyt soude connen ontstaen, dat tegen de natüurlycke reden strydende en geheel onverantwoordelyck is voor degeene, die daer oor- saecke van syn, en daer omme onverdraegelyck voor die gene, die daer inne cunnen voorsien, om welcke redenen dan, en oock te meer, dat onse meesters nu noch in haerenjongsten vanden 24*" Augusti 1669 soo ongemeen klagen en misnoegen over de ongelyckheyt en disproportie, die 'er geweest is tusschen de eygentlycke voorsieninge der schepen en die, dewelcke be- hoort hadde te wesen, nae de l>emanninge derselver, na een rechte geproportioneerde lyste ; 't welck vast gestelt wesende, de gelycke voorsieninge der schepen alhier op haer vertreck na 't Vaderlant, gelyck geschiet is, ende eenparige schafBnge op de reyse nergens anders van daen heeft cunnen comen,

820 1670. J. MAETSUYKER.

als uyt de overvloei der verswcgen en achter de liaul gehou- den en verborgen provisien ; en alhoewel gelooft wert, dat sulcx veeltyts geschiet sonder ontrouwe ofte, om eygenllycker te seggen, sonder dat degeene, die sulcx doeu, daer door haer selfs souden verrycken, nochtans oui dat de gelegenlheyt somtydts dieven niaeckt en dat de ontrouwigheden altenietin der daet waer bevonden syn by degeene, daer op lueu geen quaet vermoeden soude hebben en dat andere haer selffs uiel reden hebben verdacht gemaeckt van ontrouwe, Soo ist, dal om in allen desen de vereyschle ordre te stellen en de voor verhaelde disordren en ongeregeltheden, sooveel mogelyck en doenelyck, voor te comen, goelgevonden, besloten en vastge- stelt hebben te ordonneeren, te beveelen en te gelasten, gelyck wy ordonneeren, gelasten en beveelen by desen, 't gene hier na volcht, als namentlyck:

1. Dat van nu voortaen geene schippers ofte die als hoofden der zeevaert op de mindere vaertuygen gebruyckt wci-deu, schoon genomen al, datse maer stuerluyden oiï mindere officieren in qualiteyt mochten wesen, haer sullen verstouten eenige goederen, 'Isy provisien, scheeps- off oorlogsgereetschappen ofte wat andere goederen, dat het mochte wesen, voorbedachtelyck te verbergen off achter de handt te houden, ende wanneerse comen om provisien ofte andere behoeften voor 't schip te ver- swygen, maer telckens een lyste mede brengen der goederen, aen boort resteerende, van die soorte, daervan sy luyden op nieuw begeeren versien en versorgt te wesen, en denselven teyckenen.

2. En wel namentlyck worden de schippers vande sche- pen, nieuws uyt het Vaderlanl gecomen, gelast haer na dese ordre te reguleeren, en insonderheyt geene haerder goederen aen andere schepen te verbergen, op poene van, soo de goe- deren aen Imort selfs verliorgea syn geweest en niet bekent gemaeckt, boven de restitutie der goederen, in de helfl van de

3. waerde der verborgen goederen te worden gestraft', ten profyte van den Heer, soo de saecke voor dep rechter niet en comt, ofte anders in de geheele waerde, mits dan verdeelt wordende

4. J. MAETSUYKER. B21

als gehriiyckelyck, iiuicr soo de gcicderen bevonden worden acn andere schepen, vaerluygen, ey landen, ofle waer 'Iwesen luochte buyten 'leygen schip gebracht te wesen, als dan sullen d'opperhoofden voornoemt niet alleen in de volle waerde der versleecken en overgebrachte goederen worden gestraft boven de restitutie derselver als vooren, maer noch bovendien niet suspencie, deportement olT andere swaere geltstraffe na de groote en uytsporigheyt des misdaets, ten oordeele des rechters, bebalven dat oockde schippers, die sulcke goederen overnemen, daer over aenspreeckelyck en straffbaer sullen wesen, na gelegentheyt en omstandigheyt der saecke, ten minstens in drie maenden gagie, boven de restitutie der goederen, off by gebreecke van dien, de vergoedinge derselver, na de prys deser plaetse, sonder dat voorwendinge van oncunde gelooff sal worden gegeven, ten waere datse een ander recht schuldigh officier aen te wysen wisten, die het selve bekende, off by onvermogen van sulcx sullen selfs schuldigh gereeckent worden; behoudens haer recht van ver- goedinge der geledeneschaede op de schuldige, als hy uytge- irevondcn sal wesen.

3. Soo werden oock by desen gewaerschout alle schippers, ondercoopluyden, boeckhouders en andere officieren, die sulcx aengaen mach, dat wy in 't aenstaende voornemens syn nauwer acht te nemen en ondersoeck te laten doen op de verant- woordinge der goederen en op de reeckeningen der schepen, denselven te laste gebracht, opdat sich elck voor schaede moge hoeden; en opdat ons placcaet van den 21 Mey 1655 te beter sonder eenige uytvluchten onderhouden werde, hebben oock goetgedacht *t selve by desen te vernieuwen en te ver- meerderen en gevolgelyck te gelasten, dat geene opperhoofden, veel min andere van de schepen, uyt het Vaderlant hier aen- comende, aen yemant particulier, *tsy Compagnie's dienaren ofte andere, wie ofte van wat qualiteyt ofte aensien deselve oock soude mogen wesen, te vergunnen geven off laeten volgen uyt haere schepen eenige provisien ofte victualiën van wyn, bier, brandewyn, boter, oly, vlees, speek, kaes, stockvis, broot,

8J2 1670. J. MAETSUYKER.

erwten, gort ofte wat het soude mogen wesen, niets uytge- sonderty nochte oock eenige scheeps- ofte oorlogsgereetscbappen, onder wat deckmantel ofte bewimpelingen hetselve oock soude mogen geschieden, op drievoudige vergoedinge van hel selve en verbeurte van haer ampt, qualiteyt en gagie, mitsgaders soodanige andere straffen, als de saecke bevonden sal worden ie meriteren. Met dese straffen sullen oock gestraft worden alle persoouen sonder onderscheyt, op wat Compagnie*s schepen, datse vaeren mochten, 'tsy uyt het Vaderlant eerst gecomen ofte oock wel van elders ofte langh op de rheede bescbeyden geweest synde, die eenigerhande Compagnies provisien ofte behoeften, van wat soorte die oock wesen mochten, van scheeps boort na landt te vaeren, om in haer huyshoudinge ofte anders te gebruycken, gelyck voor desen wel geschiet is, ofte oock wel die geene, die sulckè goederen, als geseyt, t'haeren huyse bestellen, door haer selfs off door andere, eerse aen scheeps boort gebracht geweest syn.

30 Mei. Bepaling, dal de Bailluw en de Landdrost, vóór de aanvaarding van hun ambt, een eed van ^purge'' moesten afleggen.

Zulks werd noodig geacht, «omdatse over de civile saken Bsoo wel als Schepenen adviseren ende stem hebben/'

6 Junij. Uitbreiding van het Collegie van Weesmeesteren te Batavia.

Dit stuk, afkomstig van Schepenen, luidt: -alzoo de admi- •nistratie der middelen ter Weeskamer alhier van jaar tot •jaar grooter ende swaerder werd, soo is goetgevonden het •sehre collegie met nog twee leden te verstercken, te weeten •met een Gompagnie's dienaer ende een borger, waertoe met »den eersten een dubbelt getal by heeren Schepenen genomi- •neerl zal werden."

De Hooge Regering heeft dezen inaatregel op denzelfden datum bekrachtigd.

1670. J. MAETSUYKER. 523

12 Julij. Bepaliiuiy dat gedroste en door hunne eigena^ ren, zonder hulp der justitie of van de Regering, achter- haalde lijleigenen gestraft mogten tvorden achter het stadhuis door de eigenareth, niet voorkennis van deti Officiet\ of door den Raad van Justitie, ma hoer ^agthare goetvinden"

De bestraffing geschiedde alsdan niet publiek op het schavot.

29 Julij. Toekenning van 2 rijksdaalders 's maands als kosigeld aan den chirurgijn, den schaftmeester en den portier van het Lazarus-huis ie Batavia.

Vroeger kregen zij ieder I7i rijksdaalder als kostgeld. Hunne inkomsten bedroegen overigens: de chirurgijn, 6 rijksdaalders en 32 stuivers; de schaftmeester, 6 rijksdaalders; de portier, 4 rijksdaalders. Het kostgeld werd betaald uit de inkomsten van het gesticht.

8 Augustus. Verbod tegen het aandoen van Malakka, y^als by hoog dringende noof\ op reis van Batavia naar i^d'inlantse quartieren" {Bengalen, Koromandel, Ceilon, Soerate, Perzié, enz.) en vice versa.

Men moest dientengevolge bij voorkeur door Straat Sunda «buyten Sumatra om'*, zijn koers nemen.

9 Augustus. Voorschrift nopens het procederen tegen den Curator ad lites.

Om onnoodige termijnen en kosten te voorkomen bepaalde de Raad van Justitie, van wien dit stuk afkomstig is, dat alle zaken tegen den Curator ad lites over nalatenschappen van Compagnie's dienaren twee dagen vóór de zitting, ter

524 1670. J. MAETSUYKER.

secretarie mei de (laarU>e l)oliooreiide stukken opgegeven en aan den pnH!ureiir van den Curator ad liles op denzelfden dag overhandigd moesten worden, «opdat hy tydelyk die zaken •met zyn ni'. communiceeren en iuslructie bekomen mach."

25 Augustus. Last op den Raad van Jusliiie te Batavia om, wanneer de Regeriny zulks verlanyde^ aan haar mededeelimj te doen van de gronden^ waarop 's Raads vonnissen berustten.

Deze last is afkomstig van de Heeren XVII"*^" en vervat in een brief van Bewinthebbereu aan den llaad van Justitie.

De Raad van Justitie had in ecne memorie, gedagteekend 18 Noveml)er 1669, aan de Heeren XVII"**" te kennen gegeven, naar zijne meening, »ongeliouden te weesen om van haere •gewysden reede te geven."

Oorzaak van een en ander was de aanhaling door den Water-fiscaal van particuliere goederen aan boord van hel fluitschip Nicuwpoort, naar aanleiding waarvan de Raad van Justitie een vonnis velde, waarbij volgens het oonleel der Regering de bepalingen nopens particulieren handel niet be- hoorlijk werden in acht genomen. Zie ook hl. 486 vlg.

28 Augustus. RegletnetU op Itet vervoer niet Compagnies

sche})en van 4uydeti en familiên' uit Nederlaml naar

de Kaap de Goede Uoop^ Mauritius^ Batavia of Ceilon en terug.

Dit stuk, afkomstig van de Heeren XVU«^", luidt, als volgt*

1. De geenc, die alleen oiT met syn familie na een van de plaelsen, hier boven in 't hooft uytgedruct, sal soecken te gaen, sal tot dien eynde passagie derwaerts op een van de schepen van de Comp® werden geaccordeert en buyten costen off lasten oveigebragt, mits doende den eedt van getrouwigheyt aen de gemelte Comp'^.

2. Des sullen deselve geen andere off verdere bagagie mogeu

1670 J. .MAETSUYKER. 528

mede nemen, als tol haer nodigh gebruyck onder wege van doen sullen heblien, en dat ter discretie vande bewinthebberen, daer sy sullen comeu uyt te vaeren, alleenlyck dat yder per- soon off huysgesin sal vry staen te mogen medenemen tot een sorame van drie duysent guldens toe aen geit.

3. Aen de Ca.bo de Bonne Esperance, 't eylandt Mauritius, tot Batavia off op Ceylon gecomen synde, sullen sy haer aldaer off oock wel tot Cochin mogen ter neder stellen, om haer al- daer te erneren met het geene van haer industrie, weten- schap, hantwerck off aml)acht soude mogen wesen, oock wel om haer handel te dry ven, voor soo veel daer is gepermitteert en verder, noch anders, niet.

4. Die sich met den lantbouw sal soecken te gedoen, sal aen de Cabo de Bonne Esperance, op 'teylant Mauritius off Ceylon soo veel lant in eygendom konnen becomen, als hy eenigsints sal konnen beheeren, aen dewelcke oock sal werden gepermitteert soo veel gereetschappen mede te nemen, ais de bewinthebberen sullen oordeelen nae discretie te behooren.

5. Die geene, die als vooren derwaertsaengaen, 't sy alleen off met haere vrouwen en kinderen, sullen gehouden syn daer te lande te verblyven den tydt van vyfthien jaeren ; maer, in- gevalle sy onderwylen daer souden mogen comen te overlyden, sullen derselver weduwen, iugevalle sy daer comen te her- ti-ouwen, tot geen langer verblyff wesen verobligeert als voor den tydt van vyff jaeren, van haer trouwdach af te reeckenen, verstaende indien aen de voors. vyfthien jaeren soo veel of meerder tyt als de voors. jaeren soude resteeren; soo oock de dochters, daer trouwende, sullen insgelycx geen langer verbant als van vyff jaeren subject wesen, van den trouwdach als vooren aff te reeckenen.

6. Die nae expiratie vande voors. vyfthien jaeren weder na dese landen sal soecken te gaen, sal voor transport en kostgelt bctaelen, soo in voegen als tegenwoordigh in Hreguarde vande vrye luyden in Indien gebruyckelyck is, te weten, alle mans- en vrouws persoonen, twaellf jaeren en daer boven out synde, voor haer transport yder drie hondert

526 1Ö70. J. MAETSUYKER.

guldens, ende die beneden de twaeliT jaeren out syn, hondert en vyftigh guldens; en daerenboven voor costgell, de luans- persoonen, die in de cajuyt sullen connen werden geaccomo- deert, dertigh stuyvers, die in de hut achtthien stuyvers en by 'tgemeene volek negen si uy vers; de vrouws persoonen, boven de twaeiff jaeren out synde, die inde cajuyt sullen eten, een gulden, inde hutte Iwaelff stuyvers ende hy 't gemeene volck negen stuyvers daeghs, sullende de voors. betalinge worden gedaen voor den lydt van ses maenden, volgetis recipisse daer van te verleenen, onder die conditie en toesegginge nochtans, dat indien eenige van deselve op de reyse souden mogen comen te overlyden, ter camer, aen dewelcke de schepen geconsigneert gaen, aen derselver errgenaenien oiT recht verkregen hebbende sal worden gerestitueert, soo veel by off van wegen deselve, nae advenant de voorseyde ses maenden, van haer vertrek aff tot haer aOsterven toe gereeckent, t'over off te veel betaelt soude mogen syn, sonder datse nochtans gullen vermogen eenige coopmanschappen met haer van daer te brengen, oock geen andere ommeslach van goedeien, als tot haer lyff en anders is behoorende, suilende alle 't overige by de Cornp. t'haeren profyte werden aengehouden.

7. Maer 'tgeene sylieden daer te lande souden mogen hebben geprospereert, sullen sy gehouden syn in geit te con- verteren en t selve aen de Comp' op wissel te tellen, om haer hier te lande, geit om geit, met de ordinaris advance van vier pr. et. weder te worden goetgedaen.

5 September. Bepalitig, dat iiouverneiêr-Getieraal en Ra- den van Indie uitmaakten, uit hoeveel personen moes- ten bestaan de raads-vergaderingen, toegevoegd aan de gouverneurs en commandeurs op de buiten-posteti.

Dit voorschrift is afkomstig van Heeren XVn°«°.

De gouverneurs en commandeurs mogten provisioneel in vacatures voorzien; ook mogten zij, in vereeniging met hunne raadslieden, de leden van eenigen Raad van Justitie benoemen.

1è70. J. MAETSUYKÉR. K27

5 September. Vrijstelling dei^ Chinesche vrouwen van het betalen van hoofd-geld, zoolang hare echigenooten van de plaats hunner inwoning afirezig waren.

Deze vrijstelling had reeds plaats te Batavia, maar elders niet. Zoo liet men o. a. op Aml)oii de vrouwen van Chinezen, die wegens handel afwezig waren, hoofdgeld betalen. Nu werd de vrijstelling algemeen verklaard.

12 September. Opheffing van de Lattjnsche school te Batavia.

Het aantal leerlingen was tot twee verminderd.

23 September. Last op den Kerkeraad, zonder toestem- ming der Hooge Regering, geen ouderling of diaken af te zetten, noch een predikant te schorsen.

Aanleiding tol deze aanschrijving gaf het schorsen voor 6 weken door den kerkeraad, zonder medew^eten van de Hooge Regering, van den predikant, D. Brouwerius, die,, een ter dood veroordeelden inlander »in de christen religie willende onder-

• wysen, daer toe onder andere rottang slagen gebruyckt bad, —

een gansch ongehoor t en onbequaem middel omdeheydenen •Ie bekeren."

De kerkeraad beriep zich op art. 68 van de kerk-ordening van 7 December 1643, maar de Regeering betoogde te regt. dat dit beroep ten eenenmale ongegrond was.

4 November. Uitschrijving van een algemeenen bede-dag wegens liet vertrek van de eerste retour-schepen.

1 December. Instructie voor de Kooplieden in dienst van de O.-L Compagnie.

Dik stuk, afkomstig van de Heeren XVH"''", is hoofdzakelijk

528

1670. J. MAETSUYKER.

eene verkorliiig van de inslraclie voor de Commiezen en Koop- lieden, hiervoren op bladz. 57 — 72 medegedeeld.

De w^ijzigingen, welke de instructie van 1643 bij deze rednelie heeft ondergegaan, zijn de volgende:

Instructie 1643.

Art. 1. Art. 2.

Art. 3, Art. 4.

Art. 5. Art. 6. Art. 7.

I

Instructie 1670.

In plaats van «comnHseu" wordt gelezen: »coopluyden."

»Den oppercoopman ende «schipper" vervallen. — Het slot luidt: «ter plaatse, daer »Hien gelegentheyt niochte »hehben om verlucht (e wer- »den, hei'souten oRe herpekelt, Mgedroocht ende wedemm tot »vei*sclie, verluchtende sniaeck «gehracht worden."

Ulijfl nagenoeg onveranderd.

In plaats van «coopluyden «ende schippers" wordt alleen » gelezen: »coopluyden."

Onveranderd.

Vervalt.

•De coopluyden sullen, yder «in syn quartier ofifcomptoir, »neei*stelyck letten op denin- »»koop van de goederen, waer- »toe sy ordre hebben, achter- » volgens de memorie, monsters »ende instructie, tot den inkoop »van deselve haer mede ge- » geven, mitsgaders aengaende »het houden van de scheeps- •boecken ende logie-lK)ecken, •» haer reguleerende nae de par-

1670. J. MAETSUYKER.

529

» ticuliere, gednickte instructie.

•daervan genaaeckt', oppeene

•daertoe staende."

Art. 8—21.

Vervallen.

Art. 22.

Nagenoeg onveranderd.

Art. 23.

Vervalt : »naer ad venand . . .

»reael van achten

99

Art. 24—26.

Onveranderd.

Art. 27—29.

Vervallen.

Art. 30.

Onveranderd.

Art. 31—33.

Vervallen.

Art. 34.

Vervallen de slot-woorden:

•ende voorts" enz

,

Art. 55-37.

Vervallen.

Art. 58.

Onveranderd, behoudens «Ba-

tavia" in plaats van «Bantam."

Art. 39-41.

Vervallen.

Art. 42.

Onveranderd ,

behoudens

•

-coopluyden" in •commysen."

plaats van

Art. 43—45.

. Vervallen.

Art. 46.

Onveranderd,

l)ehoudens

•coopluyden" in

plaats van

•commysen ende

schippers."

Art. 47.

Vervallen.

. 48.

Onveranderd.

. 49.

Vervallen.

. 50.

Onveranderd ,

behoudens

•coopluyden" in

plaats van

«commysen."

» 51.

Vervallen.

Art. 62 en 53.

Onveranderd, behoudens (als

voren).

Art. 54.

Vervallen.

» 55.

Onveranderd.

Art. 56—59.

Vervallen.

DSIL U.

34

BSO

1670. J. MAETSUYKEft.

Art. 60.

Art. 61—62. Art. 65.

Art. 64.

Alle coopluyden sullen ge- honden wesen, soo wel aen de Comp. als den Gouverneur Generael ende Raeden van India over te schryven den slaet van haere comptoiren, byson- der den handel en negotie be- treffende, ende sullen de voors. haer brieven, door den Gouver- neur^Generael van India ge- opent, herwaerts overgesonden werden.

Vervallen.

Verkort, maar dezelfde be- doeling.

Als voren.

Aan deze instructie is toegevoegd de navolgende: Memorie voor de coopluyden en andere officieren, waer op sy in 't stellen van haere rapporten sullen hebben te letten, omme de heeren Bewinthebberen, haer meesters, van alles punctuelyck te onderrigten, bestaen in ses princi- paele hoofdtstukken. Ten eersten, de gelegentheyt ende situatie van de plaetsen, daer sy geweest syn ten dienste van de Comp. Ten tweeden, de politie ofte regeering derselve. Ten derden, den handel en principaele neeringe aldaer. Ten vierden, de vruchten van de landen. Ten vyfden, onser vyanden magt, gelegentheyt ende corres- pondentie.

Ten sesden, de magt, gelegentheyt ende correspondentie van de Comp. in deselve plaetsen.

In het deduceeren van 't eerste poinct sal dienen gelet

off in een koert afgeteyckent ofte ten minsten

particulierlyck aengewesen:

l. De grootheyt van de landen, steden, dorpen, etc.

1670. J. MAETSUYKÈR. 551

1671. Figuere, 't sy rond, vierkanf off anders.

1672. De polus hoogte.

1673. De revieren en haere diepte, welcke cours ofte loop ten oosten, westen, zuyden ofte noorden, ofte oock, hoe verre die lantwaert in met scheepen en cleyne vaertuygen bevaren connen vrerden en welcke steden op deselve leggen.

1674. Wat havenen en rheeden daer syn, hoedanig hare strekking, gelegentheyt, gronden, diepten en oock, hoe naer de schepen aen land comen connen.

1675. Hoe veel steden en dorpen daer syn, hoe naer, hoe verre van de zee, van de revieren en oock van den andere gelegen.

1676. Hoe volckryk het land, steden en dorpen syn van mans, vrouwen en kinderen.

1677. Off het land is vlack, heuvelachtig of bergachtig.

1678. Den aart van den gront van 't lant, off die is cley, sand, steen, veen, hey off anders.

In Ubeichryven van *t tweede stoel te leUeUy eerst op de wereldlycke overigheit.

1. Off het land by een koninck, door den adel ofte by de gemeente geregeert wort.

2. Wat magt, staat en suite den koninck heeft.

3. Wat ende hoeveel krygs volck.

4. Wat forten, paleysen en sterckten, ende hoedanig deselve syn, ende met hoeveel krygs volck beset.

5. Wat incomsten en middelen.

6. Wat vyanden ende oorloge, ende waerom hy oorloge voert.

7. Hoe hy tot de onse ende andere natiën genegen is.

8. Hoe ende by wien de Justitie ende civiele saecken werden bedient.

9. Hoe ende by wien de crimineele saecken, en wat delicten daer meest gestraft worden.

10. Wat haer voornaemste wapenen syn in den oorlog.

B32 1670 J. MAETSUYKER.

Tefi anderen op de geestelycke overigheyi,

1. Voor eerst, wat religie en godsdienst daer is.

2. Wat, hoeveel en hoedanige kercken.

3. Wat middelen en incomen deselve hebben.

4. Wat  priesters  en  onder  wien  sy  syn. 

5. Hoe sy hun tegens ons dragen in 't stuck van de religie.

6. Wat haer principaele ceremoniën syn, in de dooden, in den godsdienst, in de huwelycken ende andere principaele saecken.

7. Wat sy van de christen religie houden en hoe sydaer toe off tegens gezint syn.

Ten derden, op de oeconomie ofte huys-regering, die by den adel en by partiknliere gehouden werL

1. Wat huysen en huysraed de inv^oonders hebben.

2. Wat haer kleeding en principael cieraet is.

3. Wat spyse en dranck.

4. Wat fatsoen van voick, soo mans als vrouwen daer syn.

5. Hoe sy den echten staat houden.

6. Hoe sy haer kinderen opvoeden, insonderheyt die geene, die van ons volck ofte andere Christenen geprocureert werden.

7. Wat costuymen aldaer syn in de successien.

8. Hoe en sterck sy haer doen dienen van mans, vrouwen, vrye ofte slaven.

9. Item van wat aard ende conditie, wreet ofte vriendelyck, trouw ofte ontrouw.

Op U derde poinct te annoteeren:

1 . Wat handel aldaer omme gaet en hoedanige waeren aldaer vallen, en welcke uyt andere landen aldaer gebracht worden.

2. De prys van de waeren, soo wel van die daer vallen, als van de geene, die men daer uyt andere landen brengt.

3. Wat soorten van de Nederlandsche waeren daer ten meesten dienst van de Comp. gebracht soude connen werden.

4. Wat prolTyten op de coopmanschappen vallen en welcke waeren meest rendeereiu

5. J. MAETSUYKER. S35

6. In somma, wat handel en traffycque aldaer ten besten is.

7. Wat ambachten en principaele neeringe daer te lande syn.

8. Wat scheepsvaert daer is, ende hoeveel schepen, oock van wat soorte.

Op het vierde ie beschryven:

1. Wat vruchten aldaer te lande wassen, soo van geboomte, saedt, tarüw, rys als andere.

2. Off het land bequaem soude wesen tot Ëuropesche vruchten.

3. Wat  soorte  van  vee  ofte  bestiael  daer  is. 

4. Off men aldaer wel bestiael van dese als andere landen soude connen planten.

5. Wat lyftogten voor menschen en beesten, oock hoe dier ofte goede coop.

6. Wat hout en andere materialen aldaer vallen tot bouwinge van huysen, scheepen, etc.

7. Off daer wetenschap om kooien, calck, item buspoeder, piek, teer, touwen ofte diergelycke materialen te maecken, soo tot bouwagie van huysen, forten, schepen als toerustinge derselver.

Op hel vyfde aen te teeckenen:

1. Het getal en forme van de forten en sterckten onser vyanden aldaer.

2. Hoeveel geschut en voick op is.

3. Haere regeeringe.

4. Magt en correspondentie.

5. Als oock den handel van onse vyanden in deselve landen.

Op 'tsesde particulierlyck aen te wysen:

1. 'T getal, forme en sterckten van onse forten.

2. Hoe veel geschut ende voIck daer op is.

3. Wat ammonitie van oorloge en andere provisien, als oock vivres.

4. Hoe veel volcks en wat ammonitie van oorloge, vivres

554 1670, 1671. J. MAETSUYKER.

scheepen, jagten als andersints daer van nooden souden wesen om soo wel tegens de inlanders als tegen$ de vyanden ver- seeckert te syn.

5. Ende voorts alles, dat aldaer tot nut, dienst en voordeel van de Gomp. mag geremarqueert worden.

26 December. Bepaling, dat geeti regt zoude worden gedaan op i^het tuysschen ofte toppen der Chinezen ende ^oock op de verstreckinge van gelden^ door de pachters y>of andere tot het toppen oen jmant gedaen, nietjegen- ntaende wat obligatien ofte schriftelycke schuitkennissen ^daer van sullen mogen syn gepasseert."

? ? Bepaling, dat burgers voor het CoUegie van Sche- penen en Compagnie's dienaren voor den Raad van Jt$stiiie moesten gedagvaard worden tot het afleggen van getuigenis, ^schoon van een of meer burgers, beneffens ^ Compagnie' s dienaers, te samen in een en de selve ^saeke getuygenis gerequireerd wierde,^'

Dit stuk is afkomstig van den Raad van Justitie te Batavia en eene ampliatie van een dergelijk (niet meer te vinden) stuk, gedagteekend 12 Februarij 1667.

9 Januarij. Verbod tegen het beschadigen van de Com- pagnie's klapper-boomen langs den weg naar Antjol, tegen het berooven dier boomen van vruchten, en tegen het beschadigen van de bamboesen, waer in de touack ^getyffert ofte vergadert wert.'

Zoowel Europeanen, als inlanders maakten zich aan dien diefstal schuldig, waarom de pachter van Ciompagnie's >calappus •boomen" hierover bij de Regering klaagde.

De poenaliteit was straf ^nae gelegentheyt vande gepleeghde «moetwil als openbaere straetschenders."

1671. J. MAETSUYKER. 83B

6 Februarij. Bejmlingy d(U de ^medecim mnckeV' te Batavia tweemalen 's jaar s door speciale gecommitteer- den moest worden nagezien.

Dit nazien geschiedde niet alleen om te weten >off met •alles wel en na behoren wert te werck gegaen/' maar ook om >te beter doorgaens te cunnen doen letten op het reglement •van de petitien derselve."

27 Februarij. Tarief van in- en uitgaande regtm te Batavia.

In Rade wederom gespeculeert ende gedelibereert synde op de redressen der lyst van de tollen ende gerechtigheden, in eenige poincten van deselve ten besten gemaeckt, is op die nader examinalie, etc. dan eyntelyck goet gevonden ende ver- staen deselve soodanig te arresteren en in gebruyck te brengen, als hier onder volgt:

Eerstelyck, sollen dese naevolgende goederen van incomen onbelast en vry syn, als te weten:

gout en silver, gemunt en ongemunt;

lyfeygenen ;

timmerhout en branthout;

rys, aende Comp. gelevert wordende.

Alle andere goederen, daer niet byverpachtingh off bysonder contract anders off gereets is off na desen sal worden geor- donneert, sullen betaelen, als volght, te weten:

incomende. uytgaende. Rycxd. Rycxd.

Javaense 't p^ ^4 Vi

Tonquinse do. ^4 V4

Anys . .

Alluyn I

Artal ofte geele verwe do. 1 1

Amandelen I

Amphioen do. verboden 10

536

1671. J. MAETSUYKER.

incomende. uyigaende. p'. c. p. c*.

Aguilhout . . .

Ambre grijs.

do. noir. .

Alcatyven —

Ayuyn 10

Aracx pullen 20

Arack verboden

B.

10

20

5

incomende. uyigaende. Rycxd. Rycxd.

Boeken

BuflTels

Buffelshuyden . . Bieren, Engels.

't stx.

V.

V.

do.

V*

V.

de hond.

IV»

IV»

't vat

40

vry

(swarte

Benjuwynj^^g

Barnsteen

Besoar steen

Bloet corael

Byltjens van Billiton.

Boter. .

Chormandelse. Hollantse . . .

Blaussels. . . Bockens . . . Bandeesen. . Boontjes . . . Bamboesen . Brandewyn.

p^ c'. p'. c*.

10

10

1671. J. MAETSUYKER.

537

C.

Cardemoml

Capock 't p^

Comyn . .- do.

Caetchou do.

I Wingurlaese do.

^jjavaense |

Cassia linga ofte wilde caneelj*

1 Japanse do. Baros | Borneoj

^ ,. , IBantamse 't hond'.

Cadjangh.jj^^^^^^ do.

Clappus oly, de pot van 10 kannen Croonrassen stx.

iDcomende. uytgaende. Rycxd. Rycxd.

do.

't c'-'.

V.

'A

1

■A

3/

•7. V,

V.

1

V,

7*

1'

!\ 3/ /8

7. 17»

Crameryeu".

Uleden van zyde

Cust corael

Coper, oudt en nieuw Cioperdraet en beckens

Cassombo..

Cannekins

Cattoen

Cattoene garen

Calimback

Cajangb, groene

Comptoiren, Japanse Ulappus^ noten

zyde

cattoene. ...

Chergies

Contanten of silvergelt

incomende. uytgaende. p'. c^ p'. c*.

Ck)ussen

10 5

HO 5

vry. vry.

S58

1671. J. MAETSUYKER.

D.

Damasten. . . |

Diamanten. . j

Dammers 10

Dackpannen 20

Drancken uyt 'tVaderlant, siel bier, mom, Rynse wyn in bottels en wynen.

E.

Igesouten]

^y^'^'iversche. :.... 15

Eenden '

Europische waren, in dese lyste niet genoemt, sullen alle geven 20

incomende. uytgaende. p'. c^ p'. c*.

.... 5 5

5

5

Rycxd. Rycxd.

Eliphants tanden 't pic. 1 ^4 1 V4

F.

incomende. uytgaende.

Fruyten.

Persiaense.

Chinese en alle andere

p'. c^

p'. c*.

10

Goutdraet

Gielems

Genieters

Galnooten. . . .

[saet

^^«•^M oly..

Gedroochde enf . , , visch . . gesoute I

Geschilderde doecken

10

1671. J. MAETSUYKER. 859

Glaesen

Goude en silvere canten en passementen. .

incomende. uytgaende.

20

p'. c^ p'. c*.

Rycxd. Rycxd.

Gember, ingeleyt ofte geconfyt... 'tpicol '/s ^'«

H.

„ ^ Icleyne 'tstx. 7- Vg

Hertebeesten{ , , ., .,

Ivolwassen do. V4 Ia

Hertevellen 't hond*. % V2

p'. c*. p'. c^

Hout, als timmerhout en brandhout vry 5

Hoenders 15 ö

Hoeden 20 5

I

out

User

out

nieuw [ B 20

nieuw yserwerck of gemaeckt yser)

Rycxd. Rycxd.

jonvolwassene 't stx. */g '/s

ivoeDeesten. . { « 1 1 / « /

Ivolwassene . , do. 7a U

Koehuyden 'thond'. 17^ 17,

Kalck de hond^ potten V4 ^/s

p^ c'. p'. c*.

Ketels van yser 5 5

Kasen

Kaerssen

Kappers.

Kisten, Terlackt.

10 5

540

1671. J. MAETSUYKER. L.

incoinende. uylgaende.

p^ c^

Lange peper 1

Lampetten van coper

Looyangh of kopere armringen.l

Loock I

Lywaet, alderhande |

Laken, carmosyn-root, swart, wil,

groen, blauw, etc

Laeckerassen

10

20

Rycxd. Loot 'tpicol '/g

M.

Metselsteenen 't duysent ^/j

p^ c^

Muscus I

Medicinen van China, Japan of elders

ITonquinse . Matten.L

Javaense . . .

Mostaert saet

IBrunswyckse . Hollantse. . . .

Olyven

10

20

20

P.

Rycxd.

Peper 't picol V^

Poetsjock do. ^/4

Paerden 't stucx vry.

Perpetuanen do. 3

p'. c^

Rycxd.

1

p^ c^ 5

Rycxd.

1 1

1Ö71. J. MAEtSUYKÉR.

541

incomende.

e.

Peper, lange

Pelinghs

Papier, Chinees

Pannen van yser

» » metael . . . .

Porceleyn

Parels

n , gestampt

Pitjens, kopere en lode. .

Pedro de porco

Paranghs van Billiton . .

Pady

Pinang . . . .

Potten

20

Q.

QuitasoUen, cleyne of groote 10

Quicksilver 20

R.

Rycxd.

Javaense de 100 bossen ^4

Banjaerse. . . • . . do '/«

Basetten stucx. 3

Rys Hlast, 4

Rottangh .

Radicx

(China.

p^ c^

[Tonquinse ^

Rasemalo |

Rooswater 10

Rynsewyn in bottels 20

S.

Rycxd. Sappanhoul • • • /' P^^*- Vt

T pt

p^ c^

10 5

Rycxd.

'A

V*

4

p'. c». 5

5

Rycxd.

V.

S42 1Ö71. J. MAETSUYKER.

incomende. uytgaeDde.

Rycxd. Rycxdl

Sandelhout 't pW. 7, */,

Spiauter do. V* V*

Soethout do. 1 1

Schiltpatshoorn do. i Vi ^%

Steen om te metselen Hduysent */, '/^

Sout 'tiast. V4 V«

Steenbocx vellen 't hond'. 7, 7,

Slaven enjbeneden de 15 jaeren.. yder vry 5

slavinnenjvolv^assene yder vry 10

Dit van de slaven is te verstaen, alsse gevoert worden nae plaetsen, niet staende onder Comp'. gehoorsaemheyt, anders betalense niet.

p'. c^ p'. c*. Spaens en Persiaens leer)

Sattynen 5 5

Salpeter I

[bruyne .

10

Suykeren. vritte

Icandy

Smelt croesen..

Sintock

Steyffsels } 10

Stoelen

Schutsels van Japan

Stametten 20

Ryrxd. Rycxd.

Thin 'tpi. V, V,

Tarruwe 't last 6 4

p'. e*. p'. c'.

Thee en theepotten 5 g

1671. J. MAETSUYKER.

S43

Toback

Chinese

Tarnataense

Javaense

Japanse en alle andere .

Tobacxpypen

Tressellen

incomende. uytgaende. p'. c. p'. c.

20

Visch.

blaesen

snaren ;

gedroochde

gesouten

Verwe, blauw, geel en alle andere, etc. Vaderlantse eelwaer

Verlacte |««°P^»'"«"

kisten

Vennillioen 1

Vloersteenen van alderhande soort)

Vogebiestjes.

tpi

W.

Wieroock do.

Wax do.

Wolle watten

(ganty Wortelen

nisy . . . caruwe.

Wynen

Spaense. Rynse. . Franse. Clairett .

10

20

Rycxd. Rycxd.

'f ni 2 2

'U

n

P^ c^

.. 5

.. 10

20

P^ &.

5

544 1671. J. MAETSUYKER.

inooinende. uytgaeode.

Rycxd. Rycxd.

(Siamse 1 ^^

Zeep.. . Bengaelse . .J '® *^"^ '^ '*

IZuratse do. 1 Vi

Persiaense. , .

't pic. 10 10

Zyde . .

Bengaelse. Chinese. . . Tonquinse.

do. 15 15

p^ c*. p'. c}

Zyde stoffen van alderhande soorte, die hier voor niet by eygen naem uyt-

gedruckt en syn 5 5

Zyde watten 5 5

De goederen, in desen niet uytgedruckt, sullen gerecbtig- heyt betaelen na even gelyckheyt als andere, van nature en eygenschap met deselve naest overeencomende, na Hoordeel van den ontfanger en licentmeester gesamentlyck, soo 't dingen syn van cleyn of middelmatigh belangh, maer van eenigh mercke- lyck bedragen, oock na voorgaende bekentmaeckinge en goei vinden van den E. UF. Directeur.

De vaertuygen, Am om een pas of andere saecken hier ter reede comen en geen last breecken, sullen voor de ingeladen coopmanscbappen niet gehouden syn eenige tol te betaelen, maer eenelyck anckergelt a 1, 2, 5 en 4 rycxd. naer groote des vaertuyghs.

Die hier vertolt hebben en naer Malacca verseylen, sullen ginder vry syn van tol sulcker goederen, daer van behoorlyck blyck sullen toonen, dat op Batavia de gerechtigheyt betaelt hebben; maer, hier niet betaelt hebbende, sullen ginder ge- houden wesen te vertollen, schoon geen last en breecken en vorder willen.

Insgelycx sullen die over Malacca herwaerts comen en ginder betaelt heblien, hier van incomen vry syn.

1671. J. MAETSUYKER. B4K

n^l^ Verbod tegen het verkoapen aan ^andere, geen ^vaste onderdanen ofte subjecten vande Compagnie synde^ »van chialoupen^ jachten of andere vaertuygen^ geene •uytgesondert^ oock geen anckers^ touwen off andere •scheeps gereetschappen of andere equipagie goederen^ »veel min geschut of kleynder schiet-geweer ende am- •munitie van oorlogh."

Voor de uitrusting van sloepen en andere vaartuigen, welke Bataviasche en andere burgers langs de kust van Java of elders hadden doen maken of opkoopen, werden niet zelden vele »gereet8chappen ende nootlyckheden" uit Compagnie's maga- zijnen verstrekt en verkocht, welke sloepen, enz. daarna aan personen, geene onderdanen van de Compagnie zijnde, met winst werden overgedaan.

De Regering oordeelde zulks »om verscheyde redenen seer «nadeeligh en schadelyck voor den staet ende de comercie •van deselve Comp. ende haere goede onderdanen'', weshalve ztj dien handel verbood op verbeurte van de vaartuigen »ende

de viraerde van dien, mitsgaders soodanige verdere correctie, »als na gelegentheyt van de saecke sal geoordeelt worden te •behooren.**

-jT April. Voorschriften nopens begrafenissen.

Verboden werd: 1® het geven van »charpen ofte zyde sluyers" aan dragers of aansprekers ; het schenken van wijn, bier of andere sterke dranken en het voorzetten van brood of andere spijzen bij begrafenissen, op straffe van:

a. eene boete van 25 rijksdaalders voor hem, >die con- •trarie sal bevonden worden gedaen te hebben";

b. deportement van den dienst voor de aansprekers, die »de luyden niet gewaerschouwt hebben";

c. eene boete van 25 rijksdaalders voor hen, »die deselve •luyden noch sullen hebben bedient met scbencken of

Plu n. 35

S46 1671. J. MAETSUYKER.

«voordienen van spyse, Hsy dattei de noders syn of •andere'; 2^ het gaan >binnen het lyckhuys' na afloop der begrafenis, behalve voor >magen ofte bekenden, en uytterlyck niet meer »a]s drie geleden {sic) van de bekende boven de magen", op straffe van eeue boete van 25 rijksdaalders voor alwie voor de deur geen afscheid had genomen, «sondernoghtans •de dragers in desen te begrypen*'; 3^ het noodigen »tot het lyckhuys" van vrouwen, behalve •die van de maeghschap ende naeste gebueren, op ver- •beurte als boven, soo voor de gene, die nodigt, die doel •nodigen, als die op de nodiginge gaet"; 4® het vorderen door de doodkisten-makers van een hoogeren prijs dan:

10 rijksdaalders a 60 stuivers ieder voor een doodkist met schroeven tvan kiaten hout" voor een volwassen persoon; 8 rijksdaalders voor een dito kist zonder schroeven; •naer advenant", voor kisten van onvolwassenen; 4 rijksdaalders voor een »baye" kist van dikke planken; 2 • 3 • • n » dunne » ;

op boete van 8 rijksdaalders voor elke duurder geleverde kist. Indien de burger-kistenmakers ongenegen waren voor de aan- gegeven prijzen doodkisten te maken, dan was de Regering •t'allen tyden" bereid de kiften tegen lageren prijs dan het door haar vastgestelde tarief «inH Mallabaerse quartier" te leveren. Ten slotte vernieuwde de regering hare resolutie van 2B Hei 1666 betreffende het salaris van de aansprekers en gelastte:

a. den Curator ad lites geen verlof te geven tot het beta- len van onkosten >tegen den inhoudt en meeninge van •dese onse orde";

b. de Regtbanken te Batavia geen regt te spreken over dergelijke onkosten;

•niet tegenstaende de overleden, tsyby monde ofschrif- •telyck, anders mochte hebben begeert, jae bevoolen."

1671. vi. MAETSUYKER. 847

10 April. Bepaling^ dat des Woensdags gepreekt zoude worden voor »de gereformeerde gemeente van de Por- •tugeese tale'* in de nieuwe^ hamhoe loods^ *tot een ^kerck voor de Maleytse gemeente opgeslagen/'

Vroeger geschiedde zulks in de Nederduitsche kerk.

15 April. Last op de i^ordinaris procureurs^ als [hij eenig proces'l haere saecken tot het opmaecken van de •inventarissen gecomen syn", deze binnen ^ dagen ter secretarie op te maken.

Dit stuk, afkomstig van Schepenen, is zonder medeweten van de Hooge Regering uitgevaardigd.

De procureurs trachtten »tot schade en intressen van haer •meesters, de hangende processen te dilayeeren met het op- •houden van 't maecken der inventarissen, v^aermede veel tyds •van termyn tot termyn v^erd g'excipieert, met het voorgeven, •dat het aen 't een off 't ander mariqueert "

De poenaliteit was eene boete van 25 rijksdaalders.

De Secretaris zoude eiken Maandag, des namiddags, voor dat opmaken vaceren.

6 Mei. Bepaling, dat de cipier te Batavia was een burger en geen Compagnies dienaar.

Aanleiding tot deze beslissing van het Collegie van Schepenen gaf een conflict tusschen den Bailluw en den Advokuat-Fiskaal over het regt van gevangenneming van den cipier en diens vrouw >over eenich begaen crimineel delict."

Argumenten komen in dit stuk niet voor, vermits Schepenen de kwestie >gantsch buyten dispnyt** achtten.

12 Mei. Last op den Raad van Justitie te Batavia om in zaken, betreffende den particulieren handel, regt te spreken overeenkomstig de plakaten over die soort van handel.

548 1071. J. MACTSUYKER.

Dit stuk is afkomstig van Heeren XVn>^ en vervat in een brief van Bevrindhebberen aan den Raad van Justitie.

Hiermede houden verband de resolutie van den Gouverneur- Generaal en Raden van Indiê van 28 Hei 1669, alsmede bet stuk, vermeld onder 2B Augustus 1670.

9 Junij. Bepaling, dat bij de schutter^ dienaren dei^ Compagme en burgers niet onder elkaar zouden ^ge- •mengt'* worden.

Heeren XVn^ hadden zulks bij schrijven van K September 1670 aangeraden, maar na vele adviezen, pro et contra, besloot de Indische Regering bij het oude gebruik te blijven, vermits men uit de verandering vele »confusien' te gemoet zag.

10 Julfj. Verbod voor de ingezetenen van Batavia en omstreken tegen het schenken ^ofle overhandigen** van wijn, mom, HoUandsch of ander bier, brandewijn •of •andere diergelycke drancken** aan Nederlanders of inlanders •geduerende den tydt deser aenstaende dagen, i^dat se inde wapenen sullen wesen.'*

Dit verbod gold niet alleen »voor dit jaer, maar oock voor

de naevolgende jaeren." De poenaliteit was arbitrale correctie.

18 September. Scheiding van de Christen endeMaho- medaansche Ambonezen te Batavia.

Onderlinge twisten gaven aanleiding, dat de Regering aan de Christen Ambonezen een plek bij de Amanus-gracht ter bewoning aanwees.

20 November. Yereeniging van het liceni-meesterschap met het ambt van Sjahbandar.

1871. J. MAETSUYKER. S49

24 November. Bepaling^ dat de ontvanger te Batavia in rang stond ^naest voor d*oppercoopluyden van hel -CasUxir

26 November. Octrooi voor de O.-I. Compagnie tot het aanstellen van curators over boedds van in IndiS over- leden dienaren der Compagnie {Curatores ad lites).

De Staten Generael der Vereenighde Nederlanden. Allen den genen die desen sullen sien of hooren lesen, Saluyt, doen te weten : Dat wy hebben ontfangen en gelesen seeckere Requeste, aen ons ghepraesenteert by of van weghen de Bewinthebberen van de Geoctroyeerde Oost-Indische Compagnie deser Landen, tenderende om te obtineren Octroy tot het stellen van de Gurateurs over de Boedels van hare Dienaers, aldaer komende te overlyden sonder Kinderen, Weduwe of Erfgenamen in die Gewesten na te laten ; welcken aenghemerckt ende in achtinge genomen wesende, dat de voors practycque alberey ts den tydt van vyftigh jaren ende meer in Indien met goet succes haer executie beeft ghehadt : Soo ist, dat wy ons ten versoecke vande voornoemde Bewinthebberen van de gemelte Oost-Indische Com- pagnie ghenegen vindende, de selve hebben geoctroyeert, ghelyck wy haer octroyeren midts desen, omnie indistinctelyck in Indien Curateuren te stellen over de Boedels van hare Dienaren, aldaer komende te overlyden, soo wanneer de selve in Indien voornoemt geen Kinderen, Weduwen of Erfgenamen sullen komen na te laten, ende dat syluyden niemandt, hem in Indie voornoemt onthoudende, tot Executeur van haer Testamen- taire Dispositie of Administrateur van haer naegelaten Boedel en Goederen sullen hebben gestelt; des dat de ghemelte Com- pagnie haer Bedienden in Indien voornoemt eens voor al sal hebben te ordonneren ende te lasten, in sulcken geval daer toe altoos te verkiesen een van de alder-capabelste, suiBsantste ende ghetrouwste personen, die gevonden sullen worden ter plaetse, daer den voorsz. haren dienaer soude mogen komen te

850 1671. J. MAETSUYKER,

overlyden of daer syn naelatenschap ghereddet soude moeten worden.

Dat voorts de voorsz. Curateurs sullen syu ghequaliliceert ende geauthoriseert omme de Sterf-huysen van de voorsz. Die- naren van de voorschreve Compagnie te doen redden, de saecken van dien te verrichten, de processen, so active als passive, by or tegen den Fiscael of andere particuliere te intenteren, waer te nemen ende te vervolgen, ende voorts generalyck te doen alles 'tgunl de Erfgenamen, praesent wesende, sullen konnen of vermogen te doen.

Dat wyders de voorsz. Gurateuren gehouden sullen wesen 't geen van de voorsz Sterf-huysen, onder hare administratie gestelt, sal komen over te schieten, ten spoedighsten in Indien voornoemt aen de gemelte Compagnie goet te doen, ten eynde bet selve berv^aerts over-gemaeckt ende vervolgens mede aen de rechte Erfgenamen of de gene, die daer toe gerechtight soude mogen syn, uytgereyckt veerde.

Dat de voorsz. Erfgenamen ende oock niemandt anders, wie by oock soude mogen syn, ergens buyten Indien voornoemt sal mogen querelleren of hem opposeren in eeniger manieren in Rechten of daer buyten, tegens 't gene by de voorschreve Curateuren alsoo in Indien ghedaen of verricht sal wesen.

Dat bet niet te min aen de voorsz. Erfgenamen of andere Geinteresseerden, baer buyten Indien voornoemt onthoudende, vry sal staen, so wanneer sy kennisse krygen, dat yemandt van Ae ghemelte Compagnies . Uienaers in Indien overleden, wiens Erfgenamen sy syn of praeteuderen tesynofby welckers Boedel sy andersints souden mogen syn geinteresseert, een persoon te committeren ende te stellen om den Boedel en de nalatenschap van de voorsz. Overled'^n in Indien te redden ende administreren, voor soo veel ende soo verre die by de voornoemtle Curateurs, op ordre van de ghemelte Com- pagnie aengestelt, als dan aldaer niet albereyts gereddet soude mogen syn.

Ende dat die voorsz. by de voornoemde Erfgenamen ot andere by den voorsz. Boedel geinteresseerden te commiteren

1671. J. MAETSUYKER. 551

PersooD, hem in Indien praesenierende om den voorsz. Boedel te redden en administreren en metter daet daer toe aldaer procederende, de Functie van de voorsz. by de ghemelte Compagnie aengestelde Gurateur sal cesseren ende ophouden; blyvende niet te min in syn volle kracht en waerde 't geen de voornoemde by de ghemelte Compagnie aengestelde Gura- teur als-dan aldaer albereyts gedaen ende verricht soude mogen hebben.

Dat het wyders aen de gemelte Erfgenamen of andere by de voQrsz. Boedel geinteresseerde van gelycken vry sal staen, van de voorsz. by de ghemelte Compagnie aengestelde Gurateur in Indien te vorderen of door den genen, die sy goet souden mogen vinden daer toe in Indien voornoemt te committeren, te doen vorderen reeckeninge, bev^ys ende reliqua van syne adminis- tratie ende te eysschen vergoedinge van de schade, die sy door syn toedoen ende negligentie souden mogen hebbeu geleden.

Doch dat de selve Erfgenamen of andere by den voor- schreven Boedel geinteresseerden van de voorschreve Cura leu- ren, hier te Lande of elders buyten Indien gekomen synde, soodanige reeckeninge, bewys ende reliqua, midtsgaders ver- goedinge, niet sullen mogen vorderen of doen vorderen in eeniger maniere.

27 November. Magtiging op den burger, Marinus Janssen^ met eenige lieden, op eigen kosten, weggeloopen of weg- gevoerde slaven terug te halen.

Voor eiken, door hem van > buyten de fortressen" terug- gebragten slaaf zoude Janssen krijgen 10 realen van 48 stuivers ieder, »gelyck jegenv^oordich daer toe is staende."

GcMreld mogt hij met geweld » wederstaen, mits » allen 't halve »gebruyckende goede voorsichtigheyt, soo dat behoort."

Uit dit stuk blijkt, dat vele slaven, te Batavia te buis be- hoorende, door Javanen «te lande" werden «aengehouden ofLe » vervoert na de reviere Tangeran en elders, om d'oost ofte »west."

KSS 1671 J. MAETSUYKER.

8 December.' üitschrijmng van een bede-dag voor de retour-vlooL

22 December. Verbod tegen het maken of mengen^ m- voeren, bezüten^ verkoopen, koopen en gebruiken binnen de stad en jurisdictie van Batavia van tabaks gemengd met opium.

EeDige Chinezen en andere ingezetenen vroren begonnen met (leze «mixture*' te bereiden, »daer de gene, diêse ge- •bruycken, als kranksinnig en dol van worden ende waer •door sy in groote Bwarigheden souden cunnen comen te •vervallen."

De poenaliteit v^as: 1^ voor de eerste >reyse, dat daer over bekeurt satten •worden": a. voor den verkooper, eene boete van 20 rijksdaalders; 6. • • kooper, bezitter of gebruiker, eene boete van 10 rijksdaalders; 2* voor de tweede •reyse": dubbele boete; 3® «daer noch meer op bevonden wordende, soodanige verdere •correctie, als nae gelegen theyt der sake ofte moetvdl •geoordeelt sal worden Ie bebooren, tot arbitrage van den •rechter."

4j«,^^. Verbod tegen het j>tuysch speelen ofte toppen'' der Chinezen.

De Regering was tot de overtuiging gekomen, dat dit spel voor «de goede ingezetenen ende consequent voor degemeene •saeck zeer nadeeligh was, behalven dat *er oock eenige onbe- •hoorlyckheyt schynt in te steeken."

Daarom, in plaats van dit spel te Batavia en »inde omleg- •gende steden en plaetsen ten proffyte van d'E. Comp." als paar gewoonte te verpachten, verbood zij zulks, op strafiTe:

1671,1672. J. MAETSUYKER. 555

1^ voor yrljen: van eene boete ad 10 rijksdaalders;

S® » slaven: »agter bet stadtbays, aen een pael gebonden,

wel strenge-yck met roeden gegeesselt te werden;

3^ voor bem, >in wiens bays» stoep off erff sulcx sal gedaen •worden ofte bewesen sal worden gedaen te syn", eene boete van KO rijksdaalders «voor d'eerste ende dubbelt •voor de tweede niael, mitsgaders voort soodanige swaerder «eorrectie» als geoordeelt zal worden te behooren, tot •arbitragie van den regter/' De boeten kwamen ten voordeele van den Officier, die de

•bekeuringe" zou<le gedaan hebben. De strenge bandbaving van dit verbod werd bij uitzondering

aanbevolen aan den Bdilluw, den Landdrost, «zonder onder-

•scbeyt van jurisdictie, binnen ofte buyten", en aan de Fiskaals.

15 Januarij. Formatie van de politieke raden op Anibon, Banda, Temate, Makasser, Timor en Malakka.

Op last van Heeren XVII°^° (missive van S December 1670) werd die formatie, met inachtneming van de rang-orde der verschillende beambten, vastgesteld, als volgt:

voor Arabon: een gouverneur, een opper-koopman (secunde), de kapitein van bet garnizoen (>de derde"), bet opperhoofd van Hitoe, een fiskaal, het opperhoofd van Honimoa, de garni- zoen's boekhouder, een secretaris;

voor Banda: een gouverneur, een opper-koopman Tsecunde), een kapitein, het opperhoofd van Poeloe Ai, idem van Lontoor, een fiskaal, de garnizoen's boekhouder, een secretaris;

voor Ternate: een president, een opper-koopman (secunde), een kapitein, een fiskaal, de garnizoen's boekhouder, de win- kelier, een secretaris;

voor Makasser: eén president, een opper-koopman (secunde), een kapitein, een fiskaal, de gamizoen's boekhouder, de win- kelier, een l'^ luitenant, een secretaris;

t(t(4 1672. J. MAETSUYKËft.

rooi* Timör: hel opperhoofd, «een tot tweede*', de garni- zoen's boekhouder, een militair, de opper-chirurgljn; «wanneer •der een schip is, sal de schipper naest de tweede persocm

in rade genomen worden." Bij justitiële zaken moest »een »Yan de bequaemste, die aan lant leggen", als zevende raads- persoon aangesteld worden, ^latende dan een bequaem pennist »het secretaris-ampt bedienen";

voor Malakka : een gouverneur, een opper-koopman f secunde), een kapitein, de sjahbandar, een fiskaal, een equipage-meester, het opperhoofd van Indragiri, »als hy tot Malacca is", de gamizoen's boekhouder, een secretaris.

Heeren XVn°^° voegden aan hunnen last toe, >dat by ver- streek off versterff van dese off gene de provisioneele suppletie »aen de Gouverneurs ende Commandeurs, neffens derseher •raad werde gelaeten, verstaende op U£. approbatie, gelyck •als aen de Gouverneurs ende Commandeurs, beneffens der- •selver by ge voegden raad mede sal staen het aenstellen van •de raden van justitie, aldaer nodig."

IS Januarij. Voorschriften nopens het wacht-houden op de reede Batavia.

De schippers gehouden sullen zyn des nachts altyt eene goede wagt te houden, ten minsten van ses man, onder een bequaem ende nuchteren officier, te verdeelen: twee in't voor- schip, twee in't midden ende twee achter; ende opdat deseWe de geordonneerde wagt behoorlyck mogen waememen, so sullen de schippers gehouden wesen al te met eens boven te komen ende de wagten te visiteeren

Ende sal bovendien van de schepen, die daer toe by beurte gelast sullen wesen, door een der hoofd-officieren met een schuyt off vaertuych de ronde werden gedaen om te onder- soecken, off overal op de geordonneerde wyse behoorlycke wagt gehouden werd, hetsy dan met roepen ende antwoorden ofte dat de officier in persoon overklimme om de wagt te visiteeren.

1672. vi. MAETSUYKER. KKK

Tot welcken eynde de schipper van het admiraels schip alle dagen des voormiddags brief kens sal uytdeeleu aen twee schepen, die de volgende nacht ronde sullen moeten doen, te weten: het eene in de voor-nacht en het ander inde na-nacht.

Ende sullen ook deselve ronden insonderheyt moeten letten» dat by nacht geen vreemde vaertuygen, als Javanen ofte andere natiën, ontrent, veel min aen de schepen komen; en eenige vindende, die aen het admiraels schip brengen.

Ende sal de schipper van H selve des morgens den Equipagie- meester van alles, dat voorgevallen ofte bevonden sal wesen, getrouw rapport doen.

16 Februarij. Bepaling ^ dat de afkondiging van huwe- lijken van christen inlanders, zoowel in de.Portugeschey als in de Mdeische kerk te Batavia moest gedaan worden.

25 Maart. Verbod tegen den aanvoer en verkoop te Batavia van Moorsche en andere j^cMen*' {manufacturen).

De eenige, maar afdoende reden voor dit verbod was de schade, welke de Compagnie leed, door het vertier dier manu- facturen «door Engelsen. Deenen ende anderen.''

De poenaliteit wordt niet vermeld.

25 Maart. Verbod tegen het invoeren en uitgeven van te Bantam nagemaakte, dubbele stuivers, y^de Neder- Inlandse munt zeer wel gdyckende\ en van zekere soort van realen van achten, afkomstig van de oostkust van Java.

De poenaliteit was »de hooghste straffe naar gelegentheyt •van zaaken."

2 April. Bepaling, dat de rekeningen met de Compagnie van hefi, die in de soldij -boeken, ouder dan 1663, als vermist waren bekend gesteld, met hunne erfgenamen.

K56 1672. ü. MAerSUYKER.

i^onder suffisante cautie" en na verkregen magtiging van de belrokken Kamer der O.-I. Compagnie, honden worden verrekend.

Dit stuk is afkomstig van Heeren XVIIi^''.

12 Mei. Bepaling, dat geene arreHen zouden worden aangeteekend op maandgelden, afgestaan ten behoeve van vrouwen, wier echtgenooten in Indiê in dienst van de Compagnie waren.

Dit stuk, afkomstig van Heeren XV^^^^ bevat bovendien de clausule: »met dien verstande nogbtans, dat in gevalle de Com- •pagnie dienthalven eenige disputen off moeyelyckbeden souden

mogen voorcomen, dat men dan sigb aan haar Hoog

«Mogende sal kunnen addresseeren en versoeken, dat deselve »de Compagnie daer toe specialyck gelieven te octroyeren/*

7 Jung. Voorschriften nopens voordragten van schutterij' officieren.

Volgens eene oude ordonnantie moest de voordragt gedaan worden door het nieuwe (d. w. z. laatstelijk benoemde) Gol- legie van Schepenen, versterkt met de aftredende hoofd-officieren der schutterij.

Hieraan was de hand niet gehouden, waarom aan de oude

regeling herinnerd werd.

Tevens werd bepaald:

1 ^ dat de bedoelde boofd-offlcieren, voor zoo verre zij den rang

van kapitein hadden, hunne stemmen zouden uitbrengen

onmiddelijk na den Vice-President van bet Collegie van

Schepenen, als zijnde gewoonlijk gekwalificeerde mannen ;

2^ dat het stemmen van de luitenants en vaandrigs op den

ouden voet zoude blijven; 3^ dat, om verwarring te voorkomen, eerst eene voordragt

1672. J. MAETSÜYKER. KK?

van officieren voor de Oostzljdsche kompagnie en daarna een voordragt voor de Westzijdsche kompagnie afzonderlijk ingediend moest worden.

13 Junij. Bepaling, dat een delinquent, door den een of ander gevat, moest overgegeven worden aan den officier, binnen wiens jurisdictie de misdaad be- gaan was.

Deze uitspraak van Schepenen is gedaan naar aanleiding van eene mededeeling van den Bailluw en den Landdrost, •hoe somwylen gebeurde, dat misdadigers, begaen hebbende •eenig delict binnen deser stadt off voorsteden, sorteerende •onder de jurisdictie van den Bailluvr, nogthans buyten, onder »des anders jurisdictie woonagtig waren; en weder aan de »andere zyde luyden, binnen de stadt geseten, in de buyten •landen, onder het district van den Lantdrost, — waer uyt •ligtelyck te eeniger tyt tusschen hun E. dispuyt over het •calangieren van de soodanige occurreeren konde.''

28 Junij. Bepaling, dat zoowel matrozen, als soldaten, die ^aen de pevC' gebruikt werden, 5 jaren moesten dienen, alvorens verhooging van tractement te kunnen erlangen, ^anders dan het ordinair assistents costgelt.''

Somtijds werden matrozen, »wel ter pen synde,'' evenals •die van de militie, noots halven op de comptoiren getrocken •en tot schryven gebruykt"

Beide soorten van schrijvers moesten op denzelfden voet behandeld worden; maar dit was het geval niet, doordien de matrozen «onder drie jaerigh'' en de soldaten «onder vyff jaerigh •verbant" uitkwamen.

Aan deze anomalie maakte dit stuk een einde.

Het tractement van een Europeesch matroos bedroeg toen- maals «niet boven de thien gulden.''

Kt(8 167è. J. MAETSUYKEf^.

5 Julij. Bepaling, dat ^geleende'' dienaren van de Com- pagnie en zekere soort van procureurs behoorden tot de kompagnie der burgers, en schippers tot de kompagnie van den Equipagie-meester, wat hunne schutterlijke diensten betrof.

Geleende dienaren van de Compagnie waren zoodanige die- naren, die zonder vrijbrief (ontslag) te erlangen, met stilstand van tractement, aan vrijburgers tijdelijk veerden afgestaan tot het verrigten van zekere diensten.

Eveneens vaaren er dienaren van de Compagnie, aan vrie viras vergund voor de regt banken als procureurs te postuleren, mits zij bun tractement niet genoten.

Uitdrukkelijk is bepaald, dat deze resolutie van de Hooge Regering »int Batavia's ordonnantie boeck onder dentitulder •schutterye" zoude worden genoteerd

5 Julij. Verbod tegen het aannemen van magang's op de kantoren der O.-L Compagnie zonder vergunning van de Hooge Regering of van den Gouverneur-Generaal.

Al meer en meer bleek, dat >de inlandse natie baere kinders «tot de pen" zocbt »op te trecken en deselve te dien eynde »van jongs op by de opperhoofden der respective si'cretaryen »vande justitie, soldy en andere comptoiren*' bestelde.

De Itegering achtte dit verkeerd, »alsoo India dogh van ons »eygen natie haar kinderen vol genoegh wort."

Opmerkelijk is de uitdrukking, in dit stuk voorkomende: »met speciaal consent van dese vergaderinge ofte licentie van »d'Ed. W. Gouv'. Generaal."

9 Julij. Regeling der positie van de Opperhoofden in Japan.

Hun werd toegelegd een vast tractement van f 100. — 's maands. Bovendien werd bepaald: •wanneerse bier op Batavia syn.

1672. J. MAETSUYKER. 559

•sullen hebben sitplaats in den raad van justitie, te weten, »yoor de eerstemaal, datse uyt Japan komen, de laatste ; maar »daar naar weder daar gebruykt synde ende hier komende, »4atse dan sullen houden de plaatse naast die, daarse op haar »vertreck aan geseten hebben, sulcx haar open plaats, met •die boven baar sal geseten hebben ende staende haar absentie »sal opgeschikt syn, voor haar sal open blyven om op haar •aankomst alhier daarinne dan weder sessie te nemen.

•En aangaande de vereeringh voor hun extraordinaire on- •kosten, is verstaan, datse alsulcke onkosten (hier komende) •sullen opbrengen om haar daarinne soodanigh te gemoet te • komen, als na de billickheyt van de saeck dan sal kunnen •goetgevonden worden te behooren."

26 Julg. Last om hen, die ^tot de straffe van de wip'* waren veroordeeld, niet in hechtenis te houden tot eene executie zoude plaats hebben, maar onmiddelijk af te straffen, ten overstaan van gecommitteerden uit den Raad van Justitie en van den Secretaris van dien Raad.

5 Augustus. Bepaling, dat uitsluiting bij testament ^ende ^anders'' van den Curator ad lites en benoeming van boedel-beredderaars noodig hadden de ^approbatie'' van den Raad van Justitie, ^na dat de luiden \t, w. de aangewezen boedel-beredderaars'] en geleegentheyt der ^boedels sullen wesen; ende waer nae hem de Curator »ad lites dan sal hebben te reguleeren.*'

19 Augustus. Versterking van het Colkgie van Heem- raden met drie leden.

19 Augustus. Toevoeging aan den Landdrost van een tweeden substituut en van tien r^dienaers.^'

Zoowel voor de «platte landen om de Oost*', als voor die »om de

SeO 1672. J. MAETSUYKER.

•West'' kreeg de Landdrost een substituut, welke ieder over drie «dienaers, gezocht uyt de cloeckste Nardykers" beschikten. Vroeger had de Lamldrost slechts zes «dienaers*', die 4 rijksdaalders per maand aan tractement ontvingen.

26 Augustus. Bepaling, dat, volgens oud g^pruik. Schepen- kennissen preferent waren voor alle notariële obUgatién ; en van de notariële obltgatiën de oudere voor de jon- gere nende voorts voor aUe obligatiën onder de kant, »al warense oock met drie getuygen geteyckent.*'

26 Augustus. Bepaling, dal de gecommitteerde Schepe- nen, •die maend om maend gewoon syn te vaceeren tot ^het expediëren van coopbrieven, Schepen-kennissen, •venditiën recoUementen of wat dies meer sy, een yege- 4yk ten eynde van syne maend [moesten'] confronteren •de gehouden rollen van hare besoignes met deaantee- •keningen van den secretaris in zijne boekjes, soo teegen •de venditie-boeken, protocollen, als mede de gevallene j>defaulten/'

Dit stuk, afkomstig van het Gollegie van Schepenen, had ten doel «vermydinge van aUe erreuren ende coufusien.''

Wanneer deze onverhoopt voorkwamen, moesten de ge- committeerde Schepenen ze trachten te herstellen of »in »rade daarvan rapporteren, opdat soo wel de gemeente, als »d'E. Gomp., elck in 't hare, wel en promptelyck gediend «mach zyn."

3 September. Artikel-brief van de geoctroyeerde Neder- landsche Oost-Indische Compagnie.

Deze artikel-brief, afgedrukt in het Plakaat-boek van Gau en Scheltus, UI, 1311 — 1328, is gelijkluidend aan den artikel- brief van 16K8 (zie hiervoren, bladz. 253 — 299), behalve dat aan het 24'^« artikel de volgende bepaling is toegevoegd:

1672. J. .MAETSUYKER. K6l

Ende en sal oock niemandt in het uytzeylen ofte oock buyten de uytterste ton of anders buyten gaets of elders in zee, waer het oock soude mogen wesen, buyten ordre of consent van de Bewinthebberen, vermogen eenige schepen, schuyten of volck aen boordt te laten komen, veel min over te nemen eenige persoonen, brieven of goederen in vaten, packen, kassen, kisten of v^aer in het oock soude mogen wesen, oock onder v^at schyn, decksel of praetext het soude mogen geschieden, opentlyck noch bedecktelyck in eeniger* bande manieren, niet alleen op peene van ghedeporteert te voorden van syne bedieninge, maer oock inderdaet inhabil te zyn tot alle andere bedieninge, ende daer en boven verbeuren een amende van duysent Caroli gulden, d'eene helft te gaen ten behoeve van den fiscael of ander officier, die de calange doen sal, en d'andere helft ten behoeve van den aenbrenger.

IS October. Voorschriften nopens Compagnie's dienaren, die van buiten-kantoreti naar Batavia overkwamen.

Zooveel hooge, als lage Compagnie's dienaren ontzagen zich niet, uitsluitend in hun eigen belang, bij herhaling hunne standplaatsen te verlaten en naar Batavia op te komen.

Om dit misbruik te breidelen bepaalde de Regering, dat de tractementen van die dienaren zouden stil staan van den dag, waarop zij hunne standplaatsen hadden verlaten, tot den dag, waarop zij weder in dienst zouden treden.

Eene uitzondering werd gemaakt voor hen, die naar Batavia kwamen om naar Nederland te vertrekken.

Maakten dezen niet van de eerste retour-schepen gebruik, dan stond ook hun tractement stil.

-|- November. Mededeeling, dat tusschen de Republiek der Vereenigde Nederlanden aan de eene zijdeen Frankrijken Engeland aan de andere zijde de oorlog was uitgebroken.

Deze mededeeling is »in druck over alle plaatsen van India «gemeen" gemaakt.

II. 30

562 1672, 1673. J. MAETSUYKER.

-^ November. Uitschrijving van een algemeenen bede- dag wegetis den oorlog met Engeland en Frankrijk.

De Regering wenschte, dat «eendrachtelyck" zoude worden gebeden, dat »het Godt Almachtich believe de wapenen in ons •lieve vaderlandt ende hier alomme tegens de vyanden genade- »lyck te zegenen, om weder overvloedige reden te mogen «hebben om synen heyligen name met loff en danksegginge »te verheerlycken."

4 November. Vergunning voor drie burgers van Batavia met hun jacht, »de Goede Hoop"^ op Engelsche en Fransche schepen ter kaapvaart te gaan.

13 December. Afkondiging van de jaarlijksche plakaten,

3 Januarij. Bepaling, dat in de mieuwe, steene, inlandsche

lokerck'^ te Batavia gepreekt zoude worden:

des Zondags: 's morgens in de Nederduitsche taal

des voor-middags » » Portugesche »

p fia- ^ » » Maleische »

n Woensdags: 's morgens » » Portugesche » » Donderdags: voormiddags » » Maleische

6 Januarij. Vermeerdering van hel aantal ouderlingen te Batavia van 6 tot 8.

«Aanwas der gemeente" was de oorzaak van dezen maatregel.

13 JanuaMj. Vitsehrijving van een algemeenen bede-dag op 18 Januarij 1673 wegens het vertrek van de retour- vloot.

Ié73. J. MAETSUYKÈR. KÖS

24 Februari). Bepaling, dat de namiddag-predikatiên te Batavia moesten aanvangen te 3 ure.

Vroeger begonnen deze te 2 ure, maar >om de groote •hitte^ die de son hier kort aan de middag geeft", werden ze een uur later gesteld.

3 Maart. Bepaling, dat de inlandsche burgers te Batavia in de behandeling van het musket zouden worden ge- oefend.

Voor deze oefeningen werd eene plaats bij de Botterdammer poort aangewezen en bepaald, dat voor elke exercitie 60 mus- ketten en het noodige kruid, onder toezigt van den kapitein J. Francen, zouden worden geleend.

H Tp'i^' Gangbaar verklaring van Japansche, gouden kobans tegen 9 rijksdaalders a 60 stuivers het stuk.

Zulks geschiedde » nootshalven, alsoo ons het geit soo krap •omkomt, dat langer qualyck raat weten de kostgelden en «subsidien te betalen."

9 Maart. Aanstelling van een beêedigd waagmeester te Batavia.

Deze maatregel werd genomen »om alle klagten, soo veel •mogelyck, voor te comen."

Het tractement («beloninge") van den »gesworen" waag- meester bedroeg 20 rijksdaalders per maand, »te vervallen uyt •de verpagtinge van de waegh."

14 Maart. Verbod tegen het smokkelen en verkoopen van Chinesche tabak zonder briefje van den pachter van het kervefi en verkoopen van die tabak.

Bedoelde pachter had zich bij de Begering beklaagd, dat

gë4 1Ö73. J. MAETSUYKER.

verscheidene Chinezen »alsulcke" tabak verkochten zonder

de gerechticheyt, daer toe staende", te betalen en dat de Bailluw tegen die lieden niet wilde ageren, omdat opdatver- koopen «noch geen vaste boete toegestelt ofte beraamt was." De Begering bepaalde nu, dat de tabak-verkoopers een briefje bij den pachter moesten halen, op straffe eener boete van 20 rijksdaalders.

17 Maart, üilloving eener premie van iOO rijksdaalders op het vatten van zekeren moordetiaar.

Met »gomslagh" is zulks te Batavia «alomme" bekend gemaakt.

21 Maart. Verbod tegen hel hotiden van snijders- of kleermakers-winkels door Compagnie^ s dienaren en slaven.

Dit verbod is uitgevaardigd op verzoek van de >vrye kle- •dermakers, zoo Nederlandsche, als inlandsche borgers."

28 Maart. Bepaling, dat op n^de hoogtijden, als Padschen, ïfPincxleren ende Kerstydt^' in de nieuwe kerk te Batavia aan de Westzijde des Maandag namiddags in de Ma- leische taal zoude gepreekt worden.

14 April, üitlovifig eener premie van 200 rijksdaalders voor het aanwijzen van den schrijver van zeker ^schan- i>daleus briefie met opschrift aan den Hr. Gouv.'Gen.^\ door diakenen gevonden in yyhet aalmoes sackie, tusschen i>twee vierstuiver-penningen met wasch tsamen geplackt"

Het >»liber' gold den koopman en negotie-boekhouder, J. Sool- mans.

15 Mei. Voorschriften nopens de confrontatie, bedoeld in de resolutie van Schepenen van ^% Augustus IQl^; nopens het expediëren van koopbrieven; en nopens het vertoonen van reiroacta in loopetide processen.

1673. J. MAETSUYKER. S6S

Schepeuen bepaalden »tot deselve confrontatie zedert den tyt van des Secretaris bedieninge collegialiter en ten byweesen van d'Heer praesident te vaceren, ' met nader arrest, deselve confrontatie gedaen synde, als dan in voldoeninghe van de voorgem. resolutie vervolgens en maandelycx pertinent te con- tinueeren, H gundt den Secretaris by deesen v^ert aenbevoolen en gerecommandeert zig te laeten dienen tot een vaste ordre en reglement.

Oock is goet gevonden, dat H"^" Schepenen, vacerende tot het expediëren van coop-brieven, elcq in zyn maent, geene teu protocolle sullen laten inschryven, als waervan de gerechtig- beyt en het salaris al berey ts betaelt is ; mitsgaders mede, dat geene coop-brieven sullen gesegelt, geteyckent, nogte uytgegeven werden, als naer dat deselve in't protocolle ingeschreven en daerteegen gecoUationeert, als oock inH protocolle door den Secretaris geauthentiseert zyn, tot vermydinge van soo veele onordentelyckheden, als men in dien deele sedert een wyle bevint ingesloopen te v^esen, gelyck daervan in de boecken der coop-brieven can blycken: en op dat in deesen geenige abuy- sen en comen gecommitteert te veerden, soo is verstaen, dat H'^^" Schepenen van alle zoodanige opdragten, die geduurende haere maent voorvallen, pertinente en correcte aeoteeckeninghe sullen houden om ten eynde van deselve tegen het prothocol te connen oversien.

Ende dewyle in het affdoen van verscheyde oude processen ondervonden is gev^eldige groote slordigheden van de procureurs inH achtervolgen haerder termynen, soo is mits deesen oock vastgestelt en gearresteert, dat van nu voortaen de procureurs zullen gehouden zyn in haere loopende processen t'elcker ter- myn in Raade te vertoonen de laeste retro-acte om alsoo alle erreuren voor te comen. En op dat dit niet en come te dienen tot besv^aemisse der oncosten, soo v^ert haer oock expres geordonneert, datse deselve notulen sullen hebben te bewaeren om ten uyteynde van den processe, nevens den inventaris, by de verdere documenten over te dienen: op poene, dat die geene, v^elcken in deesen te mancqueren kompt, voor de eerste

S66 1673. J. MAETSUYKER.

mael sal verbeuren een amende van R^* vyff voor de Gamer, de tweede mael thien R'^' en de derde maal op arbitrale correctie.

51 Mei. Bepaling, dat de kleine zaken, welke steeds gediend hadden voor twee gecommitteerde Schepenenen een Commissaris van hmvdijksche zaken, voortaan zotuien dienen voor de Commissarissen van hmvelijksche zaken, zonder adsistentie van gecommitteerde Schepenen, — Vermeerdering van het aantal leden van hel Collegie van Schepenen met één lid.

Zulks geschiedde om het Collegie van Schepenen een weinig te ontlasten, »aengesien de zaken en processen voor d'Ë. ge- »regte deser stede van tyt tot tyt seer toe nemen ende aen- •groeyen."

6 Junij. Bepaling, dat zij, die te Batavia peper aan- bragten, gedurende zes maanden na dien aanvoer, ma- nufacturen (r^cleeden'') en koopmanschappen, tot een gelijk bedrag als de waarde van de aangebragte peper, zonder betaling van uitgaande regten mogten uitvoeren.

Vroeger was de termijn drie maanden, maar het is niet mogen gelukken te ontdekken, wanneer die korte termijn is vastgesteld.

Voor de peper werd >»na de oude ordre" 7^ rijksdaalder per pikol inkomende regten betaald.

4 Julij. Oprigting van eene kompagnie Balinezen te Batavia,

De sterkte dezer kompagnie was «ongeveer 400 Balyers." 18 Julij. Als voren van eene kompagnie Mcdeijers,

1673. J. MAETSUYKER. 567

15 Augustus. Bepalifui^ dal de helft van het sluitgdd van gevangefien van den Landdrost^ ivelk sluUgeld de cipier in zijn geheel genoot^ voorlaan zoude warden genoten ^by de substituyten van den selven, gelyck oock soodanigh '>ver8taen is van den mbstituyt van den Baüliuw."

16 Augustus. Belasting voor hel uildiepeti en reinigen der burgwallen en het repareren der kaden te Batavia.

Deze belasting rustte «generalyckopalledehuysen enerven, »soo wel langs de burgwallen, als over al in de straten, de •gantsche stadt door."

Zij bedroeg 2 rijksdaalders »op yder roe breette, die deselve •huysen en erven langs heeren straten beslaan."

Schepenen moesten van de opbrengst »jaarlyx met d'eerste •gelegentheyt na het veranderen van het College publycque •reeckeningh doen."

1 September. Toekenning aan den Boekhouder-generaal van »de proffyten van de fouten of erreuren^ die door *hem by het intrecken der comptoir-boecken sullefi uyt- r>gevonden werden uyt de posten, die kei generad in «de confrontatie concemeren/'

8 September. Bepaling^ dat koopmanschappen^ door particulieren van de Indische Regering gekocht, aan het regt der waag te Batavia onderworpen waren, al werden die goederen niet aan den wal geleverd.

Deze bepaling werd genomen in het belang van den pachter der Bataviasche waag.

12 September. Aanwijzing aan de Makassaren, y>buyten )) Batavia seer verspreyt woonende'\ van een terrein aan de noordzijde van de Amanus-gracht, langs den weg naar Angké^ om hun tot woonplaats te dienen.

S68 1673. J. MAETSUYKER.

15 September. - Last op den dpier maandelijks van hen, die iemand doen gijzelen, de logepermitteerde on- en ^mondkoslen'' te vorderen.

Dit stuk, afkomstig van Heeren Schepenen, is zonder mede- weten van de Hooge Regering uitgevaardigd.

Indien de cipier aan dezen last niet voldeed, zouden de kos- ten voor zijne eigene risico loopen en zoude hij geene prefe- rentie mogen pretenderen »off oock by affwesen vande gyse- »laers ten laste deser raet camer ietwes eysschen."

18 September. Verbod tegen het werpen of doen werpen van vuilnis, r>hoedanigh die zy", op straten, bruggen of in grachten. — Last om alle vuilnis te brengen naarde ^publycqüe ende daer toe verordineerde backen, noest ^aen hunne wooninge gelegen.' — Last om de straat- goot, y>elck voor zyn eygen deur\ zuiver te houden.

Dit stuk is afkomstig van het Collegie van Schepenen.

Als straf voor de eerste overtreding zou de «domestycq «ofte slave, die het is aenbevolen gev^eest, met de bant aen »een pael gesloten, die aller wegen by de backen geset sal «werden, een geheele dach te pronck staen.''

Voor de tweede maal zou de lijfheer eene boete van 2 rijksdaalders en voor de derde maal eene boete van 4 rijks- daalders verbeuren, »ten proffyte d'eene helft voor den officier, »die de calange doet, en d'ander helft voor den aennemer

vant schoon houden der gragten, soo de vuyligheyt inde ikgragt, ofte voor die gene, die de straaten aengenomen heefl Bschoon te houden, soo de selve op de straat uytgeworpen is.'

19 September, Bepaling, dat de Visitateur-generaal in rang zoude volgen op den Majoor van het Bataviasche garnizoen en de Boekhouder-generaal op den Equipage- meester.

1673, 1674. J. MAETSUYKER. 569

3 October. Toekenning aan de Dispenciers van Com- pagnie's promsie-magazijnen van »ce» rechle vierde part' in de door hen geconfisqueerde leggers arak, y>diehaer ^proeff niet kosten haelen.'

Zulks geschiedde om »de bedrieggelykhey t der Chinesen, soo • veel doenlyck, voor te komen ende deselve tot het leveren »van deugsamen arracq te gewennen."

9 .Januarij. Belasting op den verkoop, enz. van vaar- tuigen.

De belasting bedroeg »tot noch toe de tiende penninck." Maar die belasting bragt niet zooveel op, »als de zeden en •vaderlantse gewoonten" medebragten, «'t welcq streckte tot •merckelycke verminderinge van de billicke geregtigheden voor »den Heer."

De Regering verhoogde daarom die belasting tot »de gerechte »20® penninck van den prys ofle waerde, sonder onderscheyt •te maken, op wat wyse de verhandelinge mochte wesen •geschiedt/'

Alleen bij levering van een nieuw vaartuig »door den tim- •merman" was de belasting niet verschuldigd.

Wijders behelst dit stuk nog de volgende bepalingen:

Van de scheepen, joncken en andere vaertuygen sal de ge- geregtigheyd gerekent worden van de geheele cooppenningen, sónder eenigen aftrek voor 't geschut, ankers, touwen, zeylen, masten, raas ofte eenige andere behoeften ofte gereedschappen, aen off by het schip behoorende, tot de cocx-gereetschappen incluys, ten ware deselve, buyten hare schepen verkogt wor- dende, te seer out en onbequaem waren om op andere schepen gebruykt te worden, als wanneer van dese impost sullen vry wesen.

870 1674. J. MAETSUYKER.

Van het geschut, masten, zeylen, ankers, touwen en voordere gereetschappen, by het schip behoorende, zal niet alleen de geregtigheyt, hier vooren genoemt, betaelt worden, als deselve te gelyk met het schip verkogt worden, maar ook wanneer deselve bysonder alleen en niet met de scheepen te gelyk verkogt ofte vervreemt worden.

De voorsz. geregtigheyd zal moeten betaeld worden, niet alleen als de vaartuygen hier op Batavia, maar ook elders worden verkogt, sonder onderscheyd van plaatsen off per- soonen, mits dat er eerst verloff tot de verkoop moet wesen, soo 't vreemde off verboden natiën zyn, aan welke de verkoop mogte gedaen wesen.

Dog by aldien de verkoop in eenig ander gewest geschiede, dat onder Ck)mp". gehoorsaamheyd staet, en de geregtigheyd voorsz. aldaar betaelt en de Comp. goed gedaen was, soo sal de verkooper met aanwysinge van genoegsame blyken van sulks mogen volstaan.

En op dat hier in geen bedrog ofte versuym geschiede, sullen de schippers off sulke andere persoonen, als die de verkoop mogten hebben gedaen, binnen vier weken, naar datse op Batavia sullen zyn wedergekeert, gehouden wesen by den ontfanger off licentmeester aen te geven, waer, aen wien en tot wat prys deselve zyn verkogt, met behoorlyk bescheyt van alles, dat daer toe dienen kan, welke bescheyden de ver- koopers gehouden zullen wesen met eede te sterken, als sulks sal vereyscht worden van den genen, die daer toe zal wesen gevoegt, dit alles op peene van dubbelden impost te verbeuren by de gene, die in 'tgeene voorschreven is, versuymig zal wesèn bevonden.

De eygenaars der scheepen sullen deselve geene reyse mogen laeten aanvangen off van Batavia laeten vertrekken, voor dat blykt, dat voorsz. geregtigheyd daar van betaelt sy.

De geregtigheyd voorschreven moet niet alleen betaelt worden, als het schip in 't geheel verkogt werd, maar oock van ider gedeelte, dat verkogt sal worden, en hoeveel mael ook sulks zoude mogen geschieden.

1674. J. MAETSUYKER. S71

20 Januari). Uitschrijmng van een aigemeenen bede-dag wegens het vertrek der retour-vloot.

13 Februari). Vaststelling van het tractemenl van den Visüateur-generaal op fibO 'smaands, nevens 13 realen kostgeld en 7 kannen wijn rantsoen.

16 Februari]. Verklaring nopens de bepalingen betreffende het y>toppen en tuysschen** der Chinezen,

Tusschen den Bailluw en den Landdrost was verschil van zienswijze ter zake ontstaan, waarom de Regering het volgende tot elucidatie gaf:

•dat de gene, in wiens buys getopt sal worden, dat sulx «specteert op de Chinesen, gelyk dit placcaet alleen op die » natie siet, staende alle andere natiën onder haer oude ende •ordinaire placcaet, alsoo geene buyten de Chinesen tot top- » peryen geadmitteert syn geweest."

•Maer soo nu eenige andere natie, vermengt met Chinesen, •'t sy in Christen or andere huys«i, te toppen bevonden wier- »den, dat deselve dan oock, gelyk de Chinesen, onder deselve •breuke bestaen en mede sortabel syn onder alle de officieren, •sonder onderscheyt; blyvende, voor sooveel het oude placcaet •aengaet, de jurisdictie vande respective officieren in haer ge- •heel, sonder dat sich d'een met des anders jurisdictie heeft •te bemoeyen; noch dat men oock luyden, die fixedomicilium •hebben, daer over ten eersten sal mogen in hechtenis •setten, maer, by gebreke van betalinge der boete, voor haren •competenten rechter convenieren om de plano afgedaen te •werden."

23 Februarij. Last op den Visitateur-generaal van de kooplieden, schippers en boekhouders van alle, ie Batavia aankomende. Compagnies vaartuigen te vorderen reke- ning, bewijs en ^reliqua'* van de comsumptie hunm

872 1Ö74. J. MAETSUYKER.

provisien^ alsmede van hunne scheeps- en oorlog- behoeften y r^selvs tot der stuurluyden y conslapels^ ^^hoogbootsmans , schiemans, botteliers en kocx goed nnclwjsJ'

14 Maart, \erbod voor de substituten y>off caffers'' van den Bailluw en Landdrost iets meer te eischen of ontvangen voor hel in- en uit-laten van gevangenen dan hun aan sluügeld toekwam. — Verbod voor den cipier iets te vorderen van hen^ die gevangenen bezochten.

Dit stuk, afkomstig van Heeren Schepenen, is, zonder medeweten van de Hooge Regering, in de Nederduitsche, Portugesche en Maleische talen op de achterplaats van het stadhuis te Batavia >»op een bortken'' aangeplakt.

De straf op het overtreden van beide verboden was »swaere «correctie nae exigentie van saecken."

24 April. Bepaling, dat des Zondags morgens te 9 ure ten derden male vbor de voormiddag-predikatie geluid zoude worden.

De tijd tusschen de vroeg-preek en de voormiddag-pre- dikatie werd daardoor met een half uur verlengd.

24 April. Last om ^de libertetjl der byeenkomsten van »(fe priesters van de Moorse ende Chinese tempels soo »veel te besnoeyen, als sonder groote alteratie te maecken' zoude kunnen geschieden.

De «nieuwelingen" onder die priesters moesten in allen gevalle worden «uytgeset" en slechts «weynige ouden" moglen •continueren."

Verdere bijzonderheden worden niet vermeld.

1674. J. MAETSUYKER. 673

22 Junij. Bepaling^ dat, buiten het gouvernement Ambon, door de Collegien van justitie geen regt zoude worden gesproken in geschillen tusschen Ambonezen onderling, gegrond op wude coslumes, gantsch geen gemeenschap y>hebbende met onse toetten"

Een te Batavia woonachtig Ambonees had, op grond van oude, Ambonsche v^etlen, aanspraak gemaakt op de huv^e- lijksgift (»by haer genoemt: issi cauin") van zijn over- leden zuster bij gelegenheid van haar huwelijk met zekeren Ambonees.

De Regering, blijkbaar met deze zaak verlegen, was be- vreesd, dat dergelijke kwestiên zich dikwerf zouden voordoen en zag geene andere uitkomst dan die kwestiên naar Ambon te renvoyeren.

Te Batavia en elders werd 't »aen der parthyen eygen vrye »en onbedwongen wille en geliefle gelaten om se (scil. de bewuste wetten) onder haer te observeeren ofte niet."

27 Julij. Uitschrijving van een algemeenen dank- en bede-dag wegens de overwinningen op de Engelschen en Franschen in Europa.

13 Augustus. Veimieuwing van liet verbod tegen het zich begeven naar Indie buiten den dienst der O.'L Compagnie.

Dit stuk, afkomstig van de Staten Generaal der Vereenigde Nederlanden, is eensluidend met de plakaten van 14 December 1617 en 4 Mei 1632, behoudens de bewoordingen: »dewelke [straffen, vroeger tegen de overtreders van het plakaat be- dreigd,] jegenwoordigh werden g'extendeert tot de straffe »des doods."

Afgedrukt in Cau en Schelms, groot plakaatboek. Hï, 244,

574 1Ö74. J. MAETSUYKÉR.

-{7- September. Afkondiging van den vrede tusschen de Republiek der Vereenigde Nederlanden en Z. M. den Koning van Engeland. — Uitschrijving van een dank' en bede-dag ter zake,

2 November. Uitschrijving van een bede^dag wegens het vertrek van de retour-vloot.

21 December. Veranderingen in pacht-voorwaarden.

Door d'Ë. ontvanger en licentmeester, dewyle de ordinaris verpachtingh weder voorhanden is, bekent gemaeckt synde, boe aengaende de waegh en het opdragen van den peper, die door particulieren aengebraght wert, soo nu en dantusschen de pachters van deselve en de cooplieden geschillen voorvallen, die haer Ed. meenen, dat met eenige cleyne veranderingh off nader verklaering in weynige poincten van de ordonnantie op deselve pachten voorgecomen soude connen werden, waer op gelet synde, goetgevonden is, als volght:

1. En eerstelyck, aengaende het eerste articul van de pacht vande waegh, waer in staet, dat voor de coopmanschappen en goederen, die de waegh subject syn, by den vercooper sal betaelt worden een ten hondert, gelyck in observance is, except, dat vande waeren, die van de Gomp. werden gekocht, die gerechticheyt altyt betaelt is by de coopers, daer goet- gevonden is by te continueren ende sulcx met weynigh woorden in het voorsz. articul uyt te drucken.

2. In 'teerste articul vande pacht van de sacken en het opdragen van particuliere peper staet, dat de pachter sal genieten voor yder sack een swaere stuyver, daer dispuyteu uyt coroen te ontstaen, om welcke voor te comen goetgevonden is te stellen voor het woort van yder sack, yder picol.

3. Ende alsoo in het derde articul van deselve pacht staet, dat de gene, die peper aen de waegh leveren, de pachter syn gerechticheyt vau het opdragen van deselve moeten betaelen, off ten ware, dalse de peper met haer eygen volck aen de waegh

ié74, 1675. J. MAEtSUYKER. 575

wilden dragen, met welcke woorden dese en geene Iiaer weten te behelpen tot nadeel van den pachter, om welck voor te comen goetgevonden is deselve te restringeren ofte te limi- teren, namentlyck tot het volck van de vaerfuygen, daer de peper met aengebraght is, gelyck de meeninge en oock de observance tot nogh toe altyt geweest is.

4. Voorts is goetgevonden onder het vierde articul van deselve pacht te voegen, dat de geene, die met onse licentie naer Palembangh, Jamby off andere plaetsen vaeren en van daer voort met peper nae Bantam off China zeylen, niet gehouden sullen wesen aen den pachter eenigh sacken ofle coely Joon te betaelen, raaer alleen de gerechticheyt van de waegh.

14 Junij. Vaststelling van hei uitgaand regt voor lood op 8 pet.

Volgens het tarief van 27 Februarlj 1671 moest voor 600 pikols lood a 6 rijksdaalders per pikol betaald worden 600 rijksdaalders, «sulcx wel viermael soo veel is, als men hier [Batavia] voor andere coopmanschappen betaalt."

28 September. Bepalitig, dat de tractementen van j>liet y>volk, gevaren hebbende op eenige scheepen, in Indië yygebleven of verongeluckt, sullen werden gerekend en f>betaeU tot het blyven van de voorsz. scheepen toe, — y>afgetrokken een sesde part voor de schulden, die daer r>qp souden mogen zyn genuiakt,''

Dit stuk is afkomstig van Heeren XVII"**».

Aanvankelijk was deze regeling een «oud gebruyck", het- geen bij de resolutie van Heeren XVII"^" van 15 September 1662 tot wet is verheven.

K76 1075, 1676. J. MAETSUYKER.

Die wet werd nu op nieuw afgekondigd, omdat men daar- aan wenschte te verbinden de bepaling, dat een, in September 1664, »op't 16^ poinct van de beschryvinge" genomen besluit van Heeren XVII°*" vervallen was, »voor soo veel als aengaet »de scheepen, die in Indiê binnen *slands en niet die in der- •selver uytreyse komen te verongelucken.**

De stukken van 1662 en 1664 zijn niet in de Indische plakaat- boeken opgenomen, noch in het Bataviasche archief aanwezig.

25 October. Bepalhig, dut iiotariële acieti^ opgemaakt na April 1676 in eenige laai, welke de maker (notaris) niet verstond, door de collegiên van justitie niet meer voor wettige instrumenten erkend zmiden wordeti.

De notarissen behielpen zich veelal met onbeêedigde tolken, wanneer zij eenig Maleisch of Portugeesch stuk moesten op- maken, waardoor »de waerheyt der saecke alleen hangen bleeff »aen de looffwaerdicheyt der tolcken.*'

25 October. Vei^nieerdering van liet aantal raiel-wachten .{klapwakers) te Batavia.

Vroeger waren er twee, t. w. één aan de oost- en één aan de west-zijde van de stad.

Voor de west-zijde werden nu drie ratel-wachten toegestaan.

5 November; Uitschrijving van een bede'dag wegens het vertrek van de retour-vloot.

5 Mei. Bepaling, dat de Compagnie* s dienaren, die door eigen schuld waren gesuspendeerd, geen iractement zouden genieten, vóórdat zij in actieven dienst waren liersteld, ^schoon de tydt van haer suspence ook moght y>zyn geeyndight.*'

1676 J. MAEtSUYKÈR. 577

8 Mei. Afschaffithg van de einolumenUen als lid in deii Raad van Justitie te Batavia^ toegekend bij resolutie van 9 Julij 1672 aan OppeHwofdeti, te Batavia uit Japan teruggekeerd.

19 Junij. Last op den Raad van Justitie en liet Collegie van Schepenen de confiscatién, toekomende aan liet Lazarus-huis, toe te wijzen aan de Diaconie te Batavia.

Het aantal arme en behoeftige menschen vermeerderde te Batavia zoo zeer, dat de middelen der Diaconie niet meer bij magte waren in het strikt noodige te voorzien.

Daarentegen had het Lazarus-huis een kapitaal van 8,7S2 rijksdaalders bij de Compagnie op interest staan.

»Van outs" had de Diaconie in de bewuste confiscatièn ge- deeld.

11 Augustus. Bepaling, dat schippers van Compagnie^s schepen, in mier onderhebbende bodems particuliere goe-' deren >wan emportantie o f consequentie ' werden gevonden, zouden worden geschorst, totdat zij zouden neggen y>en verduren, door wie en hoedanig aisukke particuliere y>goederen syn in de schepen gekomen ende overgebragt.''

' De Regering was van meening, dat deschippers «sulcxaltyt »wel sullen kunnen weeten, soo zy willen."

Om de schippers »te vrymoediger te maeken om elders, »in de afgelege gouvernementen, directien, -comptoiren, etc, »de sollicitatien tot het innemen van particuliere whaaren »afteslaan en te weygeren", bepaalde de Regering tevens, dat men »geene schippers van haere schepen afnemen sal mogen, •als om emportante oorsaken en waer van ons dan by de «brieven en resolutien reeden sal moeten gegeven werden, ten •ware om expiratie van haar verbonden tyt, om verlost te •syn of anders op eygen versoeck van d'een en d'ander, die •tegens malcander overgaen."

DF.BL II, 37

578 1676. J. MAETSUYKER.

51 Augustus, lieimlhigen noj)ens zieken-troosters op de schepen der O.-i. Conipttgnie.

Dit stuk is afkomstig van Heeren XVII**^".

Zieken-troosters mogteu alleen aangesteld worden op schepen, 140 en meer voeten lang. Bij voorkeur zouden ongehuwden voor die betrekking gekozen worden. Hun tractement bedroeg f 30. — 'sroaands.

Op kleiner schepen moesten de gebeden en de «voorlesinge** door de Adsistenten gedaan worden «volgens de formulieren, »daer van synde," weshalve bij het aannemen van Adsistenten gelet moest worden op diegene, die, »nefrens andere gerequi-

reerde qualiteyt, ook die bequaemheyt hebben."

5 September. Bepaling, dat in Indië y^peccerende Schippers

en andere^ voor soo veel de justitie sal konnen lydau »daer te latule (jelmudeti wordeti, H sy dat desdve na de een of andere plaets teerden gej^elegeert, off soo het delict, by haer begaen^ anders of verders sal komen wereysschen off konnen gedoogen.'*

Dit stuk is afkomstig van Heeren XVII»'".

Bij overzending van die dienaren der Compagnie naar Neder- land strekten zij «doorgaens tot nadeel van de Compagnie" of begaven zich in vreemden dienst.

16 October. Verbod tegen het varen en handel tusschen Batavia en Bantam en vice versa, mytgesonderi aUeen y^visschers en andere, niet haare vanrtuygen ende kleetk* ^^cooptnanschappen van Bantam tot Batavia comende, mits Hjeen cleeden off Europese waeren daer aanbrengende J^

Dit stuk heet: «extract uyt het reglement der Ed. W^ »XVIIn^% dato 16 October 1676, op de schepen te deser rheede «aengeslagen, lot weeringe van de vaart der particuliere nae •Bantam."

1676 J. MAETSUYKÈR. 579

Eerst den 13''*" JuDij 1678 schijnt dit extract afgekondigd te zijn.

Het reglement, grootendeels afgedrukt in de Jonge VI, 160 — 166, is overigens gedeeltelijk in 1680 in Indië afgekondigd.

Den 27*'^" Februarij 1680 kregen de Fiskaal en verdere officieren van de justitie een authentiek afschrift vanhet :21'^'^ artikel van het reglement, luidende : »en by aldien de fiscaels of «officieren van de justitie versuymen of in gebreecke mochten •blyven om haere functie in't ontdecken en aenbaelen van » verboden en particuliere goederen wel en nae behoren waer »te nemen, mitsgaders de voorsz. sluyckeryen en verboden •handel te weeren, sullen deselve mede met deportement en «confiscatie van goederen werden gestraft en in cas van fraude »oock metter doodt, ten minsten met openbare geesselingh."

Uit dit staaltje kan men nagaan, welke de geest en strek- king van dit reglement is.

De Fiskaal en verdere officieren van justitie haastten zich dan ook den P**" Maart 1680 een eerbiedig, maar ernstig protest tegen dat artikel bij de Hooge Regering in te dienen, welk protest ter kennisse van Heeren Meesters is gebragt, tegelijk met een aantal aanmerkingen op het reglement.

27 October. Aanmjzmj van de voorzaal van hei stad* huis te Batavia i^tot iiytwinninge van noch een predicatie y>des Sondags in de Malleytsche taak.''

3 November. Aamtelling van een inlandsch leermeester te Toegoe (jurisdictie van Batavia).

40 a 50 christen huisgezinnen, te Toegoe woonachtig, had- den «ernstigh'* om een leermeester verzocht.

3 November. Compagnie' s medicinale minkel in het kasteel Batavia gesteld onder liet toezigt van de Opper-kooplieden van dat kasteel.

Die winkel voorzag o. a. in de behoefte van de apotheek in

580 1676, 1677. J. MAETSUYKER.

hel zieken-huis; en doordien ook vrlj-Iieden in die apotheek medicijnen mogten koopen en hel toezigl op de verslrekkingen uit den medicinalen winkel aan de apotheek gebrekkig was geweest, hadden allerlei kwade praktijken plaats gegrepen.

De opper-kooplieden mogten door gecommileerden de »uyl- » leverantie" der medicijnen doen verrigten.

13 November. Uitschrijving van een dgemeenen bede- dag wegens liet vertrek van de retour-vloot.

12 Januarij. Vergunning voor defi pachter van de ritner Angké tol te heffen van de vaartuigefi^ passerende langs de Amanus-gracht en y>andere^ nieuw gegrave vaerten r>daer omtrent/'

9 Februarij. Bepaling^ dat »dfe ordinaire verstreckin4j op i^reecketiingh van verdiende inaentgelden ofte de volle y^afbetalingh'' zoudeti geschieden »de helfï met contant ^gelt ctide de rest met lywaten ofïe andere waeren.''

«Van outs" was zulks in gebruik geweest en zekere «ordre «vande Comp." schreef eene dergelijke betaling voor, maar •om eenige consideratien" was len aanzien van «verscheyden •Comp' dienaren" van den regel: »halff geit, halflf goedl/' afgeweken.

De Regering bepaalde nu, dal die regel »sonderonderscheyt •van personen" voortaan zoude toegepast worden, behalve: i ° op »de getroude, die niet meer als vyff rycxdaelders 's raaents

«syn winnende"; 2^ op »de onkosten van begraaffnissen en eenige andere

"kleenigheden, die niet wel met halff kleden konnen vol-

•daen werden."

1677. J. MAETSUYKER. 881

16 Februarij. Verbod tegen hei verkenen van passen naar Ambon eti Bamhi aan vaartuigen^ kleiner dan 30 lasten.

Deze maatregel werd genomen tottegengang vanhet »sluyc- »ken en vervoeren van nagelen," vermits kleine vaartuigen treacht werden »tot sulcke sluyckeryen off dieveryen soo

bequaem niet te syn."

17 Maart. Verbod tegen hel invoeren in Palenibang van Meeden' of lijnwaden, niet gekocht van de Compagnie.*'

Dit verbod werd uitgevaardigd »om goede en gewichtige «redenen."

•Met scbriftelycke verclaring" moest men kunnen bewijzen, dat de ingevoerde kleeden, enz. van de Compagnie waren ge- kocht; anders werden de kleeden, enz. verbeurd verklaard.

8 Mei. Bevoegdheid van den Gouverneur-Generaal en van de Raden van Imlié ten aanzien van het naar Batavia opontbieden, suspenderen eti ontslaan van Com- pagnie*s dienaren.

De Heeren XVII"*°, van wie dit stut afkomstig is, waren van oordeel, dal de magt van den Gouverneur-Generaal en de Raden van Indiê, hun in dit opzigt bij den Artikel-brief en bij hunne instructie verleend, »sich te verre en te absoluut »was extendeerende."

Zij bepaalden daarom: 1 ^ dat de Gouverneur-Generaal en de Raden van Indiê bevoegd waren, zonder mededeeling van redenen, naar Datavia te ontbieden Gouverneurs, Directeurs, Commandeurs en min- dere dienaren; 2^ dat bij aankomst te Datavia aan de opgeroepenen, indien deze gewone of buitengewone leden van den Raad van Indiê waren, zitting in dien Raad moest worden verleend, tenzij :

582 1677. J. MAETSUYKER.

o. de Raad van Justitie, op aanklagt van den Fiskaal, van oordeel was, dat de opgeroepene voorloopig geschorst, dan wel definitief ontslagen moest worden; b. het misdrijf van den opgeroepene, naar het oordeel der Hooge Regering, van dien aard was, dat «een groot »en evident periculum in mora" bestond ten aanzien van zijne schorsing of ontslag. 5^ dat aan leden in den Raad van Indië, te Batavia woonachtig, slechts op de wijzen, sub 2^ omschreven, zitting in den Raad kon geweigerd worden. 4^ dat bij toepassing van het bedoelde sub 2°, fc, bij de eerste gelegenheid daarvan kennis moest worden gegeven aan de Heeren XVII, met opgave van redenen en toezending van alle betrekkelijke stukken.

28 Mei. Uiischrtjmng van een algerneenen dank- en bede- dag wegens de overwinning, behaald op Troeno Djojo,

22 Junij. Intrekkitig van de resolutie van 19 Junij 1676 betreffende hel loetvijzen van confiscatiën aan de Diaconie te Batavia, niet bepaling, dat die confiscaliên weder zouden komen ten voordeele van hel Lazarus-huis.

De Regenten toonden aan, dat »de ellendige siecken" in hun gesticht dagelijks vermeerderden en dat zij, om in de behoeften van het gesticht te voorzien, genoodzaakt zouden zijn «succes- »sive een merckelycke somme te lichten van het capitael, by «de Gomp. op intrest staende.'*

De inkomsten der Diaconie waren door collecten toegenomen en zouden nog meer toenemen, doordien wekelijks twee pre- dikatiên meer dan vroeger zouden gehouden worden, ten ge- volge van het aanwijzen eener »besondere predik plaets in't •stadthuys aen de Maleytse gemeente, die te voren met die van •de Portugese tale de inlandse kerck by beurten plaght te •gebruyken."

1677. J. MAETSUYKER. 583

27 Julij. Toekenning van het regl van jmrate executie aan den Secretaris van het CoUegie van Boedelmeesteren tol het inwrderen van gelden, verschuldigd wegens publieke vendutiên.

De toekenning geschiedde onder de voorwaarde, dat «deselve «executie eerst sal mogen geschieden, na voorgaende insinuatie •en renovatie door de boden, mitsgaders een dagement voor

de reghtbanck, daer de saek sal behoren, om deselve executie »ten overvloede te zien decerneren."

Aan de Secretarissen van de Collegiën van Justitie en van Weesmeesteren, alsmede aan het Opperhoofd van het soldij- kantoor was dezelfde bevoegdheid reeds toegekend.

3 Augustus. Octrooi voor 15 jaren, verleend aan den predikant, F. Gueynier, tot het drukken, uitgeven en verkoopen van een wocabulaer in't Duyls cnde Maleyts, i»door syn Eerw. zelve gemaakt en by een vergadert.''

Verboden werd binnen het gebied der O.-I. Compagnie en binnen den tijd van 15 jaren dit werck »inH geheel ofte ten »deele, in't groot ofte kleen, nae te maeken, drucken, uytge- •ven ofte vercoopen, ofte, elders nae gedrukt synde, hier in •India^ op plaetsen van 's Compagnies gebiet, te brengen om •gebruykt ofte verkocht te werden, sonder consent van den •voorn. D"« Fredericus Gueynier." De poenaliteit was:

a. verbeurdverklaring van alle nagedrukte exemplaren; 6. eene boete van 100 rijksdaalders a 60 stuivers ieder, te verdeelen voor Vs a^n ^^^ Officier, die de »calange" zoude doen; voor % aan de diaconie-armen; en voor Vs^suihet Lazarus-huis te Batavia.

10 Augustus. Voorschriften nopens verstrekkingen aan schepen van de O.-/. Compagnie tijdens hun verblijf in Indié.

K84 •677. J MAETSUYKER.

Met die verstrekkingen (»guaslos") werd op groote schaal getraudeerd, zoodat men zelfs gezagvoerders dwong te teekenen voor goederen, welke zij nooit genoten, noch gezien hadden, «onder bedreyging, dat by weygeringh van haerc schepen

souden worden gelight." De onkost-rekeningen van schepen gingen dientengevolge dikwerf »de maat van redelyckheyi •verre te huyten."

Om hierin te voorzien bepaalde de Regering: 1^ dat de verstrekkingen »soo spaersaem ende menagieus

» moesten geschieden, als eenigsins doenlyck was"; i* dat de betrokken Gouverneur, Directeur, Commandeur of Opperhoofd voor elke verstrekking eene schriftelijke ordon- nantie moest verleenen; 3° dat vóór het vertrek van eenig schip de onkost-rekening, »van post tot post", met die ordonnantiön moest worden vergeleken ; 4^ dat speciaal moest worden gelet op de taxatie der ver- strekte goederen, of deze al dan niet in rekening waren gebragt overeenkomstig den markt-prijs; 5^ dat aan de Hooge Regering moest worden toegezonden een duidelijke prijs-courant, onderteekend door den Gouver- neur, Directeur, Commandeur of Opperhoofd, alsmede door de tweede persoon van de plaats, waar de verstrekking was geschied.

21 September. Toekenning van een jaarlijks y^regaal" (geschenk), bestaande uit 8 halve leggers Rijn-wijn, aan den Gouverneur-Generaal en Raden van Indie. — Bepalingen nopens geschenken voor den Gouverneur en Raden van Ceylon, alsmede voor de Commandeurs van relour-vloten.

Dit stuk, afkomstig van de Heeren XVII"^'", luidt, als volgt: »geen Kamers vermógen aen eenigeRaaden of andere ministers in 't particulier eenige wynen off iets anders tot* een regaal te zenden; maer sulcx sal gedaen worden aen den Generaal

1677. J. MAETSUYKER. S8S

ende Raaden gesamentlyck, uyige^ondert dal met de schepen, die van hier [Nederland] direct naer Ceylon conien te gaen, iets tot regaal van den Gouverneur ende Ptaaden aldacr, naer gelegentheyt, sal mogen gesonden worden. En om de eguali- teyt over de Kamers daerin te observeren, is verstaen, dat de geni. Generaal en Raaden jaerlycx sullen worden vereert met acht halve leggers Rynschen wyn, waervan de Kamer Amsterdam sal bestellen acht halve leggers, de Kamer Zee- landt vier d®. en de andere Kamci's ieder eene halve legger. En belangende de vereeringh aan die het commando over de retourvloot comt te worden gedefereerl, geen Raad vanindié zynde, sal geen hooger vereeringh gegeeven worden dan de waerdye van 500 gP.

28 September. Bepaling, dal des Vrijdags avond^ te 7 ure, eene predkatie nnH Portugees'' zoude gehouden uwden buiten de stad Bataniaj ^op ofte aen het uHight- ^huys'\ ter plaatse, r^daer als nu zedert eenigen tyt is y^gecatechiseert."

Meer dan 8000 inïandsche Christenen, » meest alle behoef- »tige luyden", zouden zich >des avondts ende na het afleggen »van haer werck seer gaerne aldaer ter plaetse laten vinden".

8 October. Verbod tegen het weghalen van aarde van zeker stuk land, gelegen bij de schans Jakatra en r^voor desen aan de Chinese tuUie tot begravingh van y^haere dooden vergunt,''

De poenaliteit was kettingslag voor de slaven, die >daar •toe worden gebruykt, om zoodanigh ende zoo langh aan 's Comp® •wercken te arbeyden, tot dat de eygenaars derselver tot een «boete voor yder lyffeygen zullen hebben betaalt, voor d'eerste »maal, dat daar op bevonden zullen zyn, ses, ende voor de » tweede maal thien ryksdaalders, te verdeelen onder de mili- •tairen, bescheyden op de schans Jaccatra/'

S86 1677. J. MAETSUYKER.

De' officieren van deze miUtairen werden aangeschreven voor de nakoming van dil verbod «goede sorge te dragen."

12 October. Last om van alle gouvernementen, directiény commandementeti en verdere kantoren jaarlijks van elke jjlaats aan de Regering in te dienen eene ^per- tinenie specificatie van alle ongetaxeerde goederen, ^die d'E. Comp. toebehoren ende in ivesen zyn, gene »uytgesofidert.'

De specificalie moest «behoorlyck in soorten onderscheyden, •mitsgaders ondertekent zyn, soo wel door de geene, die daer •over de administratie hebben, als door de Gouverneurs, •Commandeurs ofte Opperhoofden".

15 October. Bepaling, dat liet tractement van Compagnie' s dienaren, die *uyt verscheyde gewesten en plaetsen van ^India" naar Batavia kwamen om t>haer particuliere ^affairen ofte oock wel om andere employ te krygen'\ zoude stilstaan •mn die tyt, datse haere plaetsen ofte y^comptoiren hebben verlaten, tot datse weder employ •sullen krygen/^

Uitgezonderd werden alleen »de gene, die, haer verbonden •tyt uytgedient hebbende, na het vaderlandt komen te ver- •trecken". Indien dezen niet met de eerste retour-schepen medegingen, zoude ook op hen de bepaling worden toe- gepast.

Dit stuk is alzoo eene vernieuwing van de bepalingen, uit- gevaardigd op 30 Augustus 1667 en ld October 1672, — voorzeker een afdoend bewijs voor de herhaalde overtreding dier bepalingen.

18 October. Verbod tegen liet maken van 4huynen" op schepen der OA. Compagnie.

1677. J. MAETSUYKER. «87

Tot particulier gebruik van de opperhoofden werden de retour-schepen zoozeer met «plantsoenen, l)oomen ende ge- «wasschen" overladen, dat zulks »een groote verswackinge «ende krenkinge van de schepen door alle die swaerte boven'* ten gevolge had.

Heeren XVII"*" stelden daarom als straf op dit misbruik verbeurdverklaring «van de gagie, op de t'huys reyse ver- »dient."

Ook op schepen, welke in Indie »aff ende aenvoeren*', mogt zulks niet meer gebeuren, op straffe van verbeurdver- klaring »van de gagie, verdient op de reyse, daer sulx soude » mogen syn geschiet."

De bovenstaande datum is de datum van den brief van Ueeren XYIInen^ waaHn het verbod aan de Indische Regering is medegedeeld. In Indië schijnt aan dat verbod den 9*»» November 1678 voor de eerste maal ruchtbaarheid te zijn gegeven. Later werd zulks geregeld op de retour-schepen voorgelezen en aan- geplakt.

2 November. Uitschrijving van een bede-dag wegens het vertrek van de retour-vloot.

7 December. Bepaling^ dat de Nieuw-poort te Batavia geopend moest blijven tot na afloop van de predikatie, bedoeld bij de resolutie van 28 September 1677.

Zulks geschiedde, »op dat de geene, die in de stad woon- «aghtigh waren en haer mede tot het aenhoren van Gods •woort aldaer wilden vervoegen, weder binnen mogteu ge- •raecken".

8 December. Invoering te Makasser van de Neder- Umdsche munt. — Verbod tegen het aanmaken, ont- vangen en uitgeven van Makassaarsche ^maasen' {goih den munt).

888 1677. J. MAETSUYKER.

i^^rii^ Verbod tegen den verkoiyj) binnen de stad en de jnrisdieiie van Batavia van •Moorse kleeden, doeken ofle -h/mtteti^ als tnede van amphioen, — de gene^ die van •rfc Comp. gekogt zy, daei* niet onder begrepen.''

Dit verbod is uitgevaardigd, zoowel op verzoek van de voor- naamste, Chinesche kooplieden, »basaar setters ende kleene • verkoopers hier ter stede", als omdat de verkoop van vreemde nkleeden en lywaten, die hier meest ter sluyk worden aen- »gebraght, de Comp. ten hoogsten nadeelig*' was.

Wie nog dergelijke «kleeden aen de hant" had, kreeg voor den verkoop daarvan vier maanden »respyt", te rekenen van de afkondiging van het verbod.

De Fiskaals, Bailluw, Landdrost, Ontvanger, Licentmeester en Suppoosten van den Boom zouden töt het aanhalen van de verboden goederen «even na ende geregtigt zyn, gelijk mede, »met kennisse en toestaan van dese vergadering [de Hooge Regering] tot het visiteeren van alle suspecte plaetsen.'"

R E G I S T K: H

VA>

PERSONEN-, VOLKS- EN PLAATS-NAMEN.

Abrolhos, 246. Aesopus, 4. Africa, 121. Akal (orang-kaja), 568. Alben (Baas), 422. Almonde (J. van), 487. Amanus (J.), 114« Amanus-gracht, 117, 548, 567,

580. Arabachts-kwartier, 339, 406. Ambon, 7, 91, 104,107,138,

140,141,143,144,160,368,

380, 527, 553, 573, 581. Ambonezen, 207, 310, 410,

465, 573. Ambonezen (Christen), 548.

(Mah.), 368, 548. Arabonsch kwartier, 370. America, 121. Amiens, 462.

Arasterdam, 78, 132, 158,585. Amsterdamsche gracht , 29 ,

173. Angké, 115, 319, 355, 457.

Angké (rivier van), 203, 351, 410, 429, 580. (vaartnaar),319.355, 499. » (weg naar), 567. Anljol, 116, 318, 319, 355. » (rivier), 351, 429, 433,

. 435. » (vaart naar), 318, 319,

355, 498, 499. « (weg naar), 554. Arakan, 143, 229, 347. Ardes (A.), 487. Asahoedi, 207. Atjeh, 143, 145. Azié, 121. Baerentsz (A.), 134. Bali, 209, 405. Balinezen, 221, 306, 406, 407,

566. Ballingerus, 50. Ban (P. du), 206. Banda, 91, 104, 138,141,145, 155, 160, 580, 555, 581.

B90

REGISTER VAN NAMEN.

Bandanezen, 55.

Bandasche buurt, 200.

Bandancescli kwartier, l>r>.

Bantam, 60, 65, 66, 71, 103, 106, 155, 156, 165, 166, 179, 195, -207, 227, 251, .325, 380, 413, 419, 440, 442, 443, 471, 504, 505, 514, 529, 555, 575, 578.

a-iiitainmers, 221, 228, 358, 359, 407.

Bassora, 143.

Batavia, passim.

Balcnbergh (redoute), 325

Bayerl, 347.

Bceck (W. van der), 159, 368, 369, 370.

Bekasi, 457.

» (rivier van), 410.

Bengalen, 143, 229,347,383, 510, 523.

Berg (Vorstendom), 229.

Besi Makonobel, 368.

Beza, 4.

Biüilon, 536, 541.

Boeton, 421.

Boetonezen, 406, 407.

Boom (de) te Batavia, 131, 175, 184, 195, 206, 221, 347, 371—373, 402, 411, 417, 419, 424, 425, 429, 490, 508.

Boullan (J. de), 206.

Brabanders, 133.

Brandts (FF.), 446.

Brant (H.), 392.

Brazilië, 121, 341. Breda, 441. Brouwerius (F).), 527. Bruinen (C), 213. Buren (gracht), 338.

(redoute), 99, 338.

Caen (A.), 108, 119.

Canarische eilanden, 70 — 72.

Caron (F.), 116.

Ceilon, 143, 206, 228, 240, 308, 310, 311, 323, 349, 365, 514, 523, 524, 525,

584, 585. Cherilion, 165.

Cbina, 21,23,86, 181,379,575.

Chinezen, 23, 30, 50, 56, 86, 104, 123, 130, 146, 157, 160, 169, 170, 172, 173, 181, 183, 184, 201, 204, 212, 215, 238—240, 245, 251, 252, 307, 314, 315, 320, 332, 336, 340, 556, 359, 565, 571, 574, 575, 586, 588, 409, 419, 420, 427, 459, 465, 471, 480, 486, 495, 494, 499, 500, 534, 552, 564, 569, 571,

585, 587. Chodja (Intjeh), 410. Cicero, 4.

Cochin, zie: Koetsjin.

Coen (J. P.), 146.

Conjock, 86, 88, 122, 123,

J30, 151, 199. Cordesius, 4.

REGISTER VAN NAMEN.

S91

Crynengroen (J.), 193. Cunaeus (J.), Iö9.

Dam (J. van), 487.

Danzeyro (D.), 462.

Deenen, 855.

Deinraer (G.), 119, 134, 141.

üeutecom (J. R. van), 130, 145.

Diemen (A. van), 120.

Diestpoort, 305, 373.

Djambi, 143, 146, 575.

Djambinezen, 222.

Dordrecht, 42.

Duytsen, 240, 427, 480, 512.

Engeland, 183, 199, 259,441,

861, 562, 574. Engels (T.), 472. Engelschen, 103, 179, 189,

419, 555, 573. Enkhuizen, 8, 78. Europa, 121, 146, 189, 573. Europeanen, 476, 534.

Ferman (J.), 88. Filipijnsche eil., 113. Formosa, 3, 91, 104, 307, 348. Fort te Batavia, 43, 54. Francen (J.), 563. Frankrijk, 259, 561, 662. Franschen, 66, 573.

Gasthuis te Batavia, 193. Geldria (punt), 338. Goede Hoop (de), jacht, 562. Goa, 86,

Goens (R. van), 108. Groene gracht, 29. Groenten-markt te Batavia, 377. Grogol (rivier), 351, 356. Gueynier (F.), 583. Gulich, 229. Guserate, 83.

Heeren-straat, 99.

Heidelberg, 4, 42.

Helena (St), 70.

Henricus (fort), 145.

Hettje (P. J.), 472.

Hidoep (Inljeh), 301, 302.

Hinlopen (J. F.), 487.

Hitoe, 140, 553.

Monimoa, 553.

Hoorn, 8, 78.

Hospitaal (Gorap^) te Batavia,

99,129,180,220,310,365,

387, 412. Hospitaal (Chineesch), te Bat ,

335, 420, 421, 439, 465. Hout-tuinen te Bat., 20, 24. Hulst, 108.

Huygens, 341.

Indianen, 283. Indragiri, 554.

Jakatra, 224^ 301, 305, 323,

336, 565, 397, 441, 457, 465, 585

Janssen (M.), 55 L

Japan, 143, 509, 568, 559, 577.

Japara, 359.

Ö9i

REGISTER VAN NAMEN.

Java, 440.

J - va (kust van), 505, B45.

Java's Oostkust, 419, 471, 558.

Javaansch kwartier, 20, 21.

Javaansclie gracht, 20.

Javanen, 20, 21, 155, 160, 167, 195, 203, 204, 209, •221, 222, 227, 228, 506, 372, 390, 406, 407, 425, 471, 551, 555.

Junius, 4.

Kaap Verdische eilanden, 72, Kaap de Goede Hoop, 66, 71,

514—516. 524, 525. Kambodja, 143, 146, 321. Kampong Boeton, 407. Kananoor, 363. Kantoor generaal te Bat., 251,

271, 334. Kapalia, 140. Karels V, 464. Kasteels-gracht te Bat., 373, . 374

Kastëels-plein te Batavia, 173. Keer (A. van der), 24. Kerk (inl.), te Bat., 350, 662,

582. Kerk (Maleische) te Batavia,

334, 377, 389 397, 547,

555, 564. Kerk (Nederlandsclie) te Bat.,

350, 377, 389, 547. Kerk (Port), te Bat., 397, 5:)5. Kerkhof (Chineesch) te Bat.,

169, 320, 491.

Kerkhof (inlandsch) te Bat.,

333. Koetsjin, 363, 525. Koilan, 321. Koromandel, 83, 104, 121, 145,

179, 229, 239, 261, 307,

311, 347, 360, 365, 383,

411, 523. Krawang, 202, 301, 406.

n (hoek van), 425.

Ki-okot, U4, 556.

• -rivier, 351, 461, 498. Krokotsche velden, 228. Kruitwerf Ie Balavia, 562.

Lakwasi (orang kaja), 368. Lanipong, 440, 505. Lebe Hoelang, 368. Leeuwinne gracht, 29. Lazarus of Leprozen-huis t

Bat., 421, 430, 440, 523,

577, 582, 583.

Lichthart (C. R.), 196.

Lion, 462.

Lontoor, 553.

Lijn (C. van der), 158, 189.

Madagaskar, 143.

Maetsuycker (J.), 79, 152. j Makasser, 143, 144,145,336, 484, 553, 587.

Makassaren, 140, 144, 207, ! 306, 421, 441, 567- 1 Malabaarsch kwartier, 55, 546. I Malabaarsche kust, 521. I Malabar, 143, 347, 360.

REGISTER VAN NAMEN.

593

Malaka, 79,91,104,143,145, 364, 471, 523, 544, 563, 554.

Maleiers, 104, 160, 306, 566.

Manila, 143.

Mardijkers, 30, 233, 240, 241, 247, 333, S74, 426, 508, 560.

Maroenda (rivier), 410.

Maronde, 457.

Martapoera, 143, 146.

Mataram, 104, 155, 156.

Mauritius, 143, 524, 525.

Melaats-huis te Bat., zie: La- zarus-huis.

Mexico, 223.

Middel-huis te Bat., 412.

Middelsteyn (redoute) , 305 , 334, 373.

Mocha, 143.

Molenvliet, 355, 356, 358, 497,

Molineus (J.), 462.

Mooren, 24, 145, 307.

Molukken, 7, 104, 138—141, 143, 156, 185, 357.

Munster, 120.

Muscovie, 511.

Nederland, 25, 38, 88—91, 98, 99,105,108,189,199,201, 202, 205, 250, 304, 483, 484, 513, 524, 561, 574, 578, 585.

Nederlanders, 44, 66, 215, 261, 317, 374, 386, 397, 420, 426, 496, 548.

DEEL II.

Nieuwendam (redoute), 351,

356. Nieuwpoort te Batavia, 587.

» (schip), 524.

Noordwijk, 253, 351, 356, 457.

Onrust, 231, 317, 324, 414, 415, 417, 418, 422, 440, 448, 457, 496.

Ontong Djawa, 202, 301, 425.

Ontvang (huis van den gene- ralen) Ie Bat., 20, 51. 125.

Oost-lndië, 121,

Oost-zijde v/d stad Bat., 422.

Outhoorn (W. van), 487.

Overbeeck (A. van), 487.

Paeri (de), 239.

Palembang, 143, 146, 327,

575, 581. Palembangei*s, 222. Panakoke (fort), 336. Parmata (orang kaja), 368. Paulus (Apostel), 54. Pegu, 143, 411. Peru, 223. Perzië, 443, 179, 229, 261,

^23. Poelóe Ai, 553. Pittavin (A.), 358, 359. Portugal, 98, 366, 378. Portugezen, 98, 121, 145,156,

229, 308, 360. Prins van Oranje, 168, 266.

Quinani, 143, 146, 321, 322.

38

594

REGISTER VAN NAMEN.

Reede van Batavia, 15, 18, 79, 99, 101,102,119,164, 193, 195, 279,317,322— 324, 348, 363, 405, 415, 417, 422, 423, 425—427, 445, 453, 457, 459, 460, 466, 484, 496, 507, 522, 554, 578.

Reiniersz (C), 108, 130,158.

Rivier (groote), zie Tjiliwoeng.

Roomans (J.), 170.

Rotterdam, 78.

» (bolwerk), 110.

Rotterdammer poort, 563.

Rijst- en ijzer-magazijnen te Bat., 381, 382.

Rijswijk, 228, 252, 351,355, 356, 457, 498.

Rijswijk (vaart naar), 355, 497.

Saphier (de punt), 330. Sas (Th.), 309. Schouten (J.), 2, 31, 79. Siam, 143, 229. Silvernagel (J.), 116. Simoentai, 368. Sivilie, 223. Slaven-kwartier (Comp«.) te

Bat., 200, 220, 346, 381. Sloot (T.), 487. Soeko, 409. Soendanezen, 203. Soerabaija, 410. Soerate, 143, 179, 229, 261,

383, 523, 510.

Soldij-kantoor te Batavia, 19, 82, 110, 127, 338, 368, 381, 382, 393—395, 398, 403, 607, 608, 513, 558, 583.

Solor, 143, 144.

Sontar, 434.

Soolmans, (J.), 564.

Spaansche zee, 72.

Spanjaarden, 70, 113, 121, 139, 156.

Stadhuis te Batavia, 1, 114, 124, 175, 210, 333, 485, 523, 563, 672, 579, 682.

Stads-kerk te Bat., 333.

Ster-redoute, 228.

Sumatra, 623.

» (westkust van), 1 43, 1 46.

Sunda (Straat), 15, 247,514, 523.

Sweers (S.), 87.

Taiouan, 23, 104, 143, 181.

Tangeran (rivier), 551.

Terentius, 4.

Ternate, 138, 357, 364,553.

Ternatanen, 139.

Thomasz (M.), 231.

Tidorezeii, 139.

Timor, 553, 554.

Tji-liwoeng, 114, 173, 184, 185, 207, 245, 301, 305, 334, 338, 340, 345, 351, | 356, 371—373, 417, 427, 461, 491. ^^^ ^

Toegoe, 679.

F)ÈÓIgTEft VAN NAMEN.

89»

Tongkin, 143, BIO, Bil. Troeno Djojo, 582. Tuin (Comp") te Batavia, 334. » naast het Chin, kerkhor, 320. Tijgers-gracht, 20, 29.

Ursinus, t>0.

Vereenigde Provinciën, 366. Vierkant (het), 220, 401, Visch-markt te Batavia, 373. Vlamingh v. Outshoorn (A. de),

141, 207. Voorstad van Batavia, 129, 162,

165, 242, 338, 407. Vossius, 4. Vijfhoek (redoute de), 551, 3S6,

Walcheren, 78.

Walles (D.), 119, 130, 134,

159. Westminster, 199. West-zijde v/d stad Batavia,

160. West-Indie, 121, 367. Wingurla, 143. Witte Leeuw (schip), 70. Wonderaar (S.), 79.

Zeeland, 132, 585. Zee-poort te Batavia, 222. Zorles, 278. Zoutelanden (fortje) , 351,

457. Zuid-land, 14. Z. 0. eilanden, 142. Zuidzee, 165.

ZAAK-REGISTER.

Aalmoes-zakje, 564.

Aalmoezen. 35—37.

Aam, 72.

Aanbrengen van part. handel. 187.

Aanbrenger, 211. m 402. 4ia 483.

490, 515, 561. Aandeel ('s HeerenU 398, 400.

• in erreuren. 344.

• • buil, 266. Aangeven. 24. 162, 425 570. Aanhalen. 400, 403, 459. 588. Aanhaler. 515.

Aanhaling door Intje Hidoep, 302. Aanklagt, 582.

v/d. PLscaal. 256. Aankomst Ie Bat., 17, 417, 507.

van schepen ie Batavia,

154. Aanloop bij den Equipage-meester,

155. Aanmaken, 377, 587. Aannemen van dienaren der Corop.,

• goederen uit schepen,

514. • magangs's, 558. Aannemer van hel schoonhouden van

grachten, enz.. 568. Aanneming in dienst tier Gomp.. 268. Aanplant van nagelen. 139. Aanplanten van rijst. 344. Aanranden ^-an jonken in Japan, 512. Aanroepen door boom wachters. 184. Aanslaan van bületlen. 460. Aansprakelijk zijn. 384. Aansprekers. 212. 306. 307. 411.

545, 546. Aanstelling^. 409. 415, 439. 563. 579. Aansloot m godsdienst. 43. Aantasten (Spaansche schepen), 70. Aanteekenen van procuratiên. 448. Aanteekeningen, 2/9, 560. Aanteeling van bestiaal, 232. Aantelling, 271.

I Aanvaanlinff van een ambt. 522. ' Aanvoer, 555, 566.

Aanwas, 163, 502, 562. , Aanwijzen van den schrijver van een libel, 564.

Aanle. 318, 374,461,491,498,585. . (rood-), 511.

Aanlei^erk, 196. 472, 510.

Aardvnichten, 432. 493.

Abolitie van een octrooi. 199.

Absenten, 7, 242, 349. 473.

Absenteren (zich), 257, 392.

• zonder verlof, 417. ; Alisentie, 2, 3, 304, 559. I • van een B. v. I., 147. I Alisolutie. 225, 489. , Abuizen, 9, 41, 51. 61, 152, 178. I 182, 381, 385, 396. 403. 565. I Acces tot Batavia, 155. j • (mj), 146. • Accident, 182. 220.

Accommodatièn met Eur. natiën, 156.

Accoord bevinden. 15. 16.

Accoonlen, 138. 280.

Accijns, 103, 161, 237, 477.

Achteloosheid, 85, 384.

Achterlating van schulden, 119.

Achtemoens, 7.

Achter-togI, 308.

Acte, 23£ 235, 264, 448,451.452.

• van autorisatie. 70.

• possessie. 25. I • • renvooi, 108.

• transport, 484. 485.

• schuldkennis. 124.

j • • waarschuwing, 31. ' Acten (extra-judiciêle), zOO.

• (judiciêle), 19& 455.

• (notariële). 464. 465. 576.

i Actie. 64. 105. 108. 265. 266. 268. i 329.

• (civiele), 224. 489.

• mstitueren. 449. Actiën (onbehoorlyke), 76.

ZAAK-REQISTER.

897

Actiën (uiterlijke), 370.

op de Comp., 31, 87, 119, 130, 134, 159, 179.

Adel, 531, 532.

Administrateur, 382, 549.

Afbninistralie, 69, 80, 334, 428. van gelden, 328. v/h kant. Bal., 380. van kerk-middclen, 38.

Admiraal-generaal, 266. -schip, 555.

Admissie tol de Molukkcn, enz., 138.

Adressen van brieven aan de Rege- ring, 130.

Adresseren (zich), 556.

Adsislenl (eerste) 68.

Adsislentcn, 16, 29, 59, 61, 62, 64, 68, 69, 81-83, 110, 173, 182, 254, 267. 269, 276, 294, 327, 336, 348, 366, 382, 390, 394, 429, 443, 557, 578.

Adsislentie aan schepen, 64.

Adsisteren, 166, 265.

Advance, 91, 179, 526.

Advancement van dienaren der Comp.» 257

Advertissement van rcgien, 454.

Adverlissementen, 197, 235.

Advies over den staat der Comp. enz., 279.

Adviezen (praecipitante), 151.

Adviseren door Bailluw en Land- drost, 522.

Advocaat, 225, 489.

v/d Comp., 118 -Gscaal van Indiê, 101 , 109, 129, 187, 210, 218. 219, 241, 247, 248, 251, 329, 330, 347—349, 374, 403, 418, 547.

Aequinoctiaal, 72.

Afbreken (betitameringen), 161.

Afdaken, 422.

Afdanken van Comp's dienaren, 262.

Afdruipen van schutters, 1.

Affaires (particuliere), 433, 586.

Affigeren, 439, 461.

Affixie van billetlen, enz., 67.

Afgeven van brieven, 328.

• goederen uil schepen, 514.

Afkondigen, 32, 579.

Afkondiging, 363, 368, 555, 574. v/h avondmaal. 46. van vrede, 98, 199, 323, 366.

Alkoopen, 182. 427.

Af kortmg van maandgelden. 281, 282.

Aflijvigheid. 254.

Afpersen, 414, 505.

Afrekening, 177. 506.

AfschaOln^. 311. 357,408.409.577. van hel collegie van Boe- delmeesteren, 123. van hoofdgeld. 160.

Afscheid bij begravenis, 546.

Afschepen, 82. 83, 215, 216.

Afscheping, 383.

Afschieten (vuurwapenen), 227.

Afschrift, 446, 447, 452, 453.

Afschrijven, 80, 114. 517.

bij de boeken, 393. (gage), 398.

Afslag van pacht, 325, 501.

Afsluiten (boeken), 177.

Afsnijding als lidmaat, 48, 49.

Afstelen van vuurwerk, 159.

Afsterven, 335.

Afstraffen met de wip, 559.

Afvaren uil Nederland, 76.

Afvragen, 396, 484.

Afvraging bij bevestiging als predi- kant, 32.

Afwijzing door den R v. I. van plakaten, 487.

Afzetten (predikanten, enz.), 49.

Agaat-steen, 511, 512.

Agelhout, 510, 536.

Aderen door den Bailluw, 564.

Ajuin, 536.

Akkerbouw, 222.

Alarm, 1, 2, 227.

Alienatiën (notariële), 464.

Alimentatie van het garnizoen, 88.

Alkatieven, 510, 536.

Allegias, 510.

Allemans gerief, 411.

Allooi, 89, 117, 223, 411. 438.

Alphabet, 8, 329, 377, 449.

Alteratie onder Moren en Chinezen, 572

Aluin,' 354, 535.

Amandelen, 535.

Ambachten. 193, 194, 203, 352, 354, 473, 525, 533.

Ambachtslieden, 376, 476.

Anijs-arak, 356.

Anwassadeur (Mataramsche), 182.

Ambergrijs, 536.

Ambt, 267, 268.

Amen (maat), 477.

598

ZAAK-REQISTER.

Amenden,H403. 448, 449,458,561. Ammunilie, 60, 64. 205, 223, 512,

514, 515, 533, 545. Ampliioen, 424, 587. Ampliatie, 214, 344, 345, 397. Amputaliên, 87. Anachoda, 22, 23, 188, 192. Anj^elroeden, 301. Animeren, 344, 420. Anker, 225. 426, 477, 514, 545, 569, 570.

liglen, 442. -geld, 544. -grond, 15. Ankeren, 363.

Annexeren aan den inventaris, 13. Annotatie in het journaal, 18. Annotatiên (marginale), 185. Annoteren (pro memorie), 8. Annulatie van schepen-kennissen,

124. ~

Annuleren (sentenliên), 150. Anomalie, 557.

Antviroord, 197, 235, 453 -455, 554. Anijs, 535. Apart, 68, 73. 75. Apen, 362, 510. Apostil, 447. Apotheek, 579.

(stads), 468. Apothekers-winkel, 469. Appel, 404, 412, 413, 470. Appellaüe, 313, 492. Appelleren op den Hoogen Raad in

Ned., 470. Appoinctementen, 198, 234, 393, 447,

448, 456, 459, 516. Apprehenderen, 94, 281, 481. Approbatie, 35, 70, 554, 559.

V. testamenten, 447. April, 19, 46. Arak, 84, 215, 312, 320, 323, 357,

388, 408, 424, 431, 490, 536, 569. Arak-branden, 388.

• -branders, 84, 85, 303.

• -brieQes, 356.

• -pacht, 356.

• -rantsoen, 423.

. -stokers 333, 357.

' -stokerijen, 408. Arbeid van proveniers, 432. Arbeids-Ioon van goud- en zilverwerk,

445. Arbitrage van den regter, 553. Archief (BaUviaasch), 576.

Arm, 264.

-bezoek  37 

Armen (arme 'lieden), 21,36—38,96.

111, 148, 193, 229, 250, 276.

321, 332, 33i 361, 395, 396,

402, 418, 445, 456, 577. Armen-fonds, 193.

• -goederen, 36. Armhuis, 114.

Armoede, 142, 194, 231, 365. Armringen, 540.

Arrest, 224» 456, 458, 481, 489, 556. Arrestabel (te Bat. niet) zijn, 119. Arriveren, 15, 16. Artal, 535. Arükel-briet 14, 58--60, 64, 65,

67, 69, 73, 77, 79, 92-97, 105,

113, 137, 246, 249, 253, 324,

364. 445, 463, 464, 560, Artikelen of positién, 454.

(geëxtraheerde), 285. Asch, 374.

AssignaUën, 61, 62, 251, 271. AUp, 199. 248, 370. 422. Attentaten, 147, 155.

(hostile), 139. Attestanten (examineren van), 548. AttesUtie, 40, 45, 49, 265, 448, 451,

452, 454. Attraperen (gesloken peper), 505. Aulhentiseren, 447, 448, 45Z 565. Autorisatie (rol van), 2. Avance, 351, 352. Avondmaal, 35, 43, 45--48, 57, 257,

377. Avonturen (schepen), 70. Azijn, 100, 106, 169,323.347,358,

365, 486. Azijn-pakhuis, 215.

Baas van Onrust, 424.

• -geschutgieter, 353.

• -schoenmaker, 330.

-timmerman, 415.

op Onrust, 422, zie ook: Bazen. Baatzoekerij (vuile), 508. Bafta's, 18.

Bagage, 128, 129, 258, 270, 524, Baflluw, 24, 104, 124, 127. 150, 161,

162, 164, 165, 192, 209, 2ia 241.

252, 301, 305, 314, 329, 338, 347,

400, 415, 427, 482, 486, 493, 522.

547, 553, 557, 564, 567. 571, 572,

ZAAK-REQISTER.

599

Bak, 72, 563

Bakken (bnxxl), 188, 326.

Bakkers, 303, 325, 326, 340, 345, 346, 494, 500, 501.

Bak-nering, 346, 503.

Balans, 16, 63, 81, 217, 385. (per), 400.

voortloopen, 178.

Balen, 60.

Balken, 20, 115, 318. 353, 355, 356, 373, 497, 498.

Ballast, 332. 422.

Bamboe, 115, 199, 200, 248, 318, 334, 350, 351, 355, 356, 370, 373, 414, 422, 497, 498, 505, 534, 536. -vlotien, 115.

Band van een boek, 26.

Banden (koperen), 376.

Bandesen, 536;

Banjoosten, 512.

Bank, 190, 191, 304, 318. . -geld, 318, 497.

Bannen, 448, 463.

in het kasteel, 390.

Bannissement, 367.

Baptiseren, 464.

Barbiers, 273, 303, 315.

Barm (buiten), 99.

Barnsteen, 23, 86, 510, 536.

Basaar-wachter, 321, 500.

-zitters,  125,  587, 

Bassen, 221.

Bast, 510.

Batterijen, 283.

Bazen, 193—195, 352, 362. . (Comp"), 473.

Beantwoorden van kerk-brieven, 40.

Bebouwen (zeker terrein te Bat.), 21.

Bebouwen (land), 323, 369.

Bed, 432.

(gescheurd),  342. 

Bede-dag, 31, 86, 110, 130, 134, 173, 180, 183, 187, 202, 206, 207, 213 240, 339, 355, 360, 363, 365, 368. 379, 388, 415, 419, 421, 439, 465, 527, 552, 562, 571, 573, 574, 576, 580. 582, 587.

Bederven, 27, 58, 85.

Bedienden, v/d Gouv.-Gen., 343.

Bediening (ambt), 268.

Bedingen (zijn eigen proces), 489.

Bedriegelijkheid van Chinezen, 569.

Bedrog, 44b, 570.

Bednif, 114, 209.

Bcèedigen (schutters). 1.

Beelden (heidenschc), 169.

Beeldenaar, 89

Been, 264.

Beesten (doode), 374. (zieke), 107.

Begeven (zich) naar Indiê buiten dienst der Couip., 573.

Beginselen v/d Christ. religie, 349.

Begraafplaats, 334, 336.

Begrafenis. 194, 208, 211,212,306, 350, 482, 545, 546, 580.

Begralenissen (Chin.), 335.

Begrafenis-fonds. 193.

Begraven, 194. 370.

Begraving, 585.

Begrooten, 78.

Behartigen (zijne amblelijke belan- den), 328.

Beheeren (land), 525.

Behoeftigen, 36, 195, 585.

Behoelligheid van predicanten, 365.

Bejaarden, 44, 45.

Bejegenen (kwalijk), 512.

Bekeeren (veroordeelde inlanders), 527.

Bekeering van een geëxcommuni- ceerde. 49. heidenen. 31, 54.

Bekenden, 23, 279, 546.

Bekend zijn, 484.

Bekennen, 93, 95.

Beklimmen van klapperboomen, 174.

Bekeuring, 374, 553.

Bekken, 503, 537.

-slag, 346, 459.

Bekommering van predicanten, 365.

Bekwaamheid, 466, 578.

Belang (eigen), 561.

Belangen (ambtelijke), 328.

Belast, 16.

• wönlen, 18. zijn, 8.

Belasten, 105, 398.

Belasting, 29, 99, 189, 205, 237, 302, 309, 334. 335, 340, 343, 344, 380, 443, 567, 569.

Beleefdheid jegens vreemde natiën, 156.

Belegeren, 464.

Belemmeren (burgwallen), 20.

Belofte van betalmg, 273, 274.

BeUjdenis, 93, 98.

des geloofs, 42, 45.

600

ZAAK-REGISTER.

Bemannint?, 519. Bcneficiën. 112, 311, 485, 486. Beneficicrcn ({geredde goederen), 266. BencGliiim divisioiiis etc, 313, 491 . Benoeming van boedel-bereddcraars,

559. Benzoë, 536.

Beplanlen (zeker terrein Ic Bal), 21. Bepleiten (ecnc rekening), 322. Bergen (geredde goederen), 266. Bergloon, 266. Berispen, 68, 73, 257. Berisping door predicanlen, enz., 76. Beroep, 74, 22i. Beroepen (wellig), 32, 190. Beroeping van prcdikanlen. 32, 33. Beschadigen, 326, 345. 371, 432.

503, 534. Bescheid legen iemand, 97.

geven, 15

krijgen. 19. Beschimpen (prcdikanlen, enz.). 257. Beschoeijen, 30, 86. Beslag van boeken, 436. ïkïsnoeijen, 87. 572. Besnoèijing van ranls(M3nen, enz., 111. Besnijdenis, 56. Besoar-stcen, 536. Besoigncren, 450. 459. Besoigncs, 28, 217. 322, 560.

(kerkelijke), 309. Bespollen (predicanlen, enz)., 67. Bestand mei Ban lam, 104

. ' (üenjarig), 207 Beslellen (brieven), 279. Besliaal, 107, 142, 202, 204, 232.

533 Bestrahen, 68, 73, 75, 76. Itetaal-heeren, 218, 220, 238. Betalen, 2, 124, 125, 564.

(contant), 21

in Indiö, 357. Betaling, 62, 70, 238. 275, 411.

in cassa, 383.

van maandgelden. 262.

van rekeningen in Ned. 117. Betimmeren, 21, 160, 161. Belrekking (vaste), 328. Bevaren (ergens heen), 517. Bevelhebber van schepen, 94. Bevestiging van predilanlen, 32, 33. van ouderlingen en dia- kenen, 35. Bevoegdheid, 581. Bcvoraeren van iwrsoncn, 307, 327.

Bevordering van Comp*s dienaren

79. Bevuilen (het sUdhuis ic Bat.) ,124. Bewaanler-liand (in), 275. Bewindhebbers v/d. O. I. Comp., 10

15, 34. 60, 61, 64-€9, 71, 73.

74, 76—78, 92, 105, 110. 121.

186, 202, 245. 253, 251 258.

259, 261, 263, 269, 275, 279, 281

341, 511 516,529.530,549,561.

zie ook Meeren XVII. Bewoners van OnrusU 414. Bewijs, 440, 551, 571, 581. Bezegelen van maandbnefjes, 101. Bezellingen (Spaansche). 139 Bezigtigen (wiukek), 437. Bezoeken (gevangenen), 572. Bezwaard (zich) bevinden. 490. Bibliolhecaris, 25—28, 170. Bibliotheek (kerkelijke), 25—28, 170. Bibliotheek der LcidschehoogeschooL

445, 446, 462. Bidden. 32, 52.

Bier, 103, 125. 161, 205. 237. 238. 306, 477, 521, 536, 545. 548. (Chineesch), 86.

•  (Eng.),  380. 

  . (Eur.) 429. . -potje (Chin.), 23. -zetting, 102. Billen (scherp maken). 325, 501 BiUet, 67, 162, 163, 252,314-317'

364, 449, 458, 460. 461. 477*

492, 494. 496. BiUioen, 133. 176, 178. Billijkheid. 559.

Binnendringen van kaflcrs, 512. Binuen-regent van hel Chin. hospitaal.

420. Blaam van Bewindhebberen, 15. Bladeren van klapper-boomen. 174. Blanken, 235, 236 Blasphemie, 49. Blauwsel 536. Blik, 353.

Bloedkoraal, 510, 536. Blok (stads-), 20, 21. Blokmakers, 101, 443. Blootshoofds 96. Blijven van schepen, 575. Bod, 313. 491. Bode, 126. 376. 513. 583.

. (Chin.). 371.

. (geregU-), 224. 225. van Schepenen, 28, 104.

ZAAK-REGISTER.

601

fioiie van de Weeskamer, 239, 462.

Bodemerij, 112, 157, 235, 240,328.

-brieven, 124. 157. 452.

Boedels, 10, 123,124,549-551,559.

(Chin.), 212. fioedel-beredderaars, 559.

• -meesteren, 123, 212, ^34, 583.

Boeien, 66, 361, 427, 474. 475. Boeken, 25-28, 65, 72. 507. (school), 4. (nieuwe), 16, 17. van interest, 22. (generale) van Indie, 149. van ingeschreven of afbe- taalde rekeningen, 351. (chirurgijns), 511. (stuurmans), 511. (sluiten van de), 517. -kasten. 26, 27. Boekhouden, 110.

Boekhouder, 7—19. 36. 61. 62,81. 82, 110. 119, 120,170,171,177. 216-218, 275, 276. 304, 336. 348, 366. 381, 382. 383. 394-397, 472, 517, 518, 521, 571. Boekhouders van schepen, 250, 507. Boekhouder-generaal, 82, 385, 567,

568. Boekhouder (garnizoens), 553, 554. Boeking. 65. 482. Boete (civiele), 148. Boeten, 65, 151, 198, 314, 321. 398, 399, 403. voor procureurs, 456. Boelvaardigheid, 47, 48, 50. Boevenet, 227. Bokken, 107, 190, 205, 318, 497,

569. BoUatin's, 18. Bolwerk Rotterdam, 116. Boog, 369.

Boomen, 432, 461, 586. Boomgaarden, 493. ' -stammen, 114. ' -vruchten, 318, 498.

• -wachters, 184, 490. Boontjes, 536.

Boord van een schip, 58.

(aan) gaan, Komen of varen

13. 101. 170. 172,195,247,.

259, 278. 322, 324, 363, 376.

414, 425, 561. Boord (aan) laten komen. 428. . (over) werpen, 102, 272.

Boord (over) zetten. 277. (van) halen, 119. varen, 278.' Booswichten, 306. Bool, 59, 82. 247, 347. 349, 255. Bootsgezellen, 58, 75. 121. 254, 260,

266, 269, 272, 297, 376. Boolsman, 280. BooUvolk, 95. 282. Borgen, 13, 37. 146. 238,308,313.

450, 481, 491. 492. Borgtogt, 195, 366, 448, 451. Bortkcn, 572.

Bosch, 167, 248, 409, 493. Boschagie, 131, 163. Bosch-scheiding, 460. Bosschieters, 273, 376, 443, 463,

469, 479, 480. Boter, 100, 106, 169,206,365,408,

429, 430. 486. 521, 536. Bottelarij, 277. Bottelier, 271, 572. Bouwen, 199, 233, 422. Bouw-landen, 232. Brand, 1, 2, 199, 200, 221, 265,

277, 337, 422. 475. Brand-emmers, 210. Branderij-briefies, 356. Brandewijn, »5, 477. 521, 530, 548. Brandliout, 21, 346. 347, 353, 535.

539. Brandstichters, 462. Breken, 325. 500. Breuken, 151, 166, 313, 429, 492,

540. Briefje, 27, 563.

(schandaleus), 564. Brieven, 65, 68, 71. 129. 130. 149.

179, 234, 245. 247, 279, 280. 328.

329, 403, 442, 514, 515. 561. Brieven (aparte), 71.

(kerkelijke), 39, 40. 153. 201.

v/d kerkeraad, 186. (uitgaande), 335. van commissie, 33. • demissie. 33. . lleeren XVII. 153. -boek. 40, 41. Brocados, 510. Broeders, 342. Broeijen, 58, 72. Broek-banden. 510. Brood, 58, 206, 272, 521. 545.

 (hard),  326. 

602

Z AAK-REQISTER.

Brood (tarwen). 485. . (wit). 485.

•bakkerijen, 187.

•kamer, 442.

verkoopen» 188. Rrosheid van koper, 335. Brouwen (bier), 103. Bruff, 30, 207, 373, 568. Bruiloften, 174. Brutaliteit van den kerkeraad te Bat.

186. Buffel-huiden, 536. Buffels, 107, 129, 205, 379, 536. Buiten (van) leeren, 4.

•forten, 448, 468.

-gaats, 561.

•gouvernementen, 418.

•kantoren, 81, 189,335,385,

395, 4ia 561.

-plaatsen, 468.

-posten, 233, 526.

-regenten, 421, 430.

-wagt, 248, 457.

-wal (stads), 115. Buren, 161.

(naaste), 546. Buivers, 35, 91, 92, 112, 308,443. 474. 477. 517, 522, 534, 547. 548, 551, 558, 562.

(inl.), 242, 243, 409, 563,

(naar Ned. vertrekkende), 30. Buiiger-Doeijen, 99.

• -kistenmakers, 546.

• -praktijk, 219, 364. •wacht, 124.

(inl.), 241.

Burgerij, 242, 469.

   van  Batavia,  30,  155. 

Burgwallen, 20, 30. 233, 305, 319, tuin

Bus, 193-^195.

. -meester, 193—195.

• -poeder, 533. Bijeenkomsten, 209, 572.

(heimelijke), 172. Bijgeloof, 43.

Bngeio Bijltje,

ijltje, 536.

Calange, 166, 329. 363, 420, 505,

516, 561, 568, 583. Calangiëren, 557. Calomniën, 15. Calumniêren, 96. Canones, 42.

Capaciteit van school-jongens, 4. Caraat, 444. Caracque, 70. Carga, 66.

(.argasoenen, 81--83, 149, 214, 215, 386, 387. (uitgaande), 381. Carolua-ffulden, 2^1, 561. Carta v/h grootboek, 15, 16. CarUbellen. 10, 452. Cas van rekening, 322. Casjens (Peguse), 411. Cassia linga, 537. Cassier, 120, 216. Catalogus, 26—28. Catechiseren, 52, 53, 585. Catechismus, 42. 50, 53, 55.

(Ut.), 4. Cautie, 263, 327, 556.

de restituendo, 13. Caveren aan de Comp., 382. Cavillateurs, 86. Cavillatién, 22, 86. Censor van de drukkerij, 444. Censuur, 39. 47, 49, 57. Cxsnsure (christ), 213. Ceremoniën, 45, 532. Certificatie, 264, 449. Charge van bibliothecaris, 28. Chergie (Chin.), 510. Chergies, 537. Chirurgijn, 173, 180,218-220,241,

264, 273. 315, 327, 34a 364,

448, 466, 469, 494, 511, 512.

523. Chirurgijns-winkel, 387. Christ-dag, 46.

Christendom (lot hel) overgaan, 413.

Christenen, 24. 240, 350. 369,532.

(inlandsche), 53. 56, 585.

Cipier, 99, 321, 347, 547, 567, 568,

572 CitaUe', 67, 225, 455, 457,459,460, 489.

. -briefje, 416, 446, 457, 458.

. -geld, 457, 458, 460. Clairet, 543.

Classis, 33, 73, 74, 78, 245. Clausule, 226, 556. Cliënten van procureurs, 415. Codicil, 8, 10, 235, 250, 395, 396,

447. Cognoscementen, 58, 59, 71, 83,

§1 214, 383, 384, 386. Collationeren, 16, 19, 565.

ZAAK-REQISTER.

605

CoUecte, 229, 582.

Coll^ën van justitie, 212, 249, 341, 573, 576.

•     (subalterne)  v.  justitie  en 

policie, 152. Collisie onder suppoosten, 392. Colloquia, 4. Colonien, 91, 240. Commandementen, 357, 586. Commandeur, 80, 92y 94, 95, 97,

253-256, 264, 266-268, 272,

273, 278, 281, 327, 341. 357,

514, 526, 554, 581, 584, 586. Commandeur over de soldaten, 256.

v/d vloot, 66. Commandeurs van schepen, 132.

• retour-vloten, 584. Commensalen, 309, 316, 478, 492. Commiezen, 57, 60, 61, 62. Conunissaris (politieke) bü denker-

keraad, 39, 57, 201, 202. Commissaris der verstrekkingen, 508. Commissarissen, 31, 153.

• huw. zaken, 224,

2^, 234, 397, 566. Commissarissen, van kl. zaken, 217,

224, 226, 321, 333, 374, 416, 488. Commissie van Z. Prins. Exc, 70. Commissiên (kerkelüke), 40. Conunissum (in), 109, 112. Committeren, 550, 551. Compagnie (Engelsche), 66.

(West. Ind.), 341. Compagniên (0. en W. L), 120, 121. Comjpareren, 2, 28, 148, 225, 268,

4lS;489. CompariUe, 197, 449, 455, 460. Comparuit, 375.

-gelden, 403, 404. Complimenten, 156. Comportementen van Comp* dienaren

in Indie, 279. Composeren, 151, 165. 313, 492. Compromissen, 449, 451. Comptabel, 71. Comptoir generaal, 18. Concipiëren, 451, 452, 456. Concluderen, 95—97, 322, 330. Conclusie, 92, 93, 97, 98, 226. Concurrentie, 114 507. Condemnaüe, 18, 150, 225, 447, 448. (defmitive), 489. -boeken,328,400,402,

404, 449.

Condemneren, 14. Conditién (gen.) op de verpachtin- gen, 327. Confessanten (hooren van), 448. Confessiên, 94, 98, 448, 451, 452. Confessie-boek, 93. Confirmatie van predikanten, 33. Confiscabel, 400, 401. Confiscatie, 12, 67. 68, 76, 151, 249,

325, 330, 398, 402, 403, 448, 449,

458, 474, 487, 577, 579, 582. Confiict tusschen Bailluw en Adv.

Fiskaal, 547. Confrater, 391. ConfronUlie, 564, 565, 567. Confronteren, 15, 382, 560. Confusie, 241, 548, 560. Connivenüe, 15, 76, 108, 220, 321,

488. Conniveren, 313, 464, 492. Conquesten, 138, 142. Consiequentie, 577. Consequentiën (absurde), 43. Consigneren, 225, 490. Consistorie, 41. Conspiraüe, 59, 256, 257. Ck)nsUbeI, 353, 463, 572

-majoor, 376, 381. Constabels-ambt, 14. Constringeren, 36, 78. ConsulUtie, 197, 454. Consumeren, 28. Consumptie, 106, 571. C<Hitant, 127, 334, 398, 400, 401,

40i. Contant {i), 84, 105. Contanten, 9, 18, 36, 88, 90, 91.

179. 266, 324, 385, 518, 537, 580. Contentement, 313, 491. Contenteren (aanbrengersji, 483. Contente (è). 172. Continuatie, 198, 447, 455.

(by), 29. Continueren van priesters. 572.

(op een schip), 15, 17. in den dienst der Comp.,

77. Contra-avanceren (iemand in gage

of kwaliteit), 14. Contra-boek, 38. Contractanten, 464. Contracten, 23. 67, 116, 141, 177,

186, 223, 235, 311, 464. Contracten, (exclusive) der Comp.

138, 156.

604

ZAAK-REGISTER.

CoDlr<i-iiiteiTi)gaUina, 448, 451.

-partij,  62. 

CoDiravonteurs. 85, 1(M. 105. 109.

374. 482. Contravenlie. 207, 313, 402, 515,

516 CoDlra-vraagpunten, 457. Coniribiieren, 30, 31. roDlrilmlic voor liel uiulicpcn van grachten, 188. aan de schutterij, 184. (>>ntrr>lc op tappers, 443. (lontmieur van <len ontvanger-gen. 101.

v'd mechanieke werken, 352. Conversatie met heidenen, 55. (ramiliaire), 48. (vleeschelijke), 369. Conversie van interest, 322. Converteren in g£{(lf 526. Conventiculen, 209. Copiên. 234, 235. (>)piëren, 64, 393. 447, 448, 452 Corps de garde. 54, 196. Correspondentie, 153, 530. 533.

met Ind. vorsten, 156. Corrigeren (schoolkinderen). 53. Costumcn, 342, 532.

(oude), 573. Cours, 176, 178, 279. van Indic, 441. Coursen van schepen, 254. Courtoisiên, 139. Credietcn, 64.

Credit, 12. 14, 16-18.60-63, 70, 250, 276, 434. -zijde, 178. Crediteren, 8, 16—18, 84, 384. Crediteur, 8, 62, 63, 275. CruciGx, 512. Criigelheijt, 413. Cultuur van landeryen, 486,

(in) brengen, 191. 192. Curator ad liles, 126, 249, 370, 481, 482, 523, 524, 546, 549, 559. Curators, 549, 550. Cureren, 219. 264, 481. Cijferen, 52. Cijns aan den lieer, 162.

Daad (op hceter) betrapt, 513.

Daats, zie Datiin.

Dagcment, 225, 457, 489, 513, 585.

{ Dagement-geki, 457. ! Dagen (heilige), 6. Dagregisters (Atjehsche). 145. Dagvaarden, 199, 416. 455, 489, 534. Dak, 85. 199, 384.

• -pannen.  213,  538. 

  Damar. 142. 538. Damast, 510, 538. Dampen (kwade), 29. Dank- en bethHlag, 2, 7, 107, 106,

224. 228-230, 251. 305. 308,

312, 321, 323. 327, 335. 336,

397. 409, 441, 484, 486. Dank-predicatiên. 441. Dankz^ging, 45, 246, 562. Dartelheid, 3. Daljin (Daats), 82, 357, 408, 413.

414, 504, 505. Datum, 15. Debauche, 180, 329. Debaucheren. 195, 237, 243. Debet, 8, 12, 14, 17, 60. 61. 63,

70, 276. Dcbita forma, 322. DebiUren, 8, 9, 14, 16-18. 398,

400 Debiteur, 62, 63, 106, 119, 126,

275, 384, 450. Debiteuren der Coiiu).. 84. Decades Buliingcri, 50. December, 19.

(laat&te). 466. Decemeren, 489, 513, 583. Decisie in proceduren, 151. Declaranten, 448. Declaratiën, 448, 451, 452.

van kosten, 198. 455. Decoclum-ketels, 467. Deduceren, 95. Defaut, 226, 375, 447. 560.

. -gelden, 376, 403, 404.416. Defensie. 263, 282.

(posture van). 155. Degen, 174.

Dekmantel, 24, 113. 522. Deksel 561. Delinquanten, 94, 150, 151. 281.

393, 399, 448, 557. Delict, 14, 68, 73, 165. 171, 276, 531, 557, 578.

• (crim.), 547. DemoliUe, 200, 422. Denigreren (Bewindhebbers), 15. Denunciëren (partijen), 415. Deo (pro), 235.

ZAAK-RÊQISTER.

605

bepéche van schepon, 149. Dependenten des comptoirs Rat.,

60, 214. Deporlement, 12, 19.268,374.398,

424, 427-429, 464. 487. 512,

521, 545, 579. Deporteren, 14, 15, 109, 282. Deposito (è), 36, 172. Derde (de), 553. Desert van land, 191. Deskundigen, 7. Desobediënten. 86. Detentie, 95.

Deur, 2, 316, 493. 546. 568. Deurwaarder, 198, 231, 328. 329.

403, 446. 456-458. 489. Devolutie. 303. Devotie, 139.

Diaconie, 21, 36, 177,187,211.577 582. . -amien. 250, 395, 583. Diakenen, 27, 32. 34-39, 49, 50,

213, 214. 332. 334. 389. 527. 564. Diamanten, 105, 538. Dictionaires, 55. Dictionarium Teutoniciim, 4. Dictums, 447, 448. Diefstal, 346, 382, 503, 534. Dienaar (Ned.), 416. Dienaren (Gomp-]. 35,220,249,327,

328, 334, 348, 370. 396. 398, 399.

407, 408, 425. 426. 428. 430, 433.

445, 477. 479. 481. 482. 516,

521-^523. 534. 547. 548. 561,

564, 576. 578, 581, 586. Dienaren (Comp*), in Indie geboren,

• getrouwd. 434. (zieke Comp-). 180, 181. (overlcilen Comp»), 441 . 549. der Comp. (in trar lemen t verbetenle). 157. (baatzoekende). 137. (getrouwde). 238. (geleende), 558. (onnutte). 267. (zwarte). 168. 416. 418. 512.

van de commercie, 174. des Woonis. 32. 49. bij het soldij-kantoor. 393. v/d Landdrost. 559. Dienat (Comp*), 230. » (heidensche), 172.

Dienst (vreemde), 578. fin) komen, 517. (uil) treden, 90. (op nieuw in) treden. 412. (in actieven) hersteld. 576.

•  (in)  hebben,  407. 

  • continueren, 269. Diensten (extra-ordinaire), 268.

(schutterlijke). 558. Diensl-tijd. 89.

• • (volbragtc), 238. Diepte van havens, enz., 531. Dieven, 232, 390, 520. Dieverijen, 301, 324, 374, 429,447,

581. Diiïerenten, 98, 243, 394. Diflerentiên, 385. Dilaj' verzoeken, 226. Dilaijerèn (processen), 547. Duigen lie in tijd van nood, 263. Dingsdag, 158, 224, 333. 416. Direcleur-Generaal. 71, 76. 77, 81 -84, 91. 102, 149, 216, 217, 279, 336, 337. 380, 381, 383-387. 391, 392, 395, 544, 584. Directeur van Indiê, 9. Directeuren. 154, 291, 327, 364, 581. Directie van de Comp.. 148. Directiën, 395, 577, 586. Discipelen, 4, 5. Discipline (christelijke), 45, 49. (kerkelijke), 34, 49. Discontentemenl (occasie van), 35. Discouragieren (Comp.-dienaren), 80. Discoursen onder de gemeente, 186. Discours-rapport van commiezen, 67. Discrediet van de Compagnie, 484. Discretie, 33, 68, 73.

v/d. Raad, 24. Disordre, 255, 256. Dispencicrs, 82, 102. 381, 408, 430.

569. Disponeren (over geld), 154.

over zijne middelen. 9. 10. Dispositie (testamentaire), 10, 549. Disputatiên over go<1sdienst, 42. Dispuut, 257, 308, 395. 556, 557 574.

over relieie, 67. Disputeren mot lapanezen, 512. Disrespect van Ileeren XVII, 80. Distilleer-kelcl. 408. Divulgeren, 41, 49. Dobbelen, 276, 431.

606

ZAAK-F)£dtSt£l^.

Dobbelsteenen, 276.

Dochters van emigranten uit Neder- land, 525. (jongeK 260, 483.

Docler van de Compagnie, 180.

Doctoren, 32, 264, 4^, 469. tlieologiae, 50.

Documenten van een proces, 565.

Doeken, 587.

Dominie van de Comp., 91

Domicilie, 465.

Domicilium (fixe), 571.

Donderdag. 43, 46, 53, 224, 348, 447, 562.

Dood (ter) veroordeelden, 150.

Dooden, 218, 277, 429, 532.

Dood-eters. 109, 113.

• -gravers, 365.

• -kisten, 370, 456.

-makers, 546.

• -schulden, 482, 516.

• -slag,  92,  93,  210. 

• -slager, 480, 481.

• -straf, 248, 579. Doorgraving eener rivier, 115. Doorloopen van bouwlanden, 232. Doorsijperingen van waterloopen.

enz. 362. Doop, 43-45.

-boek, 41, 45.

» -plaats onder de Linie, 279. Doopen. 278, 279, 378. Doos (brieven), 280. Doosjes, 51 1> Dorpen. 530, 531. Dragers, 306, 414, 505, 545, 546. DraEen, 439. Drank, 281. 532.

. (sterke), 56, 196, 306, 309.

316, 331, 388,424,431,475,478,

492, 545. Drank verkoopen, 477, 478. Dreigen, 97. Drek, 185.

• -ballen, 185. Drinken, 195, 272.

(dronken). 180, 243, 339, 361, 431. Drinkgasten, 480. . -gelagen, 228, 478. 481. 493.

• -waar, 514, 515.

-water. 346. Dronken, 277, 463. Dronkenschap, 361, 406. Droogen (brood, enz.), 58.

Droogpannen, 361.

DixKïgte, 333.

Druk (in), 561.

Drukken, 55, 472, 583.

Drukker (Comp-), 446.

Drukkerij, 444.

Drijven van paarden, enz., 379.

Dubbelges. 311. 414.

Duiten, 176.

Duitsch, 5.

Duivels-dienst, 56.

Dukatons, 133, 176.

Dupliek. 197, 235, 454, 455.

Dijken, 362.

Echtbreuk. 49.

Echtgenoolen, 556.

Edelgesteente, 267.

Edict, 105. • (vredig), 104.

Eed, 92, 254, 279, 284. 285, 415. 416, 419, 516, 570 voor den Gouv. Gen., 287.

• Raden v. Indie, 289.

• Kommandeurs, enz., 294.

• Vice-gouvemeurs en Direc- teuren, 291.

• Directeuren, 291.

• den scheeps-raad, enz., 296.

• den Landdrost, 168.

• soldaten, 298.

• bootsgezellen, 297. van getrouwheid, 524.

purge,  522. 

• zuivering, 249. -formulier, 2^. 230, 305.

Eenden. 303. 538.

Eendragt. 243, 277.

Eerloos maken. 49.

Eerschoten. 223, 273.

Eetbaar van victualie, 272.

Eetgereedschap, 511.

Eetwaren, 14l 248. 323, 324, 348.

431. 492, 514, 515, 543. Eaen staan, 81, 381. Egualisatie van retouren, 118. E^aliteit, 585. Eigenaar van aangehaalde goeileren,

432. Eigenaren van geld, 114.

« gronden, 30. . landen, 114, 191. 192, 434, 461.

van onroerende goederen, 116.

éAAK-REÓIStÊ^.

ëo?

Eigenaren van schepen, 570.

• slaven. 25, 523, 585. Eigendom van land. 525. Eilanden, 521. Eisch, 92, 95, 97. 98, 197, 226. 235,

385, 454, 455, 467. 470. Eischen, 23, 95, 96. Eischer, die comparuit laat loopen,

375. El. 376.

Elucidatie nopens toppen, 571. Emancipatie van liiTeigenen, 235. Emolumenten. 100. 112. 126, 365.

577. Emploij, 586. Epistolae familiarcs. 4. Equipage, 259, 381.

van schepen, 353. -goederen, 545. -meester, 100, 230. 376,

383. 408, 410, 423. 428, 430. 443.

468, 469, 554, 555. 558, 568. Erf, Erven, 99, 189, 204, 235, 379,

426, 453, 461, 553, 567. Erf-brief, 21. Erfenis, 231, 342, 432. Erfgenamen, 10, 22, 238, 250, 263,

271, 274, 275, 396, 441, 519, 526,

549-551, 555. EHgenamen in Nederland, 370. Ergernis, 169,

(openbare), 47. Erkentenis door heidensche go<ls-

dienst-oefeningen. 78 Emeren (zich), o25. Erreuren, 61, 215, 217. 344, 385,

387, 560, 565. 567' Erwten, 206, 522. Eten, 272. 337, 526. Etmaal, 320, 500. Examen, 33, 180. 466. Examinatie, 32, 45, 79. 151. Examineren, 7, 33, 44, 52. 94, 98.

448. Exceptie declinatoir, 487. Exceptiên (gefondeerde), 198, 455. Exces en pure oppositie. 25. Excipiêren in processen. 415. Excommunicatie. 48. Excusen van goud- en zilver-smeden.

449. Excuseren (zich), 148. Executabel uit krachte van sententie,

450. Executant, 402.

Executeeren (sententién). 280. Executeur testamentair, 10, 549. Executie, 94. 150, 248, 448. 450,

458, 459, 559.

(heerlijke), 313, 492.

(parate), 513, 583. Exccutiën van vonnissen, 66. 166, 490. Exempels, 4, 94, 96. Exercitie met het musket, 563. Exorbitantiën bij dood-schulden,371. Expediëren, 560, 564, 565. Expeditie, 39, 86, 113, 185, 229, 308,

322 349 360 Expiratie 90, 260-^263,' 269, 282.

525, 577.

van verband, 364. Exploiteren van mandamenten. 461. Expostulatiën over spijzen, 337. Extenderen (straflen), 573. Extirpatie door een chirurgijn. 467. Extirperen (boomen), 142. Extorsicn van Chinezen. 160. Extract, 234, 235.367, 448, 578, 579.

-reekening, 263. Eijeren. 508, 511, 538.

Fabriek. 101, 359, 376, 443, -meester. 116. 468. Fabulae, 4. Facturen, 82, 84, 214-216, 381,

384- 387. Factuur-boek, 387. Faillissement, 204. Familiariteit in de kajuit. 11. Familie, 44, 208, 246, 260, 305, 306.

524. Fastidiën, 15, 124, 171. Fielten, 232.

Figuur (zonder) van proces, 109, 374. Fiscaal, 100, 233, 249. 256, 361,

393, 399, 400, 403, 404, 423,

427,429,469,47^-476,481—483,

515, 516. 550. 553. 554, 561,

579, 582, 587. Fiscaal van Indie. 150, 166, 415—

419. Fisco (pro). 110. 151. Fiscus, 429. Flap-kan, 279. Fluiten, 511. Fluitschip, 524. Foelie, 142.

Forma (in debita), 157. Formaliteiten bij verkoop van vaste

goederen, 205.

608

ZAAK-ftEélSfEF).

Formatie van politieke raden, 553. Formeren (boeken), 17. Formulier, 14, 16, 19, 32, 35, 39,

42, 44, 45, 49, 230, 246, 254,

284—286, 305, 472. Fornuis, 353. Fort, 60, 62, 64, 74, 76, 139, 140,

209, 257, 269, 283, 358, 429,

438, 531, 533. ForUficatién, 358. Fortressen, 469, 551. Fouten, 49, 382, 567. Fraaijigheilen, 258. Fraudatie, 317, 319, 330, 382,383,

447 496 499 Fraude, 9, 11, 31,' 103, 366, 403.579. Frauderen, 101, 584. Frequentatie v/d kerk, 390. Frontier-steden. 221. Fruit, 248, 300, 303,315,495,538. Fugitief van Ambonezen, 370. Fundament der Gomp., 137. Fundamenten v/d christ. religie, 44,

52-55. Fustagie 72, 169. Fijnbeid van lijnwaden, 83.

Gaas, 510.

Gaats (buiten), 262.

Gage, 8—10, 14-16, 61, 62, 76,

77. 79. 80. 90, 136, 140, 249.

267, 268, 334, 364, 434. 448,

478, 517. 518. 587. Gage (volle), 181. Gallerijen (pamboc), 422. Galnoten 538. Galon. 125. Gangbaar van geld, 133.

-verklaring, 411, 563. GanUng. 131, 326, 501. Ganzen, 303. Garen. 9, 354.

(katoenen), 537. Garnalen, 319, 498, 499. Garnizoen, 88, 141, 156, 196, 33a

463. 464, 479, 553, 568. Garnizoen-boeken, 177. 275, 351.

396, 398, 434. Gasten. 331. 362.

•   (luije).  180,  203. 

. (tafel-). 336, 337. Gasterij (droo^e), 309. Gastmalen, 174. G ast-nering, 480. Gat (donker), 331, 390, 423.

Gaten, 58, 362.

Gaven aan regters, 249.

Gebed, 32, 34, 39, 42, 45, 48, 51^54.

67, 69, 74, 101, 246, 257. 286,

331, 339, 349, 390, 392, 423.

432, 473, 578. Gebed (avond), 336. Gebeden (ochtend en avond-), 5. Gebied (opperste), 59. Geboden (huwelijksche), 227, 397. Geboefte, 117. Geboorte-plaats, 10. Gebouwen (inspectie van), 460. Gebrek aan water 325, Gebreke (in) blijven, 491. Gcbnük (oud), 575. 580. Gecommitteerden, 559, 580.

bij den kerkeraad, 38. Gecondemneerde, 398—400. Gedaagden, 226, 375. Gedeputeerde van den kerkeraad. 38 Gedierte (levend), 510. Gedoopt, 38.

Geesselcn, 374. 379, 553. Gcesseling, 579.

Geestelijken (Portugesche), 378. Gehoorzaamheid (Comp*.), 570. Geiten, 205, 318. 497. Gelnjurieerde, 96. Geïnteresseenlen, 550, 551. Gekkernijen, 257. Gekwetsten, 127. 263. 449. 466,

468. Gelagen (dronken), 309.

zetten. 477—479. Geld. 113, 114. 132, 133, 238, 269.

270, 273, 275, 324, 325, 328,

348, 456, 563. Geld (conUnt), 450.

. (ligt), 323, 441.

» (zwaar), 393.

• (gesnoeid), 87, 88. . (grof), 310.

(half), 580. . (Holl.), 511.

. (zilver), 87, 537.

(gemunt), 189,

• ^ deposito, 204. Gelde (te) maken, 116, Gelden. &B3.

farmen-), 334,

fopgenomen), 322.

[bu de Comp. gedeponeerde),

van weezen, 172.

ZAAK-REGISTER.

609

Geldboete. 14, 280. -ffebrek, 411. •kamer, 381. -kas, 81. -kist, 36. -nood, 178, 189. -straf, 512, 521. Geldswaanle, 441. Gelid. 1.

Geloften passeren door notaris, 464. Geloof (publiek). 115. Gelijkheid van lasten, 34. Gemaal, 346, 503. Gemagtigden. 241, 251. Gember, 539. Gemeenebest, 509. Gemeenschap van goederen, 10. » der christenen, 44,

met Eur. natiën, 156. Gemeente, 32-36, 38, 40.42,45.47, 48.53,55,56,334,531,562. (Fransche). 389, 439. (gereformeerde), 229, 547. (ml. christen), 377. te BaUvia, 31, 358. (christ.), 465. (Chin.), 465. (Mal.), 547, 582. Genieters. 538.

Geraas. 278, 331, 337, 423, 475. Gereedschappen. 215, 216, 273, 326,

352, 467, 474, 475. 502, 525. Gereedschappen der bibliotheek, 28. Geregtigheid (*sHeeren), 125, 131, 160. 162.188, 266, 321,418,424, 435, 498, 500, 544, 564, 565, 569. 570, 574, 575. Geregt plaats, 448. Geregtsbode, 322, 416. Gerief, 100. 413.

Geroep gedurende den maaltijd, 337. Gerucnt maken, 481. Gerustheid, 149, 156. Geschenken, 201, 249, 269, 305, 482. Gescheurdlieid (ziekte), 265, Geschülen, 345, 429. 573, 574.

(kleine), 368. Geschreeuw gedurende den maaltijd,

337. Geschriften (genamptiseorde), 450. Geschut, 64, 221, 273, 422, 533, 545, 569, 570.

 -gieters,  443. 

. -gieterij, 352, 353. Gespuis (omdragen van), 439.

DEEL IT,

Gesteente (kostbaar), 511. Gesticht, 582.

Getier, 278, 331. 337, 475. Getrouwden, 90, 246,336,391,473,

580. Getrouwheid (teekenen van) geven,

581. Getuigen, 9, 11, 12, 47, 92,93,79, 274, 453, 455, 457—459,

582. 465, 484, 560. (doop-), 44, 45. Getuigenis, 92, 534. Gevangenen, 71. 93—95. 98, 269,

270, 281, 366, 448, 567, 572. Gevangenhuis, 513 Gevangenis, 269, 270.

(donkere). 473—475. Gevangen nemen, 92, 513. Gevangenneming van den cipier, 547, Gevangen zetten door kaflers, 512. Gevecht, 93. Gevoeg (zijn) doen, 274. Gevoegde (advocaat-fiskaal als), 330 Gewas, 232. 586.

Geweer, 163, 209, 220, 272, 273, 283, 475, 476, 480. (in 't) komen, 1. Geweld, 94, 141, 238. 252. 283,

315. 423, 463,480,493,508,551. Geweldiger, 95. 418, 419. Gewigt, 63, 128,319,485.496,499.

316.   (lloU),  357,  499. 

     Gewigten, 376, 410 Gewin (vuil), 49, 414. 505. Gewoonten (vaderlandsche), 569. Gewijsde. 429, 488, 524. Gezaghebbers, 476. Gezagvoerders, 584. Gezanten (Bantamsche), 104. Gezellen, 193—195.

(losloopende), 90. Gezondheid, 196, 264, 272. Gieten van Bantamsche pitjes, 106. Giften. 249. 287, 305. Gilde, 360, 392.

. (schoenmakers), 202. Gilem's, 538. Gingeli, 538.

Gissingen van stuurlieden, 254. Glas, 510, 511, 539.

» (zamllooper), 28. Godsdienst, 74, 76, 257, 532. Godsdienstigheid van Mah. Ambone- zen, 370. Godsdienstoefening, 169, 472, 485*

39

610

2AAK-REQ!STEf^.

Godialigheid van schoolmeesters,

enx. 33, Goed (half). 580.

» (te) hebben, 90, 334, 364. Goederen (aangehaalde), 301, 401, 418, 4^, 448, 460. (bezwaarde), 398. (confiscable), 459. (geconfisqueerde), 402. (geèxecuteenle), 450. /gemynde), 126. Jgenamptiseerde), 402. /geseque8treerde).40] ,402. gesloken), 330,347,402,425. losse), 450, 459. nagelaten), 11, 13. (ongetaxeerde), 586. (onroerende), 31, 116, 126. (narticuliere). 109, 113. f79, 417, 421, 486, 524, 577, 579.

• (opgehouden), 126.

• (roerende). 126, 451.

. (vaste), 99, 205, 342, 451, 459.

• (verboden), 442, 588.

• (verloren), 65.

• (verborgen, 521.

• (verstrekte), 8, 584.

• te gelde maken, 112.

• in schepen der Comp., 514 Goedvinden v/d. regter, 470. Goeni-zakken, 413. Gomslag, 564.

Gong's, 511. Gort, 206, 522.

Gond, 111, 125. 239, 267,270,436 -438.535.

-draad, 510, 538.

-geld, 132.

• -Teer, 510.

Goudsmeden, 300, 303, 315, 437, 438, 444, 445. 494.

Goudwerk, 435, 437- 439, 444, 445,

Gouron, 510.

Gouvernement, 357, 395. 577, 586.

Gouverneur, 92, 94, 248. 249, 269, 272. 327. 341. 364, 368, 380, 526. 553, 554, 581, 584, 586.

Gouverneur v. Ceilon, 584.

Gouverneur-Generaal, 39, 69, 71, 73, 77, 83, 84, 104 130, 135, 147-149, 209, 246, 248, 254, 258, 260, 267—269, 279, 281— 283, 286, 287, 343. 369, 370, 407, 526, 558, 581, 584.

Graan, 325, 501.

Gracht, 29, 30, 86, 114—116, 185,

18a 300, 301, 434. 465, 568. Graf (Chineesch), 335, 465.

• -boek, 41.

• -loon, 350. Grammatica, 4.

Grasseren van pracht en praal. 111. Gratie van doodstraf, 248. Gratis, 329 332. Graven, 21, 461.

eener gracht, 434. Grieven (iemand), 96. Griffie v/d B. v. J., 181. Groente. 102, 302, 315, 320. Grond (woeste). 131.

(aan den) zitten van vaa> tuigen, 373. Grond-brieven, 434. Gronden van vonnissen, 524. Grootboek, 8, 12-17, 19, 62, 63,

81, 110. 149, 351, 352,381,385.

400, 449. Gros (in 't), 479. Grosseren, 197, 198, 448-451,454

--456, 459, 461, 495. Guarant, 423. Guastos, 460, 584. Guitenj, 306, 348. Guldens, 63. Gunst van de koningin van Atjeh, 145.

(particuliere), 181. Gunstbetoon by bevordering, 307. Gijzelaar, 568. Gyzel^n, 568.

Haat door disputen over godsdienst,

257. Habyten van inl. cliristenen, 56. Haken (soort van geschut), 221. Hal (vleesch-), 318. Hals-zaken, 256. Halvering van gage, 79. Hand, 2». 277, 337, 568.

• (aan de) hebben, 588.

• (behulpzame) bieden, 476.

 (in  bewaarder),  450. 

(onder de) verkoopen, 126, 127. (op de) ontvangen, 8. Handel, 121, 201, 267,279,532,533. (binnenlandsche), 138. -briefje, 425. dry ven, 113, 525. f exclusive) van de 0. 1. Comp., 136.

iAAK-REGiSTER.

611

Handel (particuliere). 65, 91, 105. 108, 112, 113. 118, 137, 172, 187, 202, 230. 231. 239—241. 270, 287, 329, 402, 416-418. 442, 447, 483, 487, 524, 547.

Handel (verboden). 579. (vrije). 69, 155.

Handelen, 121, 474, 578.

aan schepen ter reedc, 195. 317, 496.

Handsluiting. 150,

HandUsting (belofte bü), 285.

Handteekening, 11, 469.

Handwerk, 114, 207, 438, 525.

Handwerkslieden, 33.

Hanen-vechterijen, 375.

Haperingen, 362, 396.

Haspeling wegens gebrek aanpaye- ment, 311.

Hatten, 510.

Haven, 279. 506, 531.

Havens (Mataramsche), 232. 333, 344.

Haven-meester. 371.

Havenen (in een haven loopen). 202. (arbeiden), 493.

Hechten van messen, 511.

Hechtenis, 94, 571.

(in) houden, 559.

Heer (de), 5, 19, 101. 160, 162, 206, 334, 335, 402, 403. 490, 520. 569.

Heemraden, 379, 434, 461. 559.

Heeren XVH-», 57, 71, 73, 104, 105, 108, 110-112, 117, 118, 120, 130—132, 135, 145, 147, 153. 176, 187. 202, 204, 223, 229, 233, 241, 248—251. 261, 268, 303, 310-312, 328, 335, 357, 364, 410, 441, 472, 483, 484, 487, 524, 526, 527, 548, 553, 554, 556, 575, 576, 578, 582, 584, 587.

Heeren Majores, 15.

Meesters, 7-9, 18, 19, 90. Prmcipalen. 2.

   van  het  nakhuis,  180. 

Heerlykheden. 121.

Heide, 531.

Heidenen, 24, 31, 44. 45, 54—56. 369, 527.

Heiligen (figuren van), 512.

Hek van het ambacbts*kwartier, 474.

Heliebardiers, 343. 392.

Helm van disteleer-ketel, 408.

Hemden. 9. 17. 409.

Hemels-teekenen (aanteekeningen no- pens), 279.

Hemelvaarts-dag. 46,

Herberg. 56, 125, 222, 228, 244, 300, 309, 316, 329, 364, 443, 478, 492.

Herbergiers, 103, 237, 243, 244, 316, 329, 388, 476. 492.

Herbergiers (Chin.), 375.

Heropening van de Lat. school te Bat.. 412.

Hert, 107, 190, 205, 318,497,539.

Hertevellen, 539.

Hertrouwen, 90, 525.

Hindernis, 3, 326.

Uitte (middag-), 563.

Hoeden, 409. 480, 539.

Hoenderen. 300, 303, 315, 495, 508, 539.

Hoender-huizen, 422.

Hof V. Holland, 249.

provintiaal, 470. Hofmeester v/d. Gouv. Gen., 343. Honden, 362, 510. Hongersnood te Batavia, enz. 155. Hoofd (chef) van inlanders, 162.

. -briefje, 101, 125, 332, 371. 493.

in de boeken, 1. over de Javanen te Bat., 203. van 't kwartier, 339.

. -geld, 23, 86, 123, 160, 183,

251. 252, 314,332,371,388,486.

493, 582. Hoofd-officiant van forten te Angke

en Antjol, 429. Hoofd-officieren, 247, 308,554,556. Hoofdstukken v/d. christ. religie, 52,

53. Hoofdwacht, 336, 392. Hoogbootsman, 58, 173, 256, 572. Hoogtijden, 6, 564. Hooi, 278.

Hooren van attestanten, 448. Hoorn, 511, 512. Horologiên, 511. Hout, m 24. 248, 318, 334, 350,

351, 353, 370, 409, 475, 498, 510,

511, 533, 539. Hout (medicinaal), 510.

hakken, 493.

• -koopers, 20. -vlotten, 115.

• -werken, 435.

612

ZAAK-REGISTER.

Hout-zageriien, 356, 504. Houwer, 1/4. Huiden, 353, 354.

-velterij, 352. Huis. 30, 99, 160. 208, 235, 315.

342. 426, 427, 429. 439, 449, 453,

460, 478, 481, 532. Huis (buitens), 453. Huizen (part.), 497.

(sleonen), 199. Huisbezoek, 35, 46. 51.

. -gezin, 36, 428, 525.

• ^gezinnen fchrislen), 579.

«houden, 209.

(goed). 478. . -houding, 100. 308, 316, 411, 431, 522. (part.), 495. . -huur, 21, 90. 178.

» -indemniteit, 89, 232. . -raad, 113, 532. . -vesten, 379, 479. 480, 481. . -vrouw, 9, 10, 106, 126, 260, 262, 275, 304, 305, 396, 474.

.winkels. 300. 302, 303. Hut, 69, 128, 526. Huur-cedullen, 124, 235, 453. Huunler van zekere perceelen te

Bat., 21. Huurders van huizen, 30. Huurpenningen van basaar-zitters.

Hu weiijk, 47, 132, 532, 555, 573.

(tweede), 483. Huwelijksche voorwaanlen, 235. Huwelijks-gift. 573. Hypothecaliën (wettelijk geconstilu-

eenle), 204. Hypotheek van het schoenmakers-

güde, 195.

(legaal), 126.

van maandgelden, 262. Hypothekeren, 37.

Identiteit van .slaven, 484.

Ignorantie, 443, 482.

iHiquiditeit van eenig proces, 456.

Impetrant, 404.

Importantie, 577.

Impositie (tol), 419.

Impost, 125, 161, 184, 307, 308, 312.

317, 496, 569, 570. Impotenten, 252, 314, 493. Impotcnlhcid van schoenmakers der

Conip., 331.

Inbinden van boeken, 26, 387.

Incident, 394.

InconGscabei van koopmanschappen,

421. Inconveniênten. 11, 503. Incorporeren, 59.

Indictie van eenige hals-zaak, 93. Indignatie van de Staten Gen.. 343. Inditiên (waarschijnlijke), 440. Indringing in eens anders dienst, 49. Inducliên ea persuasiên, 142. Industrie van landverhuizers, 525. Infamie door vonnis. 412. Informatiên, U 93—95, 256. In frin geren fplakaten), 24. Ingelanden, 167, 379. Ingezetenen, 36, 477.

(inheemscbe). 162. (Moorschel, 340. (Ned.), 184. van Bat., 425, 426. Inhahil. 464, 561. Inhabitanten (voornaamste), 204. Injurie, 211, 224, 252, 447, 489. Iniuriören, 67, 96, 191, 243. Inkomsten, 22, 312, 531. (Comp-). 230. (generale). 213. van het Chin. hospitaal. 420.

v/h. Leprozen-huis, 421. der kerk, 36, 37. Inkoop, 59, 386. 528. Inktkokers. 511.

Inladen door vrij-lieden in Comp" sche- pen, 129. Inlandei-s. 222, 334, 476, 534, 548.

» (christen), 555. In salvo overkomen van schepen, 64. Inschrijven, 443, 447, 565.

van rekeningen, 351 , 393. Insereren in een testament, 10. Insinuatie, 129, 378, 453, 457,459,

513, 583. Insolentiên van schepelingen aan wal,

218. Inspectie, 264, 503.

(oculaire), 197, 449, 455, 460. Instaan, 183, 185, 248, 252. Installig van koopmanschap, 105. Instantie (aanteekenen van de), 454.

(eerste), 224. Instructie, 197, 259, 263. 269,275, 507.

ZAAK-REQISTER.

613

Instructie voor Comp bazen, enz.

bibliothecaris, 25.

boekhouders, 119, 507.

buiten-rogenten Lazarus- huis, 430.

chirur(^ijns, 466.

Commiezen en Kooplieden,

Comm. kl. z., 224, 488.

Controleur mechanieke

werken, 352.

Equipage-meester, 410.

Eur. hoofd van Javanen,

enz. 406.

Gouv. Gen. 69, 135, 253.

Havenmeester. 371.

Keunneesler, 435, 444.

Kooplieden, 527.

kruitmakers, 361.

Landdrost, 164.

opper-koopl., 80, 224, 380,

397 398.

predikanten, 73, 186, 245.

Provoost, 92.

scheepsboeken, 7.

scheeps-raad, 66, 285.

breeden en schccps-raad,

van Schellenen, 28.

schoenmakers, 330.

soldij-l)oekhouders, 394.

water-fiskaal. 416, 486.

wiikmeesters, 208.

beKomen, 524. Instrumenten, 158, 200, 234, 235, 273, 276, 326, 352, 353, 448, 451—453, 465, 502.

(chirurgicale), 467, 512.

(wettige), 576. Intendit, 235. Intenteren by of tegen den fiskaal,

550. Interdictie, 224, 489, Interest, 22 36, 37, 91, 195. 241, 322, 324, 577.

   (zonder),  114. 

Interlocutoir, 490. Interpretatie van plakaten, 424. Intenwatoria, 97, 98,197,448,452

Interval, 94.

Intrekken van kantoor-boeken, 567.

Intrekken van rekeningen, 393. Intrekking - Bat. kop. munt, 120.

• realen, 117. Inval der Bantammers, 358. Invasie, 147, 233.

vijandelijke, 227. Inventaris, 8, 11—13. 65, 67. 69', 78, 129, 198, 438, 441.448,451, 455. 458, 459, 547, 565. Inventariseren, 11, 275, 400, 450. Invoer, 22, 125, 490. van arak, 357. Invoeren, 121, 506, 555, 581. Invoering, 587. Invorderen, 583.

van boeten, 392.

gelden,  513, 

Inwonen bij dienaren der Gomp, 478. Inzouten, Ö28. Ipso jure, 25, Isi kawin, 573.

Itereren (onbehoorlijkheden), 219. Ivoor, 511.

Jachten, 172, 221, 247, 373, 534.

545, 562. Jagt van wUdschutten, 167. Jagen op Chinezen, 160, 251. Jalousie, 35, 84.

-matje, 511. Januarij, 4, 6. 35, 38, 46. Javaansch, 222. Jeugd (school-), 52. Jong (van) op, 5. Jongens, 260, 349, 427.

(zwarte), 406. Jonken, 21-23. 30, 188, 193,221,

372, 373, 569.

(Chin), 85, 86, 239, 512. Jonkheid, 314, 493. ■Journaal, 8, 12. 13. 16, 18, 19, 62 —65, 81, 149,279,351,381,449. Judicature, 224, 225, 490. Julij, 7, 46.

Jurisdictie. 338, 340, 557, 571. Justitie, 96, 136—138, 149, 157,

234, 255, 280, 468, 487,

531, 558, 578.

(crim.), 417. Juweelen. 81, 105, 143, 270, 275, 380, 450.

Kaap, 279. Kaapvaart, 562. Kaars (brandende), 2.

614

ZAAK-REQISTER.

Kaaneo, 277, 278, 307, 308, 316.

408, 405, 496, 316.

-makers, 307, 316, 317, 405. 496. Kaarten, 65, 279.

(speel-), 475. Kaartspel, i76. Kaas, 206, 272, 521, 539. Kaden, 29, 371, 567. Ka4jang. 199, 422, 537. Kaffers, 512, 572.

Kjyuit, 11, 69, 76, 102, 128, 285, 307, 323, 526. » -wachter, 427. Kalf, 107, 190, 205, 232. KaHaten, 221. KaUatering, 258. Kalimbak, 537.

• -bloemen, 510. Kalk, 200, 435, 533, 539.

• -baliên, 376.

• -branden, 433.

• -oven, 433.

• -verkoopers, 376. Kamer Amsterdam, 180.

(presidentiale), 131. Kamers der O. I. Comp., 8, 15, 38. 74, 129, 131, m 263, 279, 284, 304, 556, 584.

• (gewillige), 118.

• (onwUli^e). 117, 118. Kampher, 86, 537.

(Borneosche), 23. Kan, 244, 316, 376, 430, 479. • (tinnen of aarden), 493. Kaneel, 537. Kannekins, 537. Kanon, 221. Kant, 125, 539.

Kantoor, 18, 59-62, 64, 69, 71, 73. 74, 76, 257, 263, 266. 391, 528, 557, 558, 577, 586.

-boeken, 344, 381, 567. Kantoren (Japansdie), 537. (staat der), 530, Kaoutchouk, 537, KapiUal, 22, 91, 240, 241, 462, 507,

677, 582. Kapitein, 174, 242, 247, 254, 266, 269, 283, 294, 310, 368, 553, 554, 556. (burger), 441. der Chinezen, 371. • • Male^ers, 306.

Kapitein der schutterij, 2, 182. Kapiteinen van schepen, 205, 378. Kapittelen uit den Bijbel, 50, 52,

53. 54. Kapok, 537. Kappers, 539. Karaat, 437. Kardamom, 537. Kas, 31, 484.

• (GÓmp*) te Batavia. 241, 251.

• (groote), 36.

. (kleine), '36, 37.

• der Weeskamer, 22. Kasombo, 537. Kassa-boek. 216, 386, 387. Kassier. 17, 21, 36. 37.82.84,102,

128,133,174,237.382,384.

-generaal, 88. Kasteel (builen het) gaan, 391. Kasteelen, 121. Kasten, 26, 27, 515. Katoen. 537. Katten. 362. 510.

Kennisgeving aan Heeren XVII. 582. Kerk, 6. 25, 26. 189.309.311,339, 390. 391. 532.

• in Indie. 77.

• (naar de) gaan. 52. Kerken (vaderlandsche), 153, 334.

» -dienst, 33.

Kerkedienaren. 173.

Kerkeraad, 25-28.32-47.49—52, 56, 153, 169, 172, 177, 186, 189- 201, 202, 213,214,309,332,389. 465. 472. 527.

Kerkhof. 211. 350. 365. 465.

-meesters. 211, 333. . -ordening, 31, 214.

Kersmis. 6, 46. Kerstyd. 564. Kerven (Ubak). 563. Ketel (gzeren), 539. Kettery, 49. Ketting, 372, 374. 463.

. (in de), 163. 427-429, 517.

. -slag. 108, 122. 131, 585. Keur. 444, 415. Keuren (maken van) door den R. v. J ,

152 Keurffeld, 191.

• -kamer, 437.

• -kompagnie. 174.

-meester, 107, 190, 191, 435,

439, 444. 445.

ZAAK-REQISTER.

61S

Keur-meester v/d. suiker, 358—360. • vleeschhal, 327.

Kiaten-hout, 546.

Kielhalen, 95, 277, 422.

KieppesoUeo, 111.

Kinderen, 4, 9, 10, 19, 43, 44, 52, 54, 77, 78, 128, 159, 262, 263, 276, 282-284, 303—305, 342, 346, 370, 397.412,413.428,474, 478, 525, 532, 549, 558.

Kinderen (arme), 177.

(iulandsche), 53, 54.

Kinds-kinderen, 10, 342.

Kist, 8, 9. 11, 84, 258, 270, 384, 421, 515, 561.

• (baye), 546.

• (ijzeren],  81. 

Kisten (medicinale), 467.

(verlakte), 539, 543. Klad, 40. 148.

-boeken, 84, 216. Klafften over de waag, 563. Klakkebusscken, 159. Klapper-boomen, 174, 312, 319, 320,

356, 504, 534. •noten, 537.

• -oiy, 537. Kiapwakers, 576. Klatergoud, 510. Klei, 473, 531.

Kleinachtin^, 68, 73, 75, 76, 189. Kleingeloovigen, 50. KleinUeden, 9, 13, 244, 580. Klein-zegel, 234, 235. Kleeden, 125, 182, 211, 214-217, 243, 385-387, 429, 566, 578, 581.

(Moorsche) 555, 587, 588. » -winkel-briefje, 125. (zijden), 637. Kleederen, 18, 111, 265, 267, 271, 274, 275, 360,362,480, 510.

•     (gemaakte),  9. 

  (Mal.), 306. Kleeding, 338, 418, 532.

(Jav), 406. Kleermakers, 300, 303, 315, 343, 494. 564. -gilde, 360. • -winkels, 564.

Klerk (gezworen), 182, 224, 452.

• v/d weeskamer, 462. Kierken, 151, 182, 304, 486. Kleur van kust-kleeden, 121.

Klimaat van Bat., 107.

Klimmen in het ambachts-kwartier,

474. Klinket, 175. Klok, 1, 2. 53, 54, 162, 227.

475. -gelui, 232, 474.

476. -geslag 461, 482.

• luiden, 28. Klooster-werk, 510. Knechten, 194, 428, 473. Knibbelachtigen, 39.

Knieën (op de) vergiffenis vragen, 96. Knoeijerijen, 133, 442. Knoopen. 9, 18, 436. Koban, 563.

Koe, 107, 129, 205, 232, 304,379, 539.

• -huiden, 539. KOéli, 474.

. -loon, 450, 460, 575. Koers, 65, 66.

Koetsier v/d Gouv.-Gen., 343. Kok, 273. 343, 572. Koks-gereedschappen, 569. Kolder-leer, 354. Kolenbrander, 353. Kolfslagen, 361, 369, 370. Kolonel, 242, 243. Kolonie (bevordering van) in deze

landen, 134. Kombuis. 422.

Kommandeurs van scheepsvolk, 294. Kommiezen, 66-69, 73, 75—77. Kompagnie. 220, 308, 310.

Balinezen, 566.

burgers, 443, 658.

v/d equipage-meester, 558.

(inl.), 242.

(Jav.), 247. • Maleijers, 566.

Mardijkers. 241.

(Oostzijdsche), 657. » suppoosten der Gomp, 443.

(WesUijdsche), 55/. Komijn, 537. Koning van Engeland, 674.

« Spanje, 121. Koningen, 91, 261, 269, 482. 531.

(Oostersche). 138. Koningin van Atjeh, 145. Konstabels, 173. 512. Kooi. 9, 69, 278, 468. Kool, 353, 533. Koop vernietigen, 440.

• -brieven, 560, 564, 565,

616

ZAAK-REGISTER.

Koop'Contracten, 453. Koopen, 179, 474.

• uit praauwen, 243. Koopers, 21. 61, 99, 105, 127, 205,

275, 276, 574. Koophandel, 74, 255.

(part.). 270. Koopman, kooplieden, 7 — 14, 16 — 19, 57-60, 62, 65, 110, 111, 127, 173, 174, 218,254-256,258,264, 266,267,269,271—278, 281, 285,294,348,428, 443,509,514,527,564, 571, 574.

v/h soldij-kantoor, 398 —400. Kooplieden v/h kasteel Bat., 231.

(Chin.), 587. Koopmanschappen, 16, 18, 58, 6i-64, 81—83. 85, 89, 90. 105, 129, 142, 179, 189, 215, 216, 265. 267, 269. 270, 372, 442, 450, 499, 514, 526, 532, 566, 567, 574, 575. Koopmanschappen (kleine). 9, 315, 495, 508, 578. (onverlolde), 23. (part.), 113, 245, 443.

• -penningen, 127, 569.

• -som, 126.

Koper. 167, 239, 311, 353, 511,

-draad, 537.

-slagers, 315, 494. Kopiah, 306, Kopjes, 510. Kopij, 110, 367. Koraal, 510, 537. Koren. 326, 345. 346, 501-503.

-molen. 325, 340, 345, 346.

362, 500.

-water-molen, 206. Korlhuis, 361 Korporaal, 281, 440. Kort (te) komen, 18, 306. Korting, 238, 334. Kost (vrije), 283.

 (den)  winnen,  493, 

• en sluit-geld, 99. Kostbaarheid van kleederen, 111. Kosten (op eigen), 419.

van Justitie, 448. Koster, 27.

Kostgeld, 128, 134, 159, 179. 230, 232, 349. 350, 352, 376. 411, 420, 424. 431. 433, 508, 523, 525, 526, 557, 563, 571. Kotten, 199. Kousen, 9. 17, 537. Krachteloos van testamenten, 10. Krakeel, 431. Krakelen, 218. Kramerijen, 537. Krank-bezoeker, 27. 31, 33, 40—42,

44. 50, 51, 55, 173, 339, 348, 443. Kranken, 274.

Krankzinnig door hel gebruik van opium, 552. -heid van CompMlie-

naren. 267. Krans vóór eene tapperij, 479. Kreeken, 300, 347. Kregelheid (uit) procederen, 472. Krenking, 586. Kris, 162. 163, 407. Kristal, 511. Kroegen, 329, 388. Kroon (soort van nmnt), 133, 176,

223, 314-320, 388. Kroonen (Bataviasche), 88. -zilver, 437, 444. Kroonrassen, 537. Kruid, 65, 353, 563. Kruiden (medicinale). 470. Kruid-kamer, 277, 442, 443.

. -makers. 361, 362. 443,

• -molen, 352. 353,361 ,362, 387. Kniisdaalders (Brab.), 133, 176—

178. 223. Kruissen, 60, 141. Krijgs-discipline. 182, 463.

179. -magt, 168, 183.

180. -officieren. 254, 267.

• -order, 462.

. -raad, 2, 164. 183, 242, 281.

• -vergaderingen, 241. . -volk, 75, 531.

• -wetten, 462. Kuflen. 329, 388. Kuip. 354. Kuipers, 101, 212. Kust-kleeden, 121. Kwaad (te) blijven, 18.

• -doeners, 475. Kwaliteil, 10, 14, 15, 17. 268. Kwartier, 208, 256, 263, 274J82.

406, 466, 467.

ZAAK-REQISTER.

617

Kwartieren van Indie, 582, (inl.), 523.

(Ooslersche), 311. 335. 415,

Kwartier-meester, 271, 278, 405, 406, 428.

KweUing, 23. 68, 76, 238, 369.

Kwestiën over religie, 257. -maken. 277.

Kwasten, 510.

Kwetsen, 218, 277, 429, 480,481, 489.

Kwetser in het ambachts-kwartier, 475.

Kwetsing. 224.

Kwetsuur, 264. 265, 274, 468.

Kwikzilver. 451.

Kwitantie. 102. 124. 129.251.252, 344. 398. 401, 404, 452, 459.

Kijken naar liet toppen van Chi- nezen, 239.

Kijvagie. 224, 447, 489.

Kijven, 96.

Laad-praauw, 405. Laarzen (straf), 95, 174. 257, 273, 331. 361, 395, 423, 424, 473- 475. Laccagie. 89. Laden, 58. 59. 374. 405. Lading. 22, 258, 410, 417, 425,

426. Laken, 409, 510, 540. Lakerassen, 540. Lak sa, 495. Lakwerk, 511. Lampetten, 540. Lancetten, 467. Land, 411, 525.

(platte), 165, 166. 379. 550. (aan) brengen, 17.

gebruiken,  366. 

• loopen, 237. » overgaan. 15. » zetten, 95. Landbouw, 160, 167, 234, 493. Landdrost, 162. 164. 192,222.241, 252, 301, 305, 314, 326, 329, 338. 369, 370, 379, 380, 400, 406, 407, 415, 427, 429, 482, 485, 486. 493. 501. 522, 553, 557, 559, 567, 571, 572 588. Landen, 121, 342, 530.

zonder eigenaar, 434. bij Batavia, 191.

Landen op Onrust, 440. Landerijen, 114, 164,332,449,485,

486. Landloopers, 170, 171. Landmeten (onderrigt in], 14. Landmeter, 167. Landsvloot, 189. Langdurigheid yk\ reis, 58. Langstlevende, M2, Lanspassaat, 281. Lantaarn, 511.

Lappen (overgeschoten), 510. Largeren (gevangenen), 448. Last (maat), 130, 131.

breken.  23,  544. 

Lasten (jaarlijksche). 141.

v/d Weeskamer, 344.

en ongelden, 22. Lasleren (Heeren XVIi), 15. Lastering van Gods naam, 257. Laten (ader-). 219.

loopen fdefault). 375. Latten zagen, 353. Latijn, 5.

Lectuur van Gods woord, 69. Ledematen der gemeente. 32, 46. Leden (aftredende) van Schep., 305. Leder, 542.

Leeftogt (dure) te Bat . 179. Leenen. 324, 481, 517. 563. Leener, 413, 414, 504. Leening, 24, 25, 70, 263. 269, 270, 271.

(jaarlijksche), 158. in geid, 281, 282. Leer (Christelijke^, 42.

• (valsche, 49.

• -bereiderij, 353. Leeren (van buiten), 53. Leerlingen, 229, 230. Leermeester (inl.), 579. Lees-glazen, 510.

Leeuwen-daalders, 89, 133, 176, 223. Legatarissen, 13, 274.

Legaten, 250, 276, 395, 396.

Leger te velde, 464.

Legger, 169, 356, 408, 477, 486,

569. Lekkagie, 72, 85. 384. Les (catechetischej, 5. Lessen, 3, 5, 6.

Letter van het journaal en groot- boek, 8. v/d. wijk, 210. Leven (godzalig), 32.

618

ZAAK- REGISTER

Leven (ongereffeld), 180.

Levenden (onaer de), 432.

Levensbehoeften (duurte van). 236.

Levens-middelen (onder weg) inne- men, 442.

Leveranciers, 82, 84.

Leverantie, 84, 320.

Leveren (peper aan de Comp.). 505.

Lezen, 14, 52, 53, 55. 349, 406. 409. van de rol, 392.

Libel, 564.

Liberaliteit van Bewindhebbers, 78.

Liberteit van Moorsche en Chinesche priesters, 572.

Licenten (toUen en), 301.

Licenüe, 187, 188, 192, 244, 473. 558

    -briefjes.  85. 

Ucent-meester. 222, 231, 302, 313, 330, 371, 378, 400, 402, 411, 424-426, 429, 443. 476, 490, 491. 506, 544. 570. 574, 588.

Licent-meesterscbap, 548.

Licht, 2, 277. 337; 475.

ydmaten. 35, 41, 43, 45, 48-50.

Lidteekenen, 265.

Lieden (impotente), 184.

• (oude), 493. LiecHes (schandelyke), 475. Liefde (christelijke), 47. Ligchaam, 252, 282, 314, 439. Ligten, 455, 458.

• (van een schip), 584. Limiten, 338, 355, 361, 372, 418,

van Batavia, 165. Limiteren (pacht-voorwaarden), 575. Linie, 66, 70.

(binnen de), 8, 14.

•  (buiten  de),  178. 

  Liquiditeit van een proces, 456. Litis contestatie, 226. Liturgie van de Ned. kerk, 42. Liverij van bedienden v/d Gouv.-

Gen. 343. Logementen, 173. Logie-boeken, 393, 398, 400, 518,

Lc«iêrai, 209, 339, 482.

Loiang, 540. Lont, 278, 310. Lood, 167, 540, 575. Loodje, 222, 407. Loodsen, 259, 547.

Luitenant. 174, 247, 269.310.368,

553, 556. Look, 508, 540. Loon, 212, 346, 411,413,502,504.

• bedingen, 14. Loopen (los), 99, 129, 162. Loopgeld, 262, 282.

• -schans, 283. Lootsen, 7, 60. Lorrendraaijers, 211. Loshoofdigheid van CompHlienaren,

Lossen,' 23. 374, 405, 425, 512.

Lossing, 258, 259, 417.

Loten om den voor-, midden- of ach-

ter-togt, 308. Lucht (ongezonde), 433. Luchten (boeken), 27. Luiden (klokj. 473, 572. Luiheid, 3, 171. LuLsglazen, 510. Lijf-behoefte van soldaten, 338.

• -eigenen, 25, 53, 56, 85, 88.

109, 118. 235, 240, 320,324,340,346.372, 374,378,384,388,397, 426,451,479,484,485, 493,500.503,535,585. Zie ook: slaven. (Balische), 405. (Comp-), 310. (gedroste), 523.

• -heer, 568.

• -schutten, 343.

• -straf, 512.

Lüken, 333, 336, 350, 365.

Lykhuis, 546.

Lj|n (toewerning van eene), 247.

Lijnbaan, 349.

Lyndraaijers, 443.

• -oiy, 354.

. -waden, 105, 125, 303. 384, 429, 540. 580, 581, 587, 588. Lijst, 391, 476.

• voor 100 personen, 467, 470. van belastbare goederen, 22.

Maagschap van een overledene, 546. Maak-loon, 89, 445. Maandag, 38, 83, 489, 547, 564. Maanden (goede), 338, 339. Maand-cedullen van Comp^enaren,

-gelden,  12,  15,  16,18.60- 

62, 67, 69, 89, 91, 93, 108,

ZAAK-REQISTER.

619

Maandgelden 113, 119, 230, 238, 249, 258, 260-^263, 265, 269,-271, 273, 274, 276, 277, 281, 304, 351, 358, 366. 516, 556, 580.

• » (verbeurde), 404. Maat, 63, 376.

• (kleine), 169. Maats (gemeene), 363. Macis, 66.

Magang, 558. Magazijn ikastcels), 100.

(wijn-), 365. Magazijnen, '81, 82. 325, 408, 477. (Gomp-), 102, 430,545. (natte), 382. Magen van een overledene, 546. Maffistraat, 252, 305. Manomedanen, 169. Majoor, 469, 568. Maioren (regters of), 73. Maken van kust-kleeden, 121, 122. Maleisch, 53, 55, 222, 576. Malen, 325. 501, 502. Malignatie, 487.

Malversatiên van schepelingen, 514. Man (gaande en komende), 492, 478. • (als vrij) in Indiê blijven, 282. Mandamenten, 449, 451, 461. Manen (debiteuren van de Conip.),

84. Man(;elen, 270, 277. Manier (Engelsche) van psalmen zmgen, 55.

• van procederen, 322.

• • spreken, 5. Maniokken, 375.

Mancquement van penningen, 204. Mannen, 128, 525, 526.

(ffoedej, 197,225,264,455,

<gequali6ceerde), 556. Manschappen (goede), 449, 460. Manslag, 447. Mantel van den Secretaris v/d

weeskamer, 22. Manuaal (zwaar), 467. Manufacturen, 121, 236, 555, 566. Marchanderen over in- en uitgaan- de regten, 22. Margine (in), 8. Markt, 190, 299, 302, 315, 495.

• -prqs, 584.

• -zitlers, 315, 495.

' Masen (Makassaarscbe), 189, 587. Masooi, 540. Massacreren (oovarenden van inl.

vaartuigen), 202. Mast, 95, 261, 285, 373, 569, 570.

• (groote), 277.

• (aan de) nagelen, 277.

• (voor de) verkoopen, 12, 13, 275.

Materialen, 352, 474, 475. Materie van staat, 139, 140. Matrozen, 102, 166, 173, 237, 238, I 243, 323, 324, 335, 348-351, I 367, 393, 428, 440, 443, 469, 509, 510. 557. Matten, 540. Maximen, 135, 139, 141, 145, 146,

153, 156, 189, 487. Medenemen (contanten) naar Ned., 324.

van slaven, 250. Medicamenten, zie: medicünen. Medicijnen. 181. 219, 468, 469,

512, 540, 580. Meditatiên, 76, 156. Medogendheid (verkeerde), 170. Meel, 326, 340, 345, 346, 501-

503. Meestbiedende, 12, 83, 127, 312,

504. Meester, 435, 437, 438, 468. • v/d wapen-kamer, 337. -knechts, 473. Mei (30««). 46. Meiden (handel dryven door tus-

schenkomst van), 428. Meineedigheid, 49. Melk-koekjes, 495. Memoriaal, 81, 82, 214-216.

-boekje, 386. Memorie, 4, 235.

. (pro), 8, 14. Menage, 111, 236, 411.

(middel van), 343. Mengen (tabak met opium), 552. Menschen (baatzoekende), 424. Merk, 84, 435, 437, 438.

• (koning's), 106. Merken (vaatwerk). 213.

Mes, 173. 174, 277, 475, 476, 480. 511.

• trekken, 96. Mestizen, 134.

Mesusen, 199, 314, 456, 492. Metselaar, 101, 443.

620

ZAAK-RÊGISTER.

Metselsteenen, 540. Meubelen, 113, 450. Middel van ménaf^e, 408, 409. Middelen (gemeene). 462. Mieren (witte), 85, 384. Militairen, 366. 426, 479. 554, 585, Militie, 196, 327, 376, 462, 463. 557 Mineraal, 89. Ministers, 121, 390.

» (nermanerende), 108. (hooge), 364. Minnemoer, 251. Minuteren, 11, 197. 198, 447—

452, 454. 455. 459, 461. Minuut, 148, 381. Misbruik, 160, 346, 348, 412, 416, 561, 587-

van den naam Gods, 50. Misdaden, 95, 97. 165, 166, 171,

369, 517, 521. 557. Misdadiger. 92, 98, 210, 256, 449,

512, 513, 557. Misen van justitie, 448. Misslaf^ van een medicus, 468. Mistenên van de clirist. godsdienst,

43. Misverstanden bij de kas van Sche- penen, 31. Mitigatie, 483. 488. Mitigeren, 97, 190. Mixture van tabak met opium, 552. Moderatie van den R. v. J., 488. Modestie aan de gemcene tafel. 337. Moeder, 342. Moedwil. 19, 29, 164, 232, 237.

372, 552. Moeite maken bij top-tafels, 500. Moer-beesten. 232, 304. Moeri's. 18. Moeskruiden, 493. Moeijelijkheden voor deComp.. 556. Moirlia, 510.

Molen, 206, 325. 326. 340. Molenaar, 326. 340. 345. 501, 502. Molen-steenen, 501. Mom, 237, 477, 540, 548.

. (Eng.), 380.

. -zetting, 103. Mondkosten, 18. 63, 76, 568. Monnik (Augustijner), 378. Monsteren (scheepsvolk), 518. Monstering. 7. 101, 284, 285, 406,

508. Monster-rol, 7, 9. 171, 260, 349,

Monsters, 59. 528.

Moord buiten de stad Bat., 429.

Moordenaar (opvatten van zekeren).

564. Moordom, 55. Moraal. 4. Morserijen door scheeps-opperhoof-

den. 519. Mortiers, 467. Mosterd-zaad, 540. Mourissen, 409. Mousons waarnemen. 149. Muilen. 331. Muiterij ontdekken, 256. Mulcteren, 15, 68. 76. Munt, 63, 175, 178, 222, 312,411.

• (ganc^bare), 120.

• (gouden). 587.

(koperen).  86.  89.  120. 

. (Ned), 441. 555, 587.

• (valsche),  117. 

  Munten van Indie, 410. (wigtice), 132. Muntsoorten. 133, 378.

. -voet, 176.

• -wezen. 132.

Muren (buiten de) v. Bal., 237, 493. Murmureren in het Lazarus-huis.

431. Muscus. 540. Musketten. 1, 221. 563. Mijnen (pachten), 313. 491.

op vendutie, 12. 13, 106,

Naakt van matrozen. 243. Naalden, 511. Naam, 7, 8, 17.

. (sHeeren). 257. Nachoda, 86. Nacht, 2, 469.

' en ontijd, 372. (bij) ophouden, 426.

. -verblvjlC 237.

» -wacht, 182. Nadeel, 483, 575, 578.

. v/d. Comp., 328. Nagelen, 58. 64, 139-141. 144,

581. Nalatenschap. 127, 249, 413, 523,

582. Nalatigheid, 85, 208, 340. Naloopen. 346, 503. Na-maning bij uitbetaling van maand- gelden, 263.

2AAK-REQISTER.

6^1

Namiddag, 5, 6, 391. Namptisseinent, 225, 226, 404, 450,

451, 489. Na-nacht. 555. Na-rekenen door den visitateur fren.,

381. Nat van koren. 502. Nalie, 466, 571.

(Duitsche),  419. 

•  inl),  427,  480/ 558. 

• (Javaansche), 164.

• (zwarte), 88.

Natiën (Europesche). 146, 156. (Indische). 146. (onduitsche), 44, 56. (verboden), 570. . (vreemde), 67. 139. 143. 144, 209, 261. Nattigheid van boeken, 26. Naturel (boos), 405. Navigabel van rivieren, 166. Navigatie op O. I.. 120. Nazien (den medicinalen winkel),

535. Neérlaag, 468. 480. 481. Negligentie van den Curator ad lites.

Negorij. 406. Negotianten, 426. 506.

(Europesche), 144. (particuUere). 154. (vreerade), 140. Negotie. 136, 322, 327.

. (Comp-). 80. 145, 380.

(vrije), 157. . -boeken, 215-217, 236, 352, 385, 386. 484.

• -boeken (generale), 81.

• -boekhouder, 564.

. -kantoor, 240, 409.

. -pakhuizen. 380-382, 386,

387. Negotieren voor de Comp.. 138. Nering, 21. 438. Ncsteiin^n. 436. Nieuwehngen, 6, 19, 572. Nieuwigheid ten aanzien van pre-

dicanten, 189. Nieuwjaar, 249, 305.

(Chin.), 439. Nieuwjaarsdag, 46. 213, 388, 466. Noene (na), 158. Nomenclator, 4. Nomineren (executeurs testamen-

Uir), 10.

Non-bekendmaking van overlijden,

481. Non-observantie, 15. Nood, 259, 263, 272, 273,282,425.

• der armen, 37.

» (dringende), 523. Nooddruft van predicanten, 34. (dagelijksche), 160. Nooders ter begrafenis, 546. Noo<Uijckheden voor een schip. 14. Noodweer. 246.

Noodzakelijkheid om koren te malen, 501.

(hooge). 515. Notaris, 112, 157. 158. 177, 200, 223, 234, 236. 250, 321, 395, 396, 433. 446, 452. 464. 465, 484, 576. Notaris-ambt, 158. Noten. 58. 66, 142. (klapper-), 504.

• -booinen. 142.

Notitie van overgegane personen,

276. Notulen. 154, 447. 448, 565. November, 19, 28. Nul en van geen waarde, 80. Nulliteit, 268. Numerus, 28.

Obligatiên. 124. 177, 223. 235,271.

275. 311, 452. 464. 534. Observance. 574. 575. Occupatiën van den Fiscaal, 416. (eigen), 37. (particuliere), 148. Occuperen voor Comm. v. kL z., 225. Üctober, 19, 35, 46. Octrooi, 114, 116, 117, 120-122.

276. 132, 136, 143. 196. 199, 206.

277. 253. 340, 343, 462. 472,
278. 583. Octrooi v/d' O. I. Comp., 115. 389. Octroijeren (de Comp. speciaal), 556. Ocicnen in de behandeling van het

musket. 563. Oefeningen (christelijke), 69. 74. Oester-bank. 245. 340, 345. Oesters, 318. 372, 498. 499. Oevers van rivieren, 461. Officier van justitie, passim. Officieren (krijgs- en soheeps-) 121.

168, 196. 248, 272. 2&. 294.

323, 348, 349, 358, 463, 509,

510, 585.

6ti

ZAAK-REQISTÊF^.

Officieren (Javaanschc). 162. 407 v/d. burgerij, 162.

• van de Lomp Mardükers,

• der schutterij. 182. Officio (ex), 338.

Offitie. 267. 268.

• (vacante). 257. Oirboir. 13. Oiiphants-tanden. 538.

Oiih 72. 100. 106, 169. 206. 215.

323. 347. 358. 365. 521. Olij-pakhuis. 215.

• -vaten. 72. Olijven. 540.

Omgeving van Batavia. 131. Omissie, 15. Omkappen (boomcn langs rivieren',

461. Omkomen door schipbreuk. 518. Ommeslag (Compagnie's). 20, 80. 113,

462. Omslaan (met het bekken). 503. Onachtzaamheden bij de schutterij.

463. Onbedachtzaamheid van Gomp* die- naren, 509. Onbehoorlijkheid bij bet toppen,

464. Onbekendheid met bepalingen, 442. Onbekwaam, 15, 34. Onbemnurd van de stad Bat . 20. Onchristenen, 188. Onder-barbier. 273.

• -chirurgijn, 180.

• -commiezen. 62. 64. Onderdanen v/d. Con)p^545. Ondergaan v/d. zon, 209. Onderhoud van gevangenen, 270.

(eigen), 240. Onder-koopman, 9, 19. 61. 68. 69,

76, 81-^3. 110, 173, 218, 254,

256. 258, 267, 269, 276. 278.

294, 336, 381, 428, 443, 509.

521. Onder-meester, 415, 420. Onderpand, 265, 324. Onder-stuurman, 423 Onderteekenen. 11, 42, 45, 61. 62.

148, 335. Onderteekening. 7. Onderwigt, 340. 345, 502. Onderwuzen, 35, 50, 52-54, 326,

349. 502. Onderwijzing van slaven, 177.

I Onderzoeking naar leer en leven, 33. I Oneerbiedigheid jegens leermeesters, 3.

Onervarendheid van Comp> dienaren, I 267. i Onfatsoenlijkheid van stralen, 161.

Ongan^baar. 178. { Ongedierte, 25. 26.

Ongedoopt. 39.

Ongehuwden, 578.

Ongelegenheid voor den koren-molen.

Ongeluk. 79, 223, 243. 265, 266.

273, 276. 361, 475. 481. Ongemak, 2. Ongemanierdheid aan de gemeene

Ufel, 337. Ongenoegen van predicanten, 189. Ongeregeldheden, 422, 520. Ongeval. 509. Ongeschiktheid. 3. Ongetrouwden, 246. Ongezondheid, 244. 478. Onheilen, 218, 480. Onklaar aan den koren-molen, 500. Onkost-rekeningen, 395, 584. Onkosten, 183, 194, 251, 352,399. 402, 403. 413. 456. 458, 482, 546, 559, 565, 580. Onkosten en mi^n van justitie, 95, 96.

(getaieerde), 507. der schutterij. 184. Onkunde nopens plakaten, 521. Onlust, 171.

Onmin met den kerkeraad, 190. Onordentelijkheden, 182, 276, 565. Onraad aan boord, 256. Onschuld. 428.

Onstuimigheid van de zee. 115. Ontbieden naar Nederland. 77. Ontduiken (belasting), 205. van regten, 419. Ontginnen, 131. Ontkennen door slaven. 485. Ontlasten, 398, 399. Ontlasting van schippers, èkiz., 397.

der gemeente. 99 Ontrooven aan drinkgasten, 480. Ontrouw, 101. 344, 520. Ontslaan, 581. 582. OnUluit-geld. 476. Ontuchligheden. 218. Ontvang, 214, 215, 386, 387.

(generale). 355. 381, 497.

2AAK-FIEGISTÊR.

623

Ontvanger, 230, 237, 302.303,313, 330,400,402,426,471, 476, 490, 491,506,544, 549, 570, 574, 588. -generaal, 23, 79, 88, 101, 106, 162, 201, 20b. 371.. Ontvreemden, 437, 475. Ontzag voor den provoost. 94. Onvermogend boete te voldoen, 399. Onwillige in het Lazarus-huis, 431. Onze Vader (het), 54. Ood moedigheid van school-meesters,

enz. 33. Oog, 264.

• (ontzagchelijk), 29,

Oogluiking, 321, 482.

Oonleelen (schrikkelijke) Gods, 50.

Oorlog, 46, 74, 114, 156, 183, 186,

251,267, 279,531,561,562.

 rBanUmsche),  228,  232, 304, 

332, 336. • (Engelsche), 412. Oorlogs-behoeflen, 572.

-gereedschappen, 520, 522.

 -regt,  143. 

•verklaring, 227. Oortje, 176, 311. Opdragt, 205, 565. Opdragen. 413, 414, 504, 505,574. Openen (brieven). 68. Opgeld, 245. Opgeroepen, 582. Opnalen van hout, 20.

•     •     vaartuigen,  161 

  Ophan^n (eene pacht), 314, 491. Opheffing van de Lat. school, 299. Ophoogen (wegen), 114. Opinie (publieke), 186. Opium, 535, 552. Opkoopen, 211, 322, 506. Opleggen van straffen, 392. Oplegging der handen, 32, 33. Opname m het gilde, 392. Opontbieden (naar Bat.K 581. Oppassen aan boord, 459. Opper-chirurgijn, 412,467,470,554 Opperhoofd, 154, 327. 341, 553, 554,558,577,584,586. v/d. medic.-winkel, 469. van Onrust, 231, 324, 423,424.

v/h soldij-kantoor, 394, 395, 403, 507, 508, 513, 583. Opperhoofden m Japan, 509.

het kasteel, 391, 392.

Opperhoofden v. buiten-kantoren, 248 van mindere kantoren, 80. » van pakhuizen, 428.

• « schepen, 171, 253, 519, 521.

Opper-koopman, 9, 19, 58. 59, 76,

00^84, 89, 110, 111, 214, 380,

408, 553, 554. Opper-kooplieden der kasteeb, 17,

&, 24^ 397—399, 549. 579. Opper-kuiper, 408.

-stuurlieden, 76, 255, 256, 423. Opposeren van erfgenamen, 550. Oppositeur, 475 Oppositie, 25, 477. Oproepen van partijen, 28. Oproermaker, 95.

Opschrijven (eene nalatenschap), 11, Opteekenen (getuigenissen), 92. Optellen (facturen), 381. Optrekken van scnutters, 1, 308.

   (opvoeden),  558. 

Opvarenden, 202. Opvatten, 410, 657. Opveilen (imposten), 312. Opvoeden (kmderen), 532. Opzeggen, 52, 53.

van lessen, 5. (den dienst), 77. Opziener, 352—354.

van het Lazarus-huis, 430, 433. Opzieners van den Boom, 131. Opzoeken, 393, 448. Orationes selectae. 4. Ordeningen (school klassen), 5. Orders (permanente), 153. Ordinaris (authentieke), 70. Ordonnantie, 37» 100, 102,152,488.

• op de ffen. verpachtin- gen, 345. (politieke), 341. (schriftelijke), 584.

-boek van Batavia, 150, 152, 470. 558. Ordonnantiën van chiruigyns, 469. (kerkelijke), 40, 41. Organisatie van de griifiën, 181. Ornamenten (Igfs-), 111.

(heidensche), 169. (paapsche), 512. Ossen, 205, 232, 379. Oudec, 252. Ouderdom, 34, 58.

624

ZAAK-REGISTEF?.

Ouderlingen, 27, 32, 34—36, 38.

—40, 45, 46, 49, 50, 213, 465,

527, 562. Ouders, 9, 10, 52, 230, 275, 304. 336. 342, 370, 391, 396. (Mah.), 413. Oven, 58, 187, 188. Overdaad, 343. Overdrager. 381. Overgaan (op een ander schip), 61,

394. Overgeven (een misdadiger), 557. Overheid (christelijke). 32. Overhoop geraken, 156. Overklimmen, 554. Overkomen naar Bat., 328, 561.

van een ander schip, 8. Overladen, 442. 586. Overlast, 68, 164, 248, 283, 315,

320, 463, 480, 493, 500, 508,

509. Overlast aandoen, 76. Overleilene. 12—14, 61, 78, 105,

106, 127, 250, 267. 274, 275,

306, 342. 481, 482, 518. Overleer. 354. Overheden, 360. Overloópers, 261. Overlijden, 11, 13. 15, 16. 35, 41,

69, 78, 194, 249, 263, 271, 283,

304, 341, 371. 380, 391, 393.

396, 481, 482, 525. 526, 549,

550. Overmaken naar Nederland, 550. Overnachten, 218. 337, 372. Overnemen (goederen), 521. Overschryven van rekeningen, 396. Overslag. 30.

Overstaan (ten) van .... 559. Overste, 66. Overtreders. 573. Overvaart. 207. Overvoer van lijfeigenen, 118. Overwinning, 107, 185, 207, 228, 310, 327, 419, 421. 441, 573. 582. Overzenden (goederen naar Ned.),

113. Overzending van dienaren, 578.

Paal, 553, 568. Paard. 208, 379. 540. Paarden (part.), 420.

-sul (Comp«), 420. Paardrijders, 115.

Paarlemoer, 511. Paarlen, 267, 510, 541. Pacht. 245. 299. 300. 303. 307, 308, 312-314, 340, 350. 355. 356, 388, 408, 419, 462. 466. 478, 675. Pachter, 188, 192. 193, 195. 200. 201, 205. 208. 240, 252, 308, 309. 313. 314, 325. 344-346. 355, 356. 364, 371, 375. 377. 388, 402. 413. 414, 420. 476. 477, 479 491. 534. 563. 567. 574, 575, 580. van de waag, 173. v/d klapperboomen. 174. Pacht-penningen, 208, 308. 313. 327. 491.

• -schat, 200. 340.

• -som. 208.

• -voorwaanlen, 491, 574. Padi, 248, 344, 541. Pagger, 164, 429. Pagoden, 410.

Pakhuis, 84, 85, 215, 217, 380, 381. 401. 428. (open), 83. . (vrij). 102. Pakhuizen (Gomp-). 81, 360. PakhuLs-boek. 81, 214, 215. 385—

387. Pakje, 109. Pakken, 60, 84. 259. 384. 514. 515.

388. Paleizen, 531. Pand. 37.

Pannen, 199, 422, 467. 541. Papier, 541. Papieren van precUkanten, enz. 69, 78.

(gen), 186. Paraderen, 308. Parang, 541. Pardon. 150, 249. Part (vierde), 569. Partem (in meliorem), 487. Participanten. 309. 434. 435. Particulariteiten, 229, 415, 487. Particulieren, 8. 221. 265, 331. 354.

402, 413, 420, 440. 445, 470.

474. 505, 506. 532. 550. 567.

475. 578. Partij advers. 451. 452. Partijen, 17, 19, 28, 29. 197. 198,

225, 415. 446, 456—458, 489.

2AAK<(^£QIST£R.

625

Pas, 426, 544, 581.

(Ned.), 442. Pasar, 183, 243, 302. Paischen, 6, 46, 564. Pasmunt, 310. Paspoorten, 235. Passage, 115, 203, 251, 260.

verleenen, 524. Passagiers, 247, 267, 421. Passement, 539. Passeren, 175, 208, 464, 408. Passie van den Zaligmaker, 46. Pater-noster's, 511. Patiënten, 51, 241. Palientie, 263. Pausdom, 152. Payement, 88, 310, 311. Paven, 30.

Pedakken, 199, 478, 481. Pedro de porco, 541. Peilen (wnn), 161. Pekelen, 528. Pelings, 541. Pen, 557, 558. Penning, 63, 275, 444.

• (10d«), 569.

  (20^,  205,  569. 

. (25-««), 226. Penningen (contante), 66.

• (geadvanceerde), 114. (ffereede), 265.

Pennist, 554. Pensioen, 22.

Peper, 23, 58, 146, 181, 215, 217, m, 413, 414, 419-421, 440, 505, 540, 541, 566, 574, 575. Peper (part.), 504. Penculum in mora, 582. Perikel, 265. Perpetuanen, 540. Persoon (tweede), 154 Personen (baatzoekendej, 132.

(behoeftige),. 194.

(dangereusej, 209.

(geciteerde), 416.

(gedeporteerde), 268.

(insolvente), 104.

(kerkelijke), 378.

(overgaande), 110.

(uitgewonnen), 459.

(verbeterde), 303. Persuasiën, 142. Perturhateur, 95, 99, 199, 207. 390,

441. Peruleros, 133.

Pest der Comp., 137. Pestilentie, 46. Petitiên, 353, 535. Piek, 163. Pik, 533. Pikol, 574, 575.

Pinang, 300, 303, 315, 495, 541. Pinksteren, 6, 46, 564. Piring, 510. Pis-baliên, 192, 243. Pitjes, 120, 377,411,413,414,504, 541.

(Bantamsche), 106. Pitsjaardagen, 28.

-kamer, 29, 124. Plaat (koperen), 437.

Plaats (bescheiden), 426, 473, 474.

(open), 559. Plaatsen (Kastiliaansche), 121.

   (suspecte),  141,  588. 

Plaeen (goddelijke), 183.

Plakaat,' 230. 417, 423, 424, 428, 442, 445, 464, 465, 468, 487, 488, 514. 521, 547, 571, 573.

Plakaat-boek, 152, 405, 576.

Plakaten (jaarlijksche), 200, 248, 310, 324, 339,354,363,368,380, 485, 562.

Planken, 20. 353, 373, 546.

Plano (de) afdoen, 374, 571.

Planten (sirih), 503.

Plantsoenen, 586.

Pleidooi, 197, 454.

Plukhairen, 277, 489.

Plukken (vruchten), 432.

Plunderen, 410, 465.

Plundera^ie, 266, 267.

Poelen, 300.

Poetjoek, 23, 540.

Politie, 136-138, 152, 153, 157, 530.

Pompeusheid, 111.

Pomp-leer, 354.

Ponden, 430.

Pools-hoogte, 531.

Poorten, 362, 474.

Poppen, 511,

Porcelein, 105, 510, 541.

Portie, 272, 330, 398-400. (legitime), 10.

Portier van het Lazarus-huis, 523.

Portugeesch. 576.

Positiêu, 454, 558.

Positieven, 197.

10

686

ZAAK-REQISTÈft.

Posseseurs. 271. Possessie» 224, 489. Post in de boeken, 8, 9, 567. Postuleren, 158, 558. Potenuten. 120, 261.

(inl), 114. Poyes (Chin.), 424. Potten, 541.

• (suikerO, 359. Pourteseijen, 510. Pracht en praal, 111. Praeceptoren, 3, 4, 6. Praedestinatie, 43. Praesis, 39, 40, 43, 51, 52, 57. Praauw-loon, 450. Praaawen, 115, 183, 184,243,322,

(Chin.), 419.

-huis, 443. Praktijk in refften, 489.

. in Ned., 487. Prakt^ken (kwade), 580. Precisiteiten van regten, 10. Predicant, 27, 31-36. 38-45, 50.

55, 56, 67-69.73-77, 152. 153. 186, 189, 190, 245. 246. 257, 294. 309—311. 334, 346. 365, 377, 465, 472, 484, 527, 583.

Predicant (vufde) te Bat., 253. Predicanten (Bataviasche), 178. PredicaUe, 6, 42. 43. 45. 53, 55.

56. 75, 310, 336, 390-392, 466, 484, 579. 582, 585. 587.

Predicatie (lof- en dank-). 228. (voormiddag), 572.

(namiddag), 563. Predik-ambt, 33.

• -beurt, 43. Prediken. 389, 547, 562, 564. Preek, 339.

Preekstoel, 46, 48, 49, 334. Preéminentiën, 156. Preferent, 126, 560. Preferentie, 507, 568. Prejuditie. 326. 412. Premie. 7. 187, 410. 462, 564. Presentatie, 415, 416, 446. 455,

457. 458. Presenteren (rekest). 456. Presentie (stilzwijgende). 76. President, 80, 154, 327, 357, 364.

458. v/d. R. V. J., 150—152. van Schepenen, 28. 29.

Presideren, 66. 391. 392. Pretenderen, 502, 550. Pretensie, 230, 268. Pretensièn op de Comp.,31. 87. 105.

108, 119, 130, 134, 159, 179. Pretext, 514, 561. Preuve nemen. 16. Preventie van fraude, 31. Previlegie, 119. 236, 446. Prinsen (prijzen), 67, 71, 91, 261,

266, 2^. Priesters. 532, 572.

(Mah), 170. Procederen, 67. 249, 322, 330, 338,

374, 482, 523. Procedido, 127, 401, 402. Proceduren, 150, 151, 329. Proces. 108. 109, 124, 217, 224,

226, 250. 413, 415, 454, 456,

472. 547, 550, 564-566. Processen (illiquide), 197. Procuratie, 61, 235, 238, 262. 448,
473. 451. 452. •houders. 116. Procureur. 114, 158, 197, 19a

225, 226, 236, 415. 416. 433, 446. 454, 489. 490. 524, 547. 558, 565.

Proef halen van arak, 569. Proef-predicatie, 46. Proeve, 392, 437, 438. Profanatie van den doop, 378. Profijt, 415. 567.

(particulier). 137. (zijn) doen. 13. Prolongatie van het octrooi der

Comp., 389. Pro memorie. 61. Promotie (ongeoorioofde), 80. Pronk (te) staan, 568. Pronunciëren, 447, 448. Proponenten, 44. Proponeren, 33.

Propoosten (lasterlijke), 76, 257. Propositie van erreur, 470. Protestatie door opper-kooplieden,

59. Protesten. 453, 579. Protocol, 464, 565. Provenieren (vreemde natiën), 67. Proveniers, 430, 432. Provianderen van schepen, 430. Provisie v. namptissement, 225,

226, 489. Provisie-magazyn, 169, 569.

J^AAK-RÊQISTËR.

62^

Provisiën, 18, 64, 99, 102, 142, 205, 211, 215, 216, 272, 311, 411, 429, 514, 519—522, 533, 572.

Provcxlalie, 217, 225.313,413,472, 490, 492

Provoost, 14. 66, 92, 97, 98, 278, 280. 281, 473, 475, 476. van Onrust, 423.

Prijs, 63, 232, 570.

• van suiker, 359.

-courant, 64, 383, 584. Prijzen (vaste), door de Regering

Prijzeren (veroverde goederen), 67. Psalmen Davids, 51—55. Publicatie der namen van ouderlin- gen, enz., 35. Puie, 232.

Punt van beschrijving, 576. Punten aan de Westzijde, 51. Pupillen (meerderjarig geworden), 91. Purge, 522. Pijlen, 369. Pijnigen, 93, Pypen stellen, 361.

QuoU, 266. Querdleren, 550. Quitasollen, 541.

Ra's, 569.

Ra (van de) vallen, 95.

Raad (breede), 66, 68, 70, 75, 94'

255, 267, 268, 280, 281,

285, 286.

(Hooge) in Nederl., 249, 470.

van Indié, 29, 31, 69, 71, 73,

77, 80, 83, 84, 100- 105, 111, 130, 135, 147, —149, 158, 174, 186. 201, 234, 235, 246, 254, 258, 260, 269, 281—283, 286, 289, 369, 410. 526, 581, 584. » justitie, iOO, 104, 149, 150, 181, 197-199, 231, 232, 234, 236, 256, 271, 328, 330. 398, 413, 417, 465, 470. 472, 486, 507, 523, 524. 526, 534, 547, 554, 559, 577, 582.

• -kamer, 404. 405, 568. Raadpensionaris, 79. Raads-personen, 488, 554.

Raads-veraaderingen, 268, 526. Raam, 504.

•zaag, 356. Rabaud, 95.

Raden v. Indie (extra-ordinaire), 104, 105, 147, 368.

• (gecommitteerde), 487.

• (politieke), 335. 553.

• van Ceilon, 584.

kantoren, enz., 296. Radix China. 541.

Rafineren (zout), 122.

Rang, 415, 549. 553, 556, 568.

• (in) bevorderen, 327.

• -orde, 76.

Rantsoen. 100. 106, 110, 269, 271,

272, 281, 310, 323, 347,

358, 408, 421, 571.

(half), 90.

-brief, 57, 65, 272.

-gelden, 508.

-kas, 439, 440.

-rol, 441. Rapport van goede mannen, 461. Rapporten van chirurgijns, 448. Rapport doen, 67. Rapporteur (lid in den R. v. J. als),

Rariteiten, 258, 512.

Ras de Gipre, 510.

Rasemalo, 541.

Rasetten, 541.

Ratel-wachten, 576.

Ratificatiên, 120. 366.

Realen van achten, 9, 16, 17, 63,

133, 176, 177, 223, 519,

(Bataviasche), 117. . (courante), 236, 311. ' (slechte), 344.

in spetie, 189. Reauditie, 2l25, 404, 490. Rebellen. 139. 140. Recherche, 314, 315, 493.

der hoofd-briefjes, 252.

Recepisse, 259, 382, 397, 526.

Recepis van een legataris, 13.

Recollementen, 415, 416, 448, 454» 455, 457, 560.

Receptant van part. goederen, 109.

Reclame van liakkers, 340.

Recoffuitie, 63, 395.

RecoUeren van een apostil, 447.

Recompense voor den ontvanger-ge- neraal, 106.

6S8

2AAK-REÓ1STER.

ReconventiSn, 198, 4&5.

Recours tot een notarieel register,

464. Rector. 3. 4, 6. 415, 424. Redden (boedel), 550, 551. Redelykheid, 584. Reden (wettise), 431. Redenen (eerlijke), 432. Redevabel aan de Comp., 382. Redoaten, 358. Reduceren (vreemd geld), 63. Reductie, 225, 490.

van geld, 236.

• v/d. ryksdaalder, 410. Reeden, 531.

Reformatie, 404. 412, 470. Regaal, 584, 585. Regel in de boeken, 8. Regels, 456, 461.

(grammatische), 4.

schrift, 452. Regen, 111, 373. Regenten, 431, 509. Regeren. 531. Regering (Uooffc). 130.

• van indie, 136. Regiment (kwaadl 481. Register van boeken, 25, 26.

» • predikanten, enz., 41.

lidmaten, 41.

• » Javanen, 167.

• • huizen, 208. • brieven, 329.

Registreren. 12, 41, 275. 458 464.

• van boeten, 151. Reglement, 31, 535, 578. 579.

Lat. school, 3. vleesch-hal, 190. schoenmakers, 193. inl. burger-wacht, 241. voor de gem. tafel, 336. 390.

• Mah. Ambonezen, 368. Onrust, 422.

ffoud- en zilver-smeden,

herbergiers en tappers, 476.

maand-gelden, 516. vervoer, enz., 524. Regt van preferentie, 204.

• doen. 534.

• spreken, 573.

-banken.  546.  558,  583. 

. -dag. 29. 249.

Regten (inkomende), 21, 22, 86,

123. 230. 380, 411, 440,

124. 471, 566.

(uitgaande), 22, 85, 86,

419, 566, 575.

(in- en uitgaande), 187,

188, 192, 535. Regters, 68, 73, 92—94, 96, 97,

255, 431. 488, 520. 521.

(competente), 571.

(jongste), 487. Regtspleging, 492.

• -vordering. 455.

• -wege (van), 10.

• -zaken, 489. Reinigen, 190, 274, 362, 567. Reis (te-huis-), 113.

(verloren),  67. 

Reiteratie, 26. Reizen, 121.

Rejectie van testamenten, enz., 447. Reken-boeken, 389. Rekenen, 14. Rekening, 2, 8, 90, 179, 250. 322.

324, 325, 334, 381, 452.

doen, 36—38, 236.

vorderen, 551, 571.

(aparte), 9.

(armen-), 332.

jnieuwe), 17.

(particuliere), 18.

(publieke), 567.

van avance, 352.

condemnatie, 400.

• onkosten, 18, 352. . een overledene, 12.

• schepen, 521. (gesloten) van zieken, 469.

Rekeningen van koopers, 105, 106. (gefloten), 351, 357. 516. (verloren). 367, 393. wegens sage, 434. • met de Comp., 555.

Rekenschap geven, 28. Rekesten, 235, 328, 447, 549. (judiciële), 198, 456. Rekken van processen, 415. Relaas, 457, 461. Relegeren, 578. Reilde, 209, 257. 369, 532.

. (ChnsteUike), 35, 44, 45, 51, 55, 141, 527. (gereformeerde), 152, 153. Religions-zaken, 512. Reliqiia. 236, 386, 551, 571.

ZAAK-REGISTER.

629

Remedie van gehalte, 437. Remonstrantie van commiezen, 67. Rendez-vous (generaal), 146. Rennen, 379.

Renovaüe. 129, 457. 459, 513, 583. Renten, 22, 172, 484. Renunciatie, 225. 313, 490, 491. Renvoyeren naar Ambon, 573. Reparatie van pakhuizen, 384. Repareren, 325, 474, 500, 567. Repartitie van huizen, 37. Repasseren van de Antjolsche vaart,

Repatriêremlen, 31, 87. 105, 108,

112, 119, 130, 134, 159, 179. Repetitie in de Lat. school, 6. Repliek, 197, 235, 454, 455. Reoresentanien van Z. Hoogheid, 245.

Representatie (bij), 342. Reprochen, 197, 235, 455. Requtrant, 322. Residenten, 80. Residentiên, 266.

Resolutie-boek van den kerkeraad, 40. « * van de Hooge R^- ring, 148. Resolutiên (scheeps-), 8, 65.

v/d. R. V. J., 150. Respect, 67, 132, 268.

• (onbehoorlijk), 76. Respijt, 126, 588.

Ressentiment van Heeren XVII, 483. Restitueren (geld) door barbiers, 273. Restitutie, 70, 520, 521.

» van geleende boeken, 27. Restringeren (pacht-voorwaanlen),

575. Resultatie v/d Mah. religie, 55. Resumeren (scntentiên), 447. Retour uit indie, 515. Retouren, 117, 118.

• (vaderlandsche), 82. Retour-schepen, 2, 31, 87, 90, 108, 110, 113, 119, 128, 179. 185. 187, 246,332,335,368.417. 419, 486, 527. 561, 586.

• -vloot, 31, 116, 118, 119. 129, 130, 134. 134, 159,173. 180, 196, 200, 202, 213, 230. 248, 251, 310. 312. 327, 339. 355, 363, 388, 409. 439. 465. 552, 562. 571,574,576,580.584.

Retroacu, 564, 565. Reukballen, 510. ReveiUe, 159, 227, 473. Revisie, 404, 470, 472.

van vonnissen, 412, 413. Revocatie, 70, 254. Rhetorica, 4. Ribben, 353. Ringen, 9.

Risico, 62. 179, 245, 322, 568. Rivieren, 114, 300, 347, 531. Roede, 3, 567. Roekeloosheid. 361, 509. Roepen, 481, 554.

  van  partijen,  460. 

Roer, 1. 221, 222, 282. 458. Rol, 29. 198, 224, 226, 242, 331,

337, 369, 391, 392, 406,407,

456, 473, 476,489, 490,507,

508, 560.

van autorisatie, 2. Rolleren, 446. Ronde, 210, 242, 243, 256. 354,

554 555. Rondvenleni 107, 125, 162, 182,

243. Ronduijt, 165, 168. Rooijing, 161. Ropijen, 410. Rotan, 109, 414, 505, 541.

-slagen, 527. Rottekruid, 511. Rouwkleed, 194. Roven, 164, 202, 204, 206. Rovers, 405.

(Bantamsche). 322. Royeren van de rol, 490. Rozenwater. 541. Rudimenta Lat. Unguae, 4. Ruggen van boeken, 27. Ruigte, 114.

Ruim van een schip. 58. Ruimte van geld, 322. Ruineren van paggers, 164. Ruiters, 485. 486.

(kompagnie), 336. Ruiterij (inl.). 440 Rumoer. 96, 423. Rundbeest. 497, Runderen, 232, 318. Run-molen, 362. Ruste des gemoets, 72. Rijkdommen verwerven, 240. Rijk-^daalders. 133. 176-178, 222- 311. 441.

630

ZAAK-REQISTÊR.

Rijnwijn, 541, ^M, 585. Rijst, 155. 215, 229, 307,321,323, 344, 421, 440, 470, 500, 506. 533, 535. 541. (gekookte), 495. ' -koekjes, 495. . -kultuur, 123. ' -maat, 508. ' -markt, 320, 321, 500. ' -planten, 493.

Sabbath, 46, 56.

Sacramenten, 32—34, 42, 44, 49, 378. Salaris, 22, 126, 127. 485. 546, 450-454, 457, 458, 565. -liist, 197, 393, 446. Salderen, 393. Saldo, 16, 18, 61, 178, 351, 518.

(batig), 434. Saldo's van gesloten rekeninsen, 13.

« > overledenen, 39^. Salempoen's, 18. Salpeter, 353, 542. Salut, 223.

Salvatiên, 197, 235, 455. Salveren bii schipbreuk, 518. Sampang, 82, 374, 382, 383, 397, 405.

(Comp-J, 427. 428. Sandel-hout, 23, 510, 542. Sapan-hout, 510, 541. Satisfactie, 36, 384. SaUjn, 542. Schaal, 191, 340, 357.

 (HoU.),  408,  499. 

Schaap, 107, 205, 318, 497. Schaarschte van vleesch, 323. Schacherljen, 196, 358. Schade, 19, 274, 276, 372, 376, 384. 475, 500, 502. 506, 509, 517, 521. 547, 551, 555. Schafling, 519. Schaften. 309, 316, 337, 348, 392,

478, 492. Schaflmeester, 337. 523. Schandalen, 378. Scharen, 9, 467. Schavot, 523. . Scheepjes (speelgoed), 511. Scheeps-behoeften, 18. 278, 519, 520, 572. -consumtie-boelges, 471. • -boeken, 7, 18, 64, 119, 170, 171, 263, 394-396, 506, 507, 528.

Scheepsboord, 11, 14, 273. 275— 277.

-diensten. 267. 274. -equipage, 399.

-gereedschap, 205,514,515, 522, 545. 569. 570. -instrumenten. 272. -journalen, 79. 258. -kladden, 394. -last. 109.

-oflicieren. 119, 254, 281, 417, 425, 442, 519. -onkosten, 18. -overheden, 13, 14, 68, 73. 75, 80. -provisiên, 445. Secretaris van de H. Reg., 148, 174. V. Schepenen, 29, 31, 104. 226, 3^7, 375. 513. 560. 565

v/d. Weeskamer, 22. 462, 513, 583. • -ambt, 554. Secretarissen Coll. v. Just.. 200. 233.

4^, 583 Seinbiief, 57, 66. 255, 288. Sententie, 8, 14, 68, 73. 94. 150. 226, 234. 267,268,280. 401. 402, 447.448,451, 459. » des doods, 51. Sequestreren (geëxecuteerde goede- ren). 450. Sergeant. 76, 254. 281. 327. 443. Sergeanten (Jav.), 407. Sergeants-tractement, 485. Sermoen. 50. Sessie in den kerkeraad. 189.

nemen, 559. Sieraden, 532. Signaal, 87, 89. Signatuur, 11.

(kerkelijke). 40. Signet, 11. Simonie. 49. Simulatie. 280. Sine fjgura judicii, 24. Singel 165, 244, 457, 460, 486, 493

494. Sintok. 542.

Sirih. 300, 303, 315, 343,344,^5. 503.

• -staken,  503. 

  • (tuin-), 122.

ZAAK.REQISTER.

631

Sirih (wilde), 122.

-planters,  344,  503. 

Situatie, 530.

Siahbandar, 426, 554, 548. Sjerpen, 306, 545. Scheeps-raad. 13, 57, 59, 66, 70, 76, 91^-96,254—256,259, 264, 265, 272, 274. 275, 280, 285, 286, 296. -recenlen, 95. -rekening, 17. -ruim, 72. 277. -ruimte, 421. -soldijboeken, 275. •timmerlieden, 443. . -volk, 92, 94, 96, 98, 254,

366, 575. • -werk, 282. Scheer-bekken, 467. -houten, 58.

 -messen,  467. 

Scheidbrieven, 449. 451. Scheiding van Ambonezen, 548. Schelden, 243. Scheldwoorden, 512. Schelletjes, 511. Schelling, 133, 176, 193, 194, 311,

473. Schelm, 95.

-stukken, 306. Schenden van tuinen, 196. Schenkagie, 63. Schenken, 545, 548. Schepelingen, 102, 218. Schepen, 99, 211, 235, 269, 449, 453, 458, 460. (Comp»), 229, 505, 577, 578, 583. (Deensche), 134. (Engelsche), 134. (Fransche), 134. (Holl.), 425.

(Portugesche), 134, 378. uit het vaderland komen- de,

Schepenen (CoUegie van), 28, 30, 85, 86, 99, 106—108, 161, 181, 184, 190, 192, 204,217,224—226,233, 234, 249,284,304,305, 321, 322, 327, 333. 347. 375, 376, 415' 416, 430, 458, 462, 522, 534, 547. 556, 557,564-568.572,577.

Scheoenen (gecommitteerde), 104,

• 56u, 566.

Schepen-kennissen, 124, 126, 235, 311, 560.

Schepens-bank, 412, 415.

Scheren, 219.

Scherp, 1.

Scherpen, 325, 501.

Scheurmaker, 32.

Scheurmaking (openbare), 49.

Schieman, 5/2.

Schieten, 1, 159, 273.

Schietgeweer, 221, 545.

Schild, 369.

Schilderen, 336.

Schildpad, 511.

Schüdpadhoom, 542.

Schildwacht, 175, 222, 243, 423, 463.

Schipper, 9. 58—60, 66—68, 71, 73, 7&-77, 79, 83. 84. 119, 173. 174, 218, 254,-256, 258-260, 264, 266, 267, 269, 272-274. 277, 278, 281, 285, 294, 307, 324, 348, 349, 383, 397. 423, 426, 428, 443. 509, 512, 514, 516, 520, 521, 554, 555, 558, 570, 571, 577, 578.

Schoenen, 9, 17, 331, 354, 392.

Schoenmaken, 203.

Schoenmakers, 193, 300, 303, 315, 330, 331, 494. -gilde, 202. -winkel 352, 353.

Scholarchen, 4, 5, 7, 433.

Scholen, 25-27, 52, 74, 311. (Moorsche), 56.

School (Latijnsche), 3. 38,229,412, 415, 420, 424, 433, 527. -delicten, 3. . -geld, 6, 415, 420. -kinderen, 6.

• -meester, 3, 27, 31, 33, 42. 50, 52-54, 56, 69.

• -meesters (inlandsche), 53,

-oefeningen, 5. . -tuig, 27. . -lijcf, 3. -visite, 7. Schoonmaken (vleesch-banken, enz.), 190.

(vaartuigen), 373. Schors 354 Schorsen, 42, 49, 527, 577, 582.

652

ZAAK-REQfSTER.

Schoten, 65.

Schouwen (weffen en rivieren), 166.

Sehrapeiijen, 102.

Schrift, 5, 52.

 (Heilke),  55. 

Schroeven, 546. Schrijfgereedschap, 27, 511. Schrijven, 14. 52, 53, 74, 405, 409, 557. • (kunst van), 6. Schrijver, 59, 92, 93, 274, 557, 564. Schrijvers (publieke), 223. Schuilplaats, 164, 347. Schuit-zilver (Japansch), 89. Schuiten, 60, 82, 255, 259, 347,

349 554. Schuld (vaderiandsche), 8, 339.

• -brieven, 311.

» -eischers (Bat.), 119.

• -kennissen, 235, 452.

• -rekeningen, 338, 517, 518. Schulden, 84, 119, 124, 146, 204,

261, 458, 575. (oude), 384. (part.), 396. maken, 384. aan particulieren, 8. SchuUel (Jap.), 542. Schutters, 174, 182, 220. Schutterij, 1. 182, 241, 308, 433, 548, 558. » -officieren, 556. Schijn, 561 Scriba, 39,-41. Secours (vaderlandsch), 178. Secunde. 553, 554. Secreet houden (confessiên), 94. Secretarie, 182, 448, 524,547,558. van den kerkeraad, 40, 41 . v/d stad Batavia, 25, 416. Secretaris, 24, 59, 93, 112, 151, 157, 167, 177, 182, 223, 234, 236,250,322, 395, 396, 416,484,547, 553, 554. • van Boedelmeesteren, 583. Raad v. Just., 398, 559. Secreten van den kerkeraad, 41. Slaan, 218, 475. Slaap-plaats, 69, 278, 337, 338.

392, 431, 475. Slachten, 107, 190. 205, 232, 318, 497. Slachtvee, 107, 304. Slagers, 304. Slangen, 439.

Slangenhout, 510.

Slapen op schildwacht, 463.

• (aan wal), 348.

Slaven, 24, 25, 88, 99. 108, 109,

111, 117, 129, 159, 161.

177, 179, 183. 185, 202.

204, 206. 240, 250. 379.

388,474,484,513,532,542.

551, 553 564, 568, 585.

(Comp*). 346. . (zieke), 54. 440.

-halers, 405. Slavinnen, 24, 25, 88, 177, 185,

250 388 542 Sleuteis, 26, 36, 81, 193, 380,381. Slik, 185. Sloep, 417, 545:

Slofneid in het boek-houden, 110. Sloot, 300, 301, 429, 461. Sloppen, 30.

Slordightid in processen, 565. Slot van rekenmg, 17. Slotenmakers, 300, 303, 494. Sluik (ter) laden in retour-schepen, 113.

• • aanbrengen, 588. Stuiken, 505, 581.

Sluikerij, 103, 238, 447. 487, 579. Sluikers, 425. Sluiten der boeken, 16. • rekening, 15.

• van pakhuizen. 384, Sluit-geld, 14, 280. 476, 567, 572.

• -post, 352. Sluijers, 306, 545.

Smaad van wijkmeesters, 211.

Smeltkroezen, 542.

Smid. 101, 300,315, 353,443,494.

Smokkelen, 347, 563.

Smoren, 63.

Smijten, 337. 475.

Snaren-spel, 511.

Snuisterijen, 303, 375, 479.

Snijder, 427.

Snijders-winkels, 564.

Soberheid van Comp". kas, 484.

Soeri, 244, 478.

Soesoehoenan, 471, 506.

Soldaten, 58, 60. 64, 66, 75, 76,

99. 121, 160. 166. 196,237,238,

243, 248, 254, 256, 266, 267.

269, 272. 280-282. 298, 310.

! 330; 331, 335, 338, 339, 349.

: 351. 367, 390. 393, 440, 463.

I 469, 479, 480, 557.

ZAAK-REGISTER.

633

Soldy, 106, 250, 352, 410, 478.

•  -boekeo,  177,  351,  434,441, 

  506, 518, 555.

-boekhouders, 394, 396. •onkosten, 387, •rekeningen, 238.

Solemniteilen van testamenten, 10.

SoUdiim (in), 313, 491.

SoUicitaUën, 577.

Som geid, 15, 16.

Sommatie, 313, 457, 459, 492.

SorUbel zijn, 571.

Sortering, 27, 85, 385.

Soulaas, 91.

Soulagement, 371.

Spaansche lijrannie, 72.

Spannen (vangen en), 165.

Sparen (ziin rantsoen wijn), 272.

Sparren. 20, 21.

Spatten, 511.

Speceryen, 195, 211, 385.

Specerii-boekjes, 217.

Speel-dagen, 52.

-goed, 511.

• -kaarten, 511.

. -praauw, 115, 319,' 498, 499.

• -tuig, 475.

Specificatie, 8—10, 18, 64, 124,

250, 586. Specificeren f journalen], 63. Spek, 169, 206, 323, 347,348,429,

430, 521. Spel, 375, 552.

Spelen, 5, 276, 277, 339, 420,431. Spetiên, 271, 352, 353. Spiauter, 353, 542. SpUlagie, 345, 502. Spot, 68, 75, 76. Spreken (kwalijk), 96^ Spijker-huis, 82. Spijs, 281, 337, 431, 532.

(toegemaakte), 495. Spijzen (gekookte), 300, 303. SUaf-koper, 335.

Staat (bekommerde), 183. . (echt-), 532.

der Compagnie in Indie, 68. » des levens, o4.

• van wijzen, 151.

• der goasdtenst-zaken, 74. Stads-bode, 446, 457, 458.

. -chirurgijn, 127, 128, 327.

• -drukker,  446. 

  Stads-gevangenis, 347. . -gracht, 116, 373, 374.

Stads-inkomsten, 327.

-kas, 127.

• -poorten, 168, 244, 478.

-punten, 468, 469. Stal-knecht, 343.

Stallen, 129, 162, 190, 191. Stalling, 420. Stalmeester, 343. Stametlen, 542. Stand-penning, 410.

-plaaU, 433, 561.

Stank, 185. 274. 433.

SUnte pede, 124.

Stapelen (balken, enz.), 20.

Staten-generaal der Ver. Nederlan- den, 70, 115, 120, 121, 168, 253, 254,282,287,312.340, 341, 463, 549, 556, 573.

V. Holland on W. Friesland, 249, 341. SUtuten van Batavia, 375, 418. Steden, 121, 530, 531. Steen, 200, 345, 371,372,374,422, 435, 531, 542. « (molen-), 325, 326.

-bakkers, 376.

-houwers, 443. • -stukken, 221.

Steenbok-vellen, 542.

Steigeren, 175.

Steken, 475.

Stelen, 85, 164, 211,384,390,475.

Stellen van boeken. 395.

Stem, 189, 190, 556

(adviserende), 309, 368.

(concluderende), 147, 305. . (dubbele), 39, 66.

. hebben, 418, 522. Stemmen, 338. Sterfdag, 16.

-huis, 123, 306, 550. Sterkten, 121.

Sterven, 77. 282, 406. Stichting, 42, 391. Stieren, 205. Stier-kalveren, 232 Stilstaan van rekeningen met de Gomp., 517. » v. tractement, 563, 586. Stilte in het Lazarus-huis, 432. Stipulatie bij beroep van prediranten.

Stoelen, 542.

Stoepen. 160, 161. 553.

Slof, 25, 26, 362.

634

ZAAK-REQISTER.

Stoffen (zijden), 105. Stok, 475, 476.

. (sirih), 343, 345.

• -visch, 206. 521. Stoppen (water- werken), 362. Stormhoed, 336.

Storten (koren), 502.

Storti^oederen, 58.

Storting van geld, 31.

• water. 325, 500.

Stortregen, 85, 384.

Straat, 30, 56, 161—163. 174, 188, 233. 243. 300, 302, 303, 315, 429, 567, 568.

• -goot, 568.

•  -schenders,  248.  534. 

• -schenderij. 320, 463, 500. » -spel, 439.

Straf (corporeele), 165.

• des  doods,  573. 

  Straffen, 3. Strand, 142. Streepje (facturen afleekeneu met

een). 84. Slroo, 278.

. -zakken. 413, 504. Stroomen, 279. Stroopen, 164. Strooj)erijen, 164, 165. Stniiken, 114.

Struikroovers, 117, 164, 248. Studiën, 76.

Stuiver. 63, 133, 176. 177. 311. (zware). 411. 413. 414. Stuivers (dubbele). 555. Stuk-goe<leren, 84, 215, 217, 384.

387. Stuurlieden, 66. 119. 173. 254,

258, 260. 269, 273, 278, 509,

520, 572. Stuwagie. 60. Stuwen. 58, 59, 72, 85. Stijfsel, 542. Stijven, 180.

SuLject (aan de waag), 574. Submissie (vrijwillige), 225, 490. Subsidie, 37, 170, 263, 284, 394,

563. Substitueren door krankbezoekers,

564. Substituut, 168, 485, 508, 512,

513, 559, 567. 572. Subventie van onkosten, 183. Successeur. 28. 34. Successie, 79, 532.

Successie ab intestato, 340. Suiker, 84, 217, 332, 333, 387, 471, 542.

(aankomende), 506. (zwarte), 215, 333. -bouwer, 332, 333. -labriek, 409. -fabrikanten, 359 -kultuur, 123. • -levering aan de C<Hnp. 358.

-molens, 358, 359. -riet, 108, 232. 233, 248, 333, 359. • -aanpUntingen, 462. . -velden, 221, 252. -water, 333. •planten, 493. Sultan van Ranum, 106, 227. Superstitie, 43, 45. Superstitién (heidensche), 56. I Suppletie (provisioneele), 554. ' Suppoosten, 108, 231, 336. 338. I 352, 391, 402, 409,

429,443. (Comp"), 308.

• van den Boom, 588. ! . v/h geregl, 437.

• v/d ontvang, 330. ! Surv, 424.

{ Suspenderen, 576, 581.

, Suspensie, 19, 398, 424 521, 576.

' Suspitiên van ontrouw, 101.

. S>Tiode, 39.

; • (Dordsche). 214.

I > nationaal, 42.

1 Taal van notariële acten, 576.

• (Bengaalsche), 53. . (Chinesche), 55, 131, 490.

• (Duilsche), 583. ' (Lalijnsche), 6. ' (Malabaarsche), 53. . (Maleische), 131. 472, 485,

490.562, 564,572, 579,583.

• (Nederlandsche), 6, 52, 55, 377. 409, 562.

. (Porlugesche), 53—55, 131, 377, 389, 472, 485, 547, 562, , 572, 582. 585.

Talen (inlandsche), 55. I Tabak, 221, 230, 277, 300, 303, ! 315, 375, 479, 495, 543.

! 552.

I • (Chin.), 23, 563, 564.

ZAAK-REGISTER.

63K

Tabak (gekorven), 340, 503. •verkoopers, 564. . drinken, 337,361,362,375. zuigen, 475. TaUaks-pijpen, 375, 479, 543. Tafel (kajuits-), 76.

• (gemeene),  336,  390,  432. 

  (groote) des kasteels, 29.

• -gasten.  309,  316,  392,  478, 

492. Takken van klapper-boomen, 174. Tangen, 315, 318, 335, 388, 495, 497, 498.

(koperen), 311. 312. Tap-briefje, 161, 299, 300, 309, 356, 388,466.476,477,492.

. -nering. 237, 244, 300, 316,

364, 427. 444, 466, 480, 481, 492. Tappen. 56. 244. 272. 427, 493. Tappers, 85. 103. 161. 162, 228,

237. 243. 244, 300, 303, 316,

329, 388, 443, 476. Tapperijen, 309. 364. 388. Tanef, 197, 546, 575.

van in- en uitgaande reglen,

79. 535. Tarwe, 229, 325, 326. 500, 533,

80. Tavernen, 228. Tavemiers, 237. Tax, 78, 455. Taxatie, 198, 266. 384, 401, 402,

450, 454. 459, 506, 584. Taxeren, 456. 482. Teeken, 162, 163, 167. 222, 228,

257. 438. Teekenen, 101, 285, 447. 448,456. Teekeningen, aan Bewindhebbers

over te zenden, 65. Teer, 533. Teerlingen, 475. Tegels, 374.

Tegemoelkoming aan suikerboe- ren, 333. Tegenspreken, 362. Tekst-predicatie, 42. TeUer, 215, 387. Tempel. 56, 169. 173. Tempels (Chin.), 572.

(Moorsche). 572. Temperament-glazen, 510. Tergiversatiën, 110. Termijn, 197, 198, 313, 454-456,

491, 523, 547. 565, 566. Terugkeer naar Nederland, 91, 116.

Terugkeeren naar Nederland, 113, 334.

• -reis naar Ned., 350.

• -zenden naar Nederland. 77. Testament, 8—10. 61. 65. 72. 235,

250, 274.276,393.395.

396, 447,453,464,559.

(Portugeesch), 53.

•boek, 10. Testamentum. 4. Testateur, 250, 395, 396. Testateurs (getrouwde), 10, 11. Tetraglosson. 4. Thee. 542. • -potjes, 510.

-potten, 542. Tien geboden. 54. Tienden, 99, 318, 497, 503. Tiktak-bord, 475. Timmeragiên, 258, 449. 460. Timmeren (in steen en kalk), 200. Timmerhout, 535. 539. Timmering van schepen, 60. Timmerman, 101, 273, 443, 569.

• -werf, 51.

Tin, 145, 167, 239, 353, 471. 542. Tinggang. 115, 318. 319. 434, 498. Toeak, 244, 312, 478. 534. Toeêigenen van des overledens

goederen, 482. Toegang tot landerijen, 167. Toekenning eener collecte, 183. Toelagen aan predicanten, 311. Toeloop van Javanen naar Bat., 164. Toenaam, 10. Toespijzen, 323, 421. ToeUen, 435—437. Toewerpinff van goederen uit een

schip, 247. Toezigt, 416, 493. Toezigter in het ambachts-kwartier,

474. Togt en wacht, 251, 252, 314. Tol, 114- 116, 188, 207. 208,245, 301, 330, 334, 347, 419, 424, 434, 435, 471, 477, 506, 536, 544, 580.

475. -gelden, 398, 421.

476. -huis,  131,  175. 

     Tolvry eener Chin. jonk, 21. Tolken van notarissen, 576. Ton (uiterste), 561.

' in zee, 371. Tonnen, 258, 426. Toom, 379.

636

2AAK-REQISTER.

Toon (ten) hangen, 329.

• -dagen, 216. Toorn (met) een mes trekken, 277. Top-banen, 238-240. 365, 420.

• -tafels, 320, 427, 480,499,500. Toppen, 240, 320, 420, 499, 500,

Sk 552, 571. Toppers, 239. Topperij, 571. Touw, 372, 379, 533, 545, 569, 570.

-werk, 423. Traan, 354. Tractaat, 120, 366. Tractement, 22, 89, 129, 134, 136,

152, 157. 158, 177.

232, 233, 236, 239.

246, 247, 303. 327,

334. 364. 433, 439.

440, 462, 557, 558.

560, 561, 563, 571,

575. 576, 578, 586.

• (condigne), 164. (hooger). 349, 350. -sUten, 238.

• van zieken, 181. Trafiek, 120, 533. Trafiquanten, 314.

(Chin.), 493. (▼reemde), 252. Trafiqueren, 69. Transactiën. 449, 451. Transgressiên. 327. Transport, 24, 25, 205, 235, 307, 452, 484, 525. -brief, 21. -gekl. 230. Transporteren, 28. 467, 499, 504. • (zich) op een ander

schip, 41. Trappen aan bruggen, 30.

TreseUen, 543.

Troep-sluiter, 440.

Trom, 1, 2, 104, 227, 263.

 -vellen,  354. 

Trompet. 104, 227, 263. 511. Trompetlcr, 343. Trooster der conscientie. 72. Trouwdag. 483. 525.

• -boek. 41. Trouwen. 90. 483, 525. Tnin, 191. 192, 196, 235. 301, 369, 411, 429, 432, 460. (Compagnie's). 163. Tuinhuisjes, 422.

Tuinen (sirih-), 343.

op schepen, 586.

Tuischen, 534. 552, 571.

Tumult, 2. 95, 233, 312.

Turberen (een predjcant), 257.

Tutele, 231.

Tweede (de), 554, 584.

Tweespalt, 95.

Twist, 257, 431.

Twisten onder Ambonezen, 548.

Twijfeling omtrent plakaten. 424.

Tijd (verbonden), 64, 69. 77. 79, 80, 117,260— 263, 269, 282, 335, 350, 577, 586.

van een predi- cant, 34.

Tijferen, 504, 534.

Tijgers, 439.

Uitbesteden van wachten, 182,220. Uitbesteding van de arak-pacht, 356. Uitbetaling van tractementen in Indie,

69. • • • Neder-

land, 303. UitbUjven, 361, 370, 406, 463. Uitdeelen (kleederen. enz) aan scheepsvolk. 18. • (aalmoezen), 36.

Uitdiepen. 29, 86, 188, 567. Uiterste wil, 10. 11. 13, 14, 274. Uitgaan van kruitmakers, 361. Uitgaven (jaariijksche), 462. Uitgeven, 555, 583, 587. Uitgift (maandelijksche), 36. Uitgifte, 214. 215. 386, 387. Uitgraven, 30. Uithangbord, 244. Uitklaren, 442. Uitkomen uil Nederland van predi-

canten, 190. Uitkoop van een pachter, 301. Uitleenen (boeken). 27, 28. Uiüoving. 462. 564. Uitreis. 18. 60, 62. 70, 77. 238, 258, 262, 268, 282. -rekening. 396. Uil roep (openbare). 401. I Uitschrijving van dank en bede-dagen. 3. 7. 31. 86. 87. 107, lOOllO. ' 113. 119, 130. 134. 173. 180 I 183. 185. 187, 202. 206. 207* 213. 224. 228—230. 240. 251*

iAAK-REQISTER.

Ö37

305. 308, 310, 312. 321, 323, 327, 335, 336, 339, 348, 349. 355, 360, 363, 365, 368, 379, 388, 397, 409, 415, 419, 421, 439, 441, 465, 484, 486, 527. 552, 562, 571, 573, 574. 576,
306. 582, 587.

Uitsluiting bü testament. 559.

Uitspoelen (Ideederen), 362.

Uitspraak van Ambonsche officieren. 369. (arbitrale), 449. 451.

Uitstel, 280, 313, 362, 491.

Uittrappen (natte kleederen}, 274.

Uittrekken uit de boeken. 16.

Uitvaren van schepen, 372.

Uitvegen (koren-molen). 502.

Uitventen (provisiên), 169.

Uitvinden (routen). 567.

Uitvlugt, 339. 439, 450. 482, 521.

Uitvoer. 22. 440.

Uitvoeren, 270, 566.

Uitzeilen, 561.

Uiuetten. 328, 572.

van geld, 114.

Uitzetting van geld, 22.

Uitzigt, 161.

Uren, 28.

Ustt (i). 402. 403.

Uurglas. 38.

Vaandel. 1. 443.

-drager, 269. Vaandrig. 17C 247. 310, 368. 556.

(burger). 441. Vaars. 190.

Vaart, 121. 409, 434, 497-499. 580. Vaartuig (particulier), 374 Vaartuigen, 29, 161-163.211.221,

235, 247. 301, 305.

307, 317, 318, 347.

366, 372-374, 434.

449, 496, 569.

(Ghin.), 188, 192. 193.

(Comp».). 571.

(inl.), 202. 363.

(javaansche), 155, 324. Vaarwater (Japansch). 512. Vaatwerk, 212. Vacantie, 7. Vacatifin, 226. 454. Vacatures in politieke raden. 526. Vaceren. 5. 6, 37, 376. 448-451,

454, 459, 460, 547, 560. 565. Vader. 44, 342.

Vaderland, 7, 8. 14. 15. 262. 438.

• (naar het) gaan, 358. Vagebonden. 163. 164. 170. 171.

232. 306. Vagebonderen. 218, 348. VaJsch. 133. 437. Valschheid van goud- of zilver- werk,

233. Valuatie. 132, 310, 410, 519. Vangen en spannen, 165. Varen, 17, 317; 578.

naar Ambon, enz. 160. bewesten Bantam. 442,443. Varkens, 99, 102, 129, 162, 205.

318, 347, 348. 497. Vast- en bede-dag, 46, 87. 113. 119.

183. 185, 348. 349. Vasten, 32.

Vastmaken (vaartuigen), 372. Vat, 125, 169, 258, 272, 477. 486.

515, 561. Vatten. 512. 564.

Vechten. 96. 218. 224. 447. 489. Vechterij, 49. Vee. 162, 190. 318, 493, 497. 533.

. (grof), 205.

• (wild), 318, 497. Veen. 531.

Veld. 131. 248.

• -leger. 403. Vellen, m 354. Vendu-meester. 126.

-penningen. 127. 451.

• -salaris, 451. Vendutiên. 126. 127. 451. 560. (executoriale). 333. (publieke). 106, 513,538. Vendutie-boeken, 560. Vensters, 85, 303. Venten (firuit, enz.). 495. Verachtering met het wegen, 505. Verandering van personen. 152.

• * woorden. 5. Verantwoorden (nagelaten goederen).

12. Verantwoording, 13. 334.

van diakenen. 389.

• scheeps-goede- ren, 521. Verbalen. 449. 451.

(Atjehsche), 145. Verband, 89. 204. 234. 268. 269. 468. 483. 525. 557. (eerste). 127. 241. Verbergen. 482. 519. 520.

6S8

ZAAK-REQlSTÉft.

Verbergen, (schuldenaren), 119. Verbeterd worden, 77. Verbeteren, 14. Verbetering, 64. 267—269. 328.

van gage, 304. Verbeurdverklaring, 390, 587. Verbloemen, 98. VerbUjf, 490, 525.

van inl. te Bat., 221. in Indie, 583. in regtszaken, 225. Verbod, 573. Verbods-bepalingen, 442.

tegen part. han- del, 118. Verbond God's, 43. Verbonden, 67. Verbranden, 345, 502.

van schepen, 64. Verdeeling van geconfisqueerde goe- deren, 418. Verdronken, 449. Verduisteren (schuld-rekeningen),

518. Verduitschen, 4. Vereering, 21, 22, 78, 257, 270. 482,

548, ^9, 585. Vereeringen (jaarlijksche), 139,409. Verf, 121, 354, 543.

• (geele), 535. Vergaderen van Schepenen, 28. Vergadering uit het eene schip in het andere, 256. v/d. Hooge Reg., 154. . (kerkelijke),32, 39,201,309 -dagen, 148, 158. Vei^deringen (aig.), 389.

(extra-ordinaire), 148. Vergelijken (onkost-rekeningen), 584. Veraiffenis, 96. Vergift, 511. Verglazen, 196. Vergoeden, 269, 384. Vergoeding, 265, 521. 522, 551. van schade, 19, 475. Verdunning, 411, 580. Verhindering (wettige), 225, 489, Verhoogen (het bod voor eene pacht),

491. Verhooging, 230, 232.

in waarde, 310. van tractement .79, 557. Verhuizen, 20, 24, 227. Veriiuren, 160, 413, 414, 481, 505. Verhuren, (zich), 267.

Verkeer-bord, 476. Verkiezing (jaarlijksche) van den magistraat, enz. 305. der magistraten, 208. V. ouderlingen, 213. Verklaren, 92, 93. Verklaring (nadere), 341.

(schriftelijke), 581. Verkoop, 386, 587.

(eerste) van grond, 131. (geregtelijke), 104. (publieke), 105. 106. van slaven, 405.

vaartuigen,  569. 

• vaste goederen, 99. Verkoopen. 113, 121, 122, 179. 230. 474, 484, 506. (boeken), 583. (goederen), 458. (slaven). 24, 161. (vleesch), 107. Verkoopers, 99, 205, 499,574,588. Verkooping, 65.

Verkort worden van een pachter, 505. Verkuipen, 72. Verkwisten, 432, 439. Verlaten (zijne standplaats), 586. (Bauvia), 228. (schip of plaats). 75. van de reede Batavia, 119. Verlating (trouwlooze) zijns dienst,

49. Verlegenheid, 428. Verlagen (scheeps-instrumenten).

Verleiding van tot het christendom

bekeerde inlanders, 169. Verlempt, 264, 265. Verlenging van het octrooi der Gonip.,

Verlies (rekening van winst en). 63. Verliezer met spelen of wedden, 277. Verlof voor den praeceptor der Lait«

school, 3.

tot verkoop, 570. Verloopen (zich), 282. Verloopers, 96. Verloren gaan, 26, 28. Verlost worden, 577. Verluchten, 58. 528. Vermaken (zich), 331. Vermanen, 35, 49. Vermaner van Gods woord, 257. Vermaning, 32.

(keriielijke). 47» 4a

ZAAK-REGISTER.

ësd

Vermindering van belasting, 99. Verminkt, 26i 265. Vermillioen, 543.

Vermist van Comp" dienaren, 555. Vermoeden (kwaad), 156, 520. Vermorsen (eten), 413. Vernachten (aan land), 278, 348,469. Vernielen (bouwland), 232 Vernieuwing, 248, 310, 324, 573.

van plakaten, 230, 243. Verongelukken, 575, 576.

van schepen, 64, 518. Veroveren (schepen), 70. Verovering, 224, 305, 321, 323, 336, 365, 397, 441. van Batavia, 46. Verpachten, 184, 213, 312, 552. VerpachtiM. 187, 207, 245. 251,

299, 325, 334, 340, 343, 344, 356,

413, 419, 466, 470, 471, 487. 490,

491, 535, 563, 574. Verpachtingen (generale), 355, 504. Verpanden, 324, 325. Verpanding van slaven. 24, 25. Verraad, 227, 257. Verrekenen van rekeningen met de

Gomp., 556. Verrotten van koopmanschappen, 85. Verruilen, 474. Verrijken (zich), 520. Verscheiden, 12. Verscherping van het regl. voor de

gem. tafel, 390. Verschil van zienswijze, 571. Verschuilen (drank) voor tappers, 477. Verseren door schutters, 1. Verslingeren van boeken, 26. Versmelten (goud- of zilver-werk),

438. Verspreid wonen, 567. Verstand van schoolmeesters, enz.,

439. Versteken (scheeps-instrumenten),

440. Versterken in het geloof, 50. Versterf, 503, 554. Versterven, 267. Verstoken blijven, 31, 105, 106. Verstrekken (gratis), 371. Verstrekking, 507, 508, 517, 580. op reken inff. 580. van gage, 171. Verstrekkingen aan schepen, 583,

441. Vertaling in de Lat. school, 5.

Verlichtingen (zegel voor), 235. Vertier van manufacturen, 555. Vertimmeren, 161, 221. 373, 422. Vertreden (bouwland), 232. Vertrek, 196, 335, 554, 559.

eener retour-vloot, 185. naar Ned., 18, 105. Vertrekken, 35, 63, 391, 440.

van Batavia, 2, 394, 417, 426.

naar Europa, 132, 133. van een predicant, 34. (over zee), 370. Vertroosten, 35, 36, 50. Vertroosting door zieken-troosters,

74. Vertuijen. 183, 243. Vervai-dag, 194, 262. Ververschen, 255. Verversching, 59, 102, 425.

van schepen, 9. Verversch-plaats, 66. Vervoer van hout, 409. • slaven, 108. met Gomp" schepen, 524. Vervoeren. 211. Z29. Vervolgen (judiciêle acten), 455. Vervolging der kerk, 46. Vervreemden (scheeps-instrumen- ten), 570. Verwarring, 518, 556. Verwerping van het regt om te

appelleren, 470. Verwisseling van volk, 376. Verwittigen, 13. Verzegelen, 11, 69, 78, 450. Verzeilen, 255.

Verzoeken (judiciêle), 446, 451. Verzoenen (zich) met de gemeente,

48. Verzoening van kerkeraad en dia- kenen, 214. Verzuim, 62, 85, 362, 384, 570.

   van  partijen,  447,  455. 

Verzwakking van schepen, 587. Verzwijgen, 353, 463, 481, 520.

(slaven), 25. Vestingen, 227. Veters, 9.

Vice-gouvemeur, 76, 77, 80, 104, 140, 143, 154, 175, 291. ' -president van Schepenen, 556. • -versa. 578. VictuaHe. 65. 272. 521. Vierdagen, 479.

é40

ZAAK-REGISTEf^.

Vierschaar, 452. Vierstuiver-penningen, 564. Vigeur van proces, 108. Vflipendentie, 150, 378, 514. Vinger (met den) aanwijzen, 19. Vingers (door de) zien, 141. Vinnen (op eigen) drijven, 156. Violateurs, 104.

Visitateur, 82, 385. 394, 395,

506—508.

-generaal, 344, 381,

m, 571.

VisiUUe, 23. 56, 60, 65. 184, 259,

270, 275. Visite, 21, 127, 417, 449, 468, 477, Visiten (kerkelijke), 43.

(particuliere), 460. Visiteren. 129, 193, 247, 301, 311, 424, 507, 554, 588. (brieven), 68. van schepen, 100, 101. Visch, 248,317.318,324,496— 499, 538, 543. (zoute), 102. -koopers, 318. -markt, 305, 317, 318, 496. 497. -tuiff, 301. -verkoopers, 497. Visschen, 299-301, 370. Visschers, 373, 578.

(Bantamsche , 206. (Jav), 317,318,496,497. •brieijes, 101. -praauw, 318, 498. 499. Visschenj, 301. Vivres, 64, 65. 83, 471. 533. Vlag, 131, 132.

(de) voeren, 66, 255. Vleesch, 102, 107, 169, 206, 232, 272, 323, 347, 348. 358, 429, 430. 521. -hal, 190, 304, 318. 327, 497.

-houwers, 190, 232. VUeg (Spaansche), 511. Vloeken. 50, 257, 431. Vloer, 27. » -steenen, 543. Vloot, 7. 13, 268, 281, 285, 379, 403, 415. 418. -raad, 13. Vlotten, 318, 334, 373,474,497, 498. Vlugten van Bantammers naar Bata- via, 407.

Vocubulaar, 583. Vochtig van koren, 502. Vochtigheid, 27, 58, 122. Voet (eenpariffel 328. Voetgangers, 115. Vogelnestjes, 23, 543.

Vogeltjes, 510. Vobehn

rehngen van een zee-roover, 410 Volk (eigen). 414, 505. 574. VoUaden, 442. Volumen van bagage, 128. Volumineus van pari goederen, 421. Vonnis, 96, 19f, 217, 225. 248,

250, 280, 412, 413, 455. 472,

490, 516, 524. Voogden, 204. 225, 231, 304. 489. Voorbereiding voor het avondmaal.

46. Voorbidden, 42. Voordragten van schutterij-officieren.

47. Voorgaan in cas van concurrentie.

Voorhuis, 303. 438. Voorkoop (in) koopen. 183. Voor-koopers, 426. Voorlezen, 53, 58. 451.

van den Art. brieC 286. Voorlezer, 55, 349, 439. Voorlezing van gebeden, enz. 578.

(Maleische), 389. Voormiddag. 5. 6. 391.

-predicatie, 466. Voor-nacht, 555. Voorryder, 440. Voorschip, 554.

Voorschot aan Gomp^ dienaren, 412. Voorsud. 54. 429, 457. 460. 486.

493. 494. Voortofft, 308.

Voortplanten (Mah. geloof), 369. Voortteelin^^ van slaven, 109. Voortvlugtige. 104. Voorwaarden (huwelijksche), 10,

453. Voorzaal, 333, 485. 579. Voorzan^r (Maleische). 177. Voorzienmg van schepen. 519. Voorzitter, 495, 500. Vorderingen op de Comp., 189. Vormen, ^3, 376. Vraag-punten. 448. 451, 453.

• -stukken, 54. 98. Vracht, 128, 129, 134, 245. 307,

421, 453-455, 460.

2AAK-ftÈQlSTEf^.

641

Vracht (vrtle), 197.

van repatriëFeoden, 159. -gelden, 179» 398. -vrij van koopmanschappen, 421. Vrede, 98, 155, 199, 277,441,484, 574.

(tienjarige), 103. • met BanUm, 323. • Portugal, 378. Vredes-tractaat, 120, 366. VreemdeUnffen, 83, 106, 112, 142, 210, 215, 372, 386, 405, 413, 426, 474, 490. 504, 505, 508, 509, 512. Vreemden, 36, 113.. Vrees des Heeren. 52. Vrezen (den Heer). 5. Vriendelijkheid jegens Eur. natiën,

156. Vrienden, 15, 23. 70,113,230,262, 275, 279, 306, 371, 406. (collaterale). 342. (geveinsde), 139. 147, 155. Vroeg-kost. 257.

157. -preek. 572. Vrolijk wezen, 195. Vroom, 44. Vroomheid, 47.

Vrouwen, 19. 128, 157. 158, 244, 246. 260,263.282-284, 302, 370. 428. 478. 483, 525. 526, 546, 556. (Chin.), 527. (christen). 369. (eerhare). 225. 489. (inlandsche). 2. 90, 132, 133. 134. (vrije), 397.

( > getrouwde), 346. Vruchten,258, 498,504, 530,533, 534. Vrij verklaren. 109.

• -boeken, 393.

• -brieven, 235. 452. . -buiten, 367.

• -burgers, 220. 424. 425, 427, 430.

• -dom voor uitgediende Comp*

dienaren, 284. (burgerlüke), 328. Vrijdag. 46, 158, m, 585. Vrijen, 553.

Vrnlieden. 108. 111, 113. 142, 179. 230. 238. 258, 283, 372, 393, 407, 517, 525, 580.

PBKL U

Vrijheden (repatriêrende), 128,134'

169. Vrijstelling, 182. 486. 527. Vuüigheden, 25. 26. 388. 423. Vuihiis, 162, 185, 374. 568. Vuisten (met) slaan. 277. Vuistslag, 96.

Vuur, 221, 277, 278,337,361.362, 475.

• -wapen (verbod tegen schieten met), 227.

• -werk ' 159 439

Vijand, 70, 232, 262.265,266,530.

531. 534, 562. Vijvers (visschen in). 301. Waag, 308, 317.319,357,408,413, 495,499,504,563,567,574, 575 ' -geld, 319. 499.

532.  -meester.  173,  563. 

     Waard, 480. 481. Waarde, 189, 569.

van realen. 177. •bepaUng. 175, 189. 222. Waarderen van grof vee, 205. Waardin. 480, 481. Waardij van veroverde goederen, 266* Waarschuwen van Commissarissen,

460. Waarschuwing aan scheeps-officie-

ren. 519. Waarzeggen door Chinezen, 56. Wacht, f, 2. 54.220.222.241,242, 248,278,282,410.433,463, 474.

en togt, 330. (burgeiyke), 183. 184. (na bezetter), 423. houden, 554. -huis. 585. -meester, 409. ^ts, 196, 220,411,463,

Wal (aan) komen, 173, 175, 218,

348 445 Wandelen, 5. 121. Wangkang, 23, 188, 193, 372,373. Wan blijven van olij-vaten, 72. Wanladen van schepen der Comp.,

58. Wantrouwen van diakenen, 389. Wapen van Batavia, 87. • (het zware), 463.

 -kamer,  82,  377,  381,  382. 

Wapenen, 272, 531, 562.

41

641

ZAAK-REGISTER.

Wapenen (onder de) zijn, 548. Waren (Eur.), 578.

. (Ned.), 532. Was, 307, 308. 316, 317.354,495. 496, 543, 564.

' -kaarsen, 316, 462, 495. Wasschen (schepen), 274. Water, 122, SJ7, 442. 500-502.

• (zout). 72.

' (te) en te brood, 96. 281.

-    '  rijst.  390,  423. 

Water (zijn) maken, 274.

-Dnerjes,  101. 

• -ftscaai, 415-417, 486, 508, 524.

• -leggers, 347.

• -loopen, 362.

• -lozing, 449.

• -poort, 222.

• -poortje, 175. -praauwen, 419.

• -werken,  362. 

  Wateren (gedislilleerde), 477, Watten, 543, 544. Wedden aan boord van Comp* sche- pen, 277. Wederspannigheid aan boord van

Comi^ schepen, 95. Weduwe, 19, 34, 77, 78, 90. 204, 238, 246, 263, 275, 306, 525, 549. worden, 483. Weduwen-pensioenen, 89. Weegschaal, 82, 502. Weer (verlegen), 11. Weering der vaart naar Bantam.

578. Weeshuis, 38, 52, 193.

579. -kamer, 22, 91.231,239,344, 462, 522.

• -kinderen. 38, 53.

. -meesteren, 91. 114,172,235, 341, 522, 583.

• *school 40

Weezen, 19,' 22. 34, 204, 306.

(onbekende), 462. Weg, 114, 167. 407. 413. 414.

504, 505.

voor Javanen, 390.

(onder) goederen innemen,

442. Wegen j- Heeren), 165—167, 191,

Wege^. 215, 387.

Weggeven door proveniers. 432.

Weghalen, 491, 585. Wegloopers, 407. Wegsmijten (eten), 431. Wegstuiven van meei, 502. Weigeren. 78. 577. Welsprekendheid, 33. Welvaren der burgers van Batavia, 112.

v/d. Comp., 488. Werf. 468. Werkbazen, 101. I • -dagen. 331, 474. Werken (Comp^.), 585.

(gemeene). 108. 372. (mechanieke), 352. Werklieden, 438.

-plaats,  438. 

' -volk, 339. Werpen van vuilnis, 568. Westzijde van Batavia, 53, 54. Wet, 488, 575, 576.

• (veranderen  van  de),  1. 

  Wetenschap, 525.

(nutte), 14. Wetten (Ambonsche), 573.

(Japansche), 509. Wevers. 4tó. Weverij. 349. 387. Wierook, 543. Wil (uiterste), 396, 432, 447.

. (vrue), 503, 573. Wüdernis, 122, 131, 332. Wüdschutten, 107, 167, 190. Willekeur van Comp* dienaren, 508. Winkel, 56, 125. 236, 299. 330, 331, 375, 392, 394, 437- 439. 479, 508. (chirurgijns), 466. (medicinale), 466, 468, 535, 579, 580. (open) houden, 494. (schoenmaJiers), 203. -boek, 352.

-brielje, 315, 479, 494. • -nering, 299. Winkeliers, 82, 85, 228, 300, 303, 315, 375, 381, 382, 387, 394, 484, 553. Wissel, 91, 113, 334, 526. Wissels (Engelsche), 179, 180. Wisselbrieven, 61, 251, 271. Winnen met spelen of wedden. 377. Wip, 559.

ZAAK-REGISTER.

«45

Woensdag, 5, 52, 83,336,348,416,

472, 547, 562. Woest van landen, 191. Wol, 510. Wonden, 264. Wonen, 21, 406. Woning, 420, 422, 512.

(vrije), 178. buiten Bat., 233.

Woningen (bamboe), 199, 200. Woonplaats, 431, 476, 567.

• van Javanen te Bat.

-stede, 368, 465. Woord (Gods), 257, 339, 587. Woorden (ontuchtige), 50. Wortelen, 543. Wrok, 97. Wijk, 37, 43, 54, 208, 233.

• -meester, 208, 222, 228. Wijn, 100, 103, 110,161,169,205,

216, 238, 272,279,306,365, 408, 424, 429,430,477,478, 521, 543, 545,548,571,584. (Spaansche), 106. -krans, 316, 493. -magazijn, 365. -pakhuis, 215. -rantsoen, 232, 257.

IJken, 376.

-meester, 376.

-merk, 376. IJzer, 353, 511, 539. IJzers Cin de) gezet, 276—278, 280,

• (in de) zitten, 14.

Zaag, 504.

• -molen, 352, 353, 362. Zaaien, 493. Zaal-landen, 232.

Zaal, 390.

Zadehnakers, 300, 303, 315, 494.

Zagen, 20.

Zagers, 20, 24.

Zagerijen, 20.

Zaken (civiele}, 280, 305, 418,446,

488, m, 531.

fcrimineele), 280, 446, 531.

(gemengde), 166.

(jusütiële), 554.

(kerkeiyke), 38.

(kleine), 566.

(liquide), 197; 454.

Zaken (pieuse), 462.

(twüfelachtige), 490. Zakken, 84, 384, 413, 414, 504.

506, 515. 574, 575. Zaligheid, 74.

Zamenkomsten (kerkelyke), 36. Zamenrotting, 2i56. Zand. 72, 531.

-loopers, 511. Zaturdag, 5, 6, 52, 83, 224, 333. Zeden (goede), 52. Zedigheid. 33, 432. Zee, 7, 266, 355, 561.

(in) werpen van een doode, 12. -brieven, 235. -kant, 425. -nood, 265. -roover, 410. -vaart, 14, 279, 322. •varenden, 260. Zeel, 379. Zeem-leer, 354. Zeep 544 Zegei, 235, 393, 449,452,453,459.

der kerk, 49. Zegels (verkladde), 321. Zegelen, 40, 565. Zegen, 53, 54. Zegenen. 562. Z^, 458, 569, 570.

-kamer, 442.

• maken, 254. Ziek, 220, 396.

' worden op reis, 9. Zieken, 50, 52, 74, 103, 127, 195, 250, 252, 273, 314, 365, 412, 421, 430. 431, 466 -469, 493, 582. . -huis, 43,51,180,181,350, 467-469, 472, 580 -trooster, 67, 69, 73—77, 218, 245, 257, 294, 578. Ziekte, 1, 29, 34, 43, 74, 148, 180, 182,267,271,331,394,481.

(zware), 220. Ziekten (onreine), 181, 274.

(pesülentiale), 107, 185. (secrete), 265. Zilver, 23. 86, 111, 125, 267, 270, 436-438, 444, 535. -draad, 510. ' -geld, 132. ' -leer, 510.

' -smeden, 300, 303,315,437, 438, 444, 445, 494.

644

ZAAK-R£GIST£r%.

Zilver-werk, 435, 437-439. 444,

445. Zioffen, 50—53, 55, 475. Zitdapn, 489.

• -ptaats. 559.

• -ting, 217, 523.

hebben, 368. Zoetelaars, 323. Zoethoat, 542. Zon, 111. Zondaar, 47, 48. Zondair, 6. 42 43, 46, 53, 67, 74,

326, 336, 339, 34B. 389, 390,

472. 479, 484, 485, 501, 562,

572, 579. Zonde (grootej, 49. Zonden, 75.

(heimelijke), 47. (openbare), 47. Zonneschermen, 111. Zons-ondergang, 54. Zooileer, 354. Zorgeloosheid. 79. Zout, 122, 123, 130, 131,199,421,

440, 542.

] Zout-monopolie, 123.*

j • -pannen, 122.

' Zwaard, 369.

I . -veger, 101, 303,

I Zwakheid, 267. Zwakken in den geloove, 43. Zwarigheid, 509. Zwarten. 392. Zwavel. 353. Zwolgen, 218. Zwemmen, 474. Zweren, 50, 257, 431. Zwerven, 15. Zwijgen, 39. Zuigeling, 251. Zuipen, 218. Zuiveren, 114, 190. Zuiverheid der leer, 47. Zuivering, 249. Zusters, 342, 573. Zijde, 544.

Zyd-geweer, 173, 476. Zijl-kleeden, 18.

335,

&-

B'D '^^R 1 '7 1915